بیستم نوامبر، برابر با ۲۹ آبان، روز جهانی کودک است؛ روزی که دو نقطه عطف در تاریخ حقوق کودک تصویب «اعلامیه حقوق کودک» در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۵۹ و تصویب «کنوانسیون حقوق کودک» در همین روز در سال ۱۹۸۹را به یاد میآورد. یونیسف این روز را روز جهانی اقدام «برای کودکان و به دست کودکان» مینامد و امسال آن را با شعار «روز من، حقوق من» گرامی میدارد. پیام این روز ساده و روشن است. وقت آن رسیده که به کودکان گوش بدهیم؛ بفهمیم زندگیشان چگونه میگذرد و حقوقشان در زندگی روزمره کجا حاضر است، کجا غایب است و کجا باید برای آن جنگید.
این روز در کشورهای مختلف در تاریخهای متفاوتی برگزار میشود؛ در برخی اول ژوئن و در برخی دیگر بیستم نوامبر. اما فارغ از تفاوت تقویمها، پیام یکی است.کودکان آیندهسازان بشریتاند و باید از همه حقوق انسانی خود برخوردار باشند.
در یک جامعه انسانی، کودکی باید دوران کشف، بازی، خیالپردازی و شکلگیری شخصیت باشد؛ دورهای که کودک در آن بیاموزد جهان میتواند جایی امن و شگفتانگیز باشد. با این حال، برای میلیونها کودک، واقعیت روزمره چیزی جز جنگ، فقر، تبعیض، استثمار و سرکوب نیست؛ نیروهایی که کودکی را از ریشه میخشکانند و نسلی زخمخورده را به بزرگسالی میفرستند.
سالی که گذشت بار دیگر نشان داد کودکان نخستین و بیدفاعترین قربانیان جنگاند. صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴، در نخستین روز حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، دبستان دخترانه «شجره طیبه» در میناب هدف حمله موشکی قرار گرفت. بیش از ۱۵۰ نفر جان باختند که بیشترشان دختربچههای هفت تا دوازدهسالهای بودند که پشت نیمکتهای کلاس نشسته بودند. فاجعه میناب یکی از مرگبارترین حملات به یک مدرسه در سالهای اخیر است. در آن سوی مرزها نیز کودکان لبنانی و اسرائیلی زیر آتش موشکها زخمی شدند یا جان باختند.
در غزه، دو سال جنگ دهها هزار کودک را کشته یا زخمی کرد و دهها هزار کودک دیگر را از پدر یا مادر یا هر دو محروم ساخت. حتی آتشبس اعلامشده در اکتبر ۲۰۲۵ نیز به کشتار پایان نداد. به گزارش یونیسف، در ۳۰۰ روز پس از آن آتشبس دستکم ۳۰۰ کودک کشته شدند؛ یعنی بهطور میانگین هر روز یک کودک. این فاجعه در برابر چشمان جهانیان و با چشمپوشی مستقیم یا ضمنی دولت آمریکا و متحدانش رخ داده است. در چنین جهانی، سخن گفتن از «حقوق کودک» بدون نقد جدی ساختارهای قدرت، بیشتر به ریاکاری شبیه است تا دغدغهای انسانی.
برای کودکی که زنده میماند، جنگ یعنی ترس مداوم، شبهای بیخواب، مدرسهای که دیگر وجود ندارد و خانهای که ویران شده است. یکی از عمیقترین زخمهای جنگ بر روان کودکان حک میشود؛ زخمی که در آمار رسمی دیده نمیشود اما سالها با آنان میماند. کودکان در تهران، تلآویو، بیروت و غزه ممکن است کابوس ببینند، از صداهای بلند بترسند، منزوی یا پرخاشگر شوند. جنگ، حتی وقتی به بدن کودک شلیک نمیکند، روان او را نشانه میگیرد. و تلختر از همه اینکه خشونت برای این کودکان «عادی» میشود؛ نسلی که با ترس و نفرت بزرگ شود، همان ترس و نفرت را در روابط اجتماعی، فرهنگ و سیاست بازتولید خواهد کرد.
در ایران تحت حاکمیت جمهوری اسلامی، وضعیت کودکان فصلی تاریک در کارنامه نقض حقوق بشر است. ایران، به گفته سازمانهای حقوق بشری، تنها کشوری است که در یک دهه گذشته هر سال افرادی را بهخاطر جرمی که در کودکی مرتکب شدهاند اعدام کرده است؛ و این روند در سال جاری نیز ادامه یافت. زندانها پر از نوجوانانی است که بهخاطر فقر، اعتیاد والدین، جرایم خرد، دعواهای خیابانی یا اعتراض سیاسی در بندند. در بسیاری از مدارس تنبیه بدنی همچنان رواج دارد و میلیونها کودک از خانوادههای کارگری و کمدرآمد از تحصیل محروماند و به کارهای سخت و تحقیرآمیز، از زبالهگردی و دستفروشی تا کار در کارگاههای زیرزمینی، واداشته میشوند.
در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی» دهها کودک و نوجوان زیر ۱۸ سال جان باختند. همزمان صدها مدرسه دخترانه با گازهای سمی هدف قرار گرفت و هزاران دانشآموز مسموم شدند؛ رویدادی که نسل جوان و کل جامعه را در فضای ترس فرو برد.
این سیاستها پیشینهای طولانی دارد. در جنگ هشتساله ایران و عراق، فرستادن نوجوانان به میدانهای مین و تقدیس «شهادت کودکان» بخشی از سیاست رسمی بود. امروز نیز بهکارگیری کودکان در بسیج، راهپیماییهای حکومتی، عزاداریهای خونین با قمه و زنجیر و حتی در سرکوب خیابانی، ادامه همان منطق استفاده ابزاری از بدن و ذهن کودک برای اهداف سیاسی و ایدئولوژیک است.
مدرسه باید فضایی امن برای یادگیری، دوستی، خلاقیت و پرسشگری باشد. اما در بسیاری از مدارس ایران، کودکی از همان درِ ورودی مصادره میشود. کودکان از نخستین سالها بر اساس جنسیت از هم جدا میشوند. دختران خردسال از روز اول مدرسه باید مقنعه بر سر کنند و به آنها آموخته میشود که همبازی شدن با پسران کار بدی است. بدنشان بهجای آنکه بخشی از هویت انسانیشان باشد، به موضوع کنترل و نظارت بدل میشود. در پسران روحیه سلطه و مردسالاری و در دختران روحیه تمکین و اطاعت پرورش داده میشود.
کتابهای درسی مملو از آموزشهای مذهبی و ایدئولوژیک است. روحانیون، طلبهها و نیروهای بسیج به مدارس فرستاده میشوند و فرهنگ سخنچینی و کنترل متقابل را در میان کودکان رواج میدهند. برای دختران ۹ ساله «جشن تکلیف» برگزار میشود و آنان به پذیرش زودهنگام نقشهای سنتی، از جمله ازدواج زودرس، تشویق میشوند. بدین ترتیب به کودکان اجازه داده نمیشود فارغ از اعتقادات تحمیلی بیاموزند و در آینده راه زندگی خود را آگاهانه برگزینند.
کودکی که در محیطی سرشار از ترس، تحقیر، تبعیض جنسیتی و خرافه رشد کند، نه امکان شاد زیستن دارد و نه مجال رشد آزادانه. پیامدهای این سرکوب، از اضطراب مزمن و کاهش اعتماد به نفس تا دشواری در ایجاد رابطهای سالم با خود و دیگران، تا پایان عمر با او خواهد ماند.
اگر روز جهانی کودک تنها به جشن، برنامههای تلویزیونی و تزئین مدارس محدود بماند و به ساختارهایی که کودکان را میکشند، استثمار میکنند و میشکنند نپردازد، به نمایشی توخالی بدل خواهد شد. گرامیداشت واقعی کودکی یعنی تلاش برای دگرگونی. برای این دگرگونی، اهداف مشخصی باید در مرکز مبارزه اجتماعی قرار گیرد:
- ممنوعیت کار کودکان و تضمین آموزش رایگان، باکیفیت و همگانی، فارغ از طبقه، ملیت، جنسیت و مذهب؛
- ممنوعیت کامل تنبیه بدنی در خانه، مدرسه و همه نهادهای آموزشی و تربیتی؛
- لغو مجازات اعدام، بهویژه برای کودکان و نوجوانان، و اصلاح قوانین کیفری بر پایه کرامت انسانی؛
- ممنوعیت مطلق مسلحکردن کودکان و استفاده از آنان در نیروهای شبهنظامی، راهپیماییهای حکومتی و درگیریهای سیاسی؛
- حذف دخالت مذهب و ایدئولوژی رسمی از نظام آموزشی و جایگزینی آن با آموزشی علمی و انتقادی؛
- حمایت از نهادهای مستقل مدافع حقوق کودک، بهجای سرکوب و امنیتیکردن فعالیت آنان؛
- اجرای کامل کنوانسیون حقوق کودک و تبدیل آن به معیار سنجش سیاستهای آموزشی، قضایی و اجتماعی.
آنچه امروز بر کودکان ایران، غزه و دیگر سرزمینهای درگیر جنگ و سرکوب میگذرد سرنوشت محتوم آنان نیست؛ این وضعیت میتواند و باید تغییر کند. در این روز، بیایید صدای کودکان را بلندتر کنیم و برای حقوق هر کودک، در هر کجای جهان، بایستیم. دفاع از کودکان، دفاع از آینده است؛ و جامعهای که کودکانش را قربانی کند، آیندهاش را با دستان خود ویران کرده است.
