در هفته جاری همایشی با عنوان «نقش دانشگاهها و پژوهشگاههای کشور در تابآوری ملی» در تهران برگزار شد که یکی از محورهای اصلی آن بررسی مهاجرت تحصیلکردگان و استادان دانشگاهها بود. سخنرانان این همایش با استناد به آمارهای موجود اعلام کردند که مهاجرت اعضای هیئتعلمی و کارکنان آموزش عالی سرعت گرفته است. چنین اعترافی آن هم در یک همایش رسمی نشان میدهد که مسئله مهاجرت حتی در درون نهادهای حکومتی نیز بهعنوان یک بحران جدی شناخته میشود.
واقعیت این است که موج تازهای از مهاجرت متخصصان و دانشآموختگان به راه افتاده است. این موج در سالهای اخیر شدت گرفته و جنگ، ناامنی سیاسی و محدودیتهای اجتماعی بر شتاب آن افزوده است. مهاجرت امروز دیگر پدیدهای محدود به گروهی خاص از جامعه نیست و به یکی از دغدغههای اصلی بسیاری از خانوادهها در ایران تبدیل شده است. اکنون بهسختی میتوان خانوادهای یافت که یکی از اعضای آن مهاجرت نکرده باشد یا دستکم به رفتن فکر نکند.
ترکیه در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مقاصد موقت ایرانیان تبدیل شده است. امکان ورود بدون ویزا و نزدیکی جغرافیایی باعث شده است بسیاری از کسانی که در انتظار مهاجرت به اروپا یا آمریکای شمالی هستند، این کشور را بهعنوان ایستگاهی موقت انتخاب کنند. طبق آمار رسمی، نزدیک به صد هزار شهروند ایرانی در سال ۲۰۲۵ در ترکیه زندگی میکردند. بخش قابل توجهی از این جمعیت را متخصصان، دانشگاهیان و نیروهای ماهری تشکیل میدهند که در جستوجوی فرصتهای شغلی بهتر و زندگی آرامتری هستند و ترکیه را پلی برای رسیدن به مقصد نهایی خود میدانند.
برخلاف تصور رایج، انگیزه این مهاجرتها تنها اقتصادی نیست. تورم، بیکاری و کاهش ارزش پول ملی بیتردید در تصمیم بسیاری از مهاجران نقش دارد، اما بسیاری از جوانان از محدودیتهای اجتماعی و سیاسی، نبود امکان مشارکت در تصمیمگیریهای عمومی و احساس ناتوانی در تأثیرگذاری بر آینده خود سخن میگویند. آنان احساس میکنند که در کشور خود صدایی ندارند و هر تلاشی برای تغییر با دیوار بلندی از ممنوعیتها روبهرو میشود.
پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در دانشگاه گیلان انجام شد، این برداشت را تأیید میکند. نتایج این پژوهش نشان میدهد که میان میزان مشارکت اجتماعی و تمایل به مهاجرت رابطهای مستقیم وجود دارد. هرچه فرصتهای مشارکت اجتماعی و سیاسی کمتر باشد، گرایش دانشجویان و جوانان به ترک کشور بیشتر میشود. این یافته بیانگر آن است که بخش مهمی از مهاجرتها ریشه در احساس بنبست و فقدان چشماندازی روشن برای آینده دارد. ترکیب بحرانهای اقتصادی، محدودیتهای سیاسی و اجتماعی، ناامنی ناشی از جنگ و نبود افقی امیدوارکننده، موج تازهای از مهاجرت نخبگان و جوانان تحصیلکرده را رقم زده است.
ایران تحت حاکمیت جمهوری اسلامی به یکی از کانونهای مهاجر خیز جهان تبدیل شده است. اگرچه هنوز بخش بزرگی از مهاجران را پناهندگان سیاسی و جوانان بیکار و جویای کار تشکیل میدهند، اکنون حتی مقامات حکومت نیز از بحران مهاجرت پزشکان، پرستاران، روزنامهنگاران، هنرمندان، ورزشکاران، فارغالتحصیلان ممتاز دانشگاهها و حتی صاحبان سرمایه سخن میگویند. وزیر بهداشت از خروج حدود دوازده هزار پژوهشگر در یک دهه گذشته خبر داده است.
پناهندگان سیاسی و بسیاری از مهاجران دیگر برای رهایی از استبداد، سرکوب، تبعیض و شرایط غیرانسانی زندگی، و در جستوجوی امنیت و آیندهای بهتر برای خود و خانوادههایشان ایران را ترک میکنند. خروج از کشور از راههای غیررسمی کاری بسیار دشوار و پرخطر است. بیشتر این افراد هرچه دارند میفروشند تا هزینه فرار و خروج از کشور را تأمین کنند. صدها هزار نفر از آنان در کشورهای همسایه از جمله ترکیه، عراق، گرجستان، هند، پاکستان و حتی افغانستان در شرایطی بسیار سخت منتظر رفتن به کشورهای غربی میمانند. متأسفانه شماری از این مهاجران هرگز به مقصد نمیرسند و در دریاها، در پشت کامیونهای سنگین، در یخچالهای حمل مواد غذایی یا در دشتها و جنگلهای مرزی جان خود را از دست میدهند.
بخش دیگری از جمعیت مهاجر ایران را نیروهای تحصیلکرده و متخصص تشکیل میدهند که از آن با عنوان فرار مغزها یاد میشود. تنها در ایالات متحده بیش از نه هزار پزشک ایرانی مشغول به کار هستند و شمار متخصصان ایرانی در رشتههای دیگر در سراسر جهان بیش از یک میلیون نفر تخمین زده میشود. امروز کمتر دانشگاه معتبری در جهان میتوان یافت که استادان ایرانی در آن تدریس نکنند. در طول این سالها هزاران پزشک، پرستار، روزنامهنگار، نویسنده، فیلمساز، دانشمند و دانشجوی ممتاز ناچار به ترک ایران شدهاند.
این خروج گسترده هزینه سنگینی بر دوش مردم ایران میگذارد. بیمارستانها با کمبود کادر متخصص روبهرو هستند، کیفیت آموزش در مدارس و دانشگاهها افت کرده است و محیط زیست کشور که با بحرانهای جدی آب و خاک و هوا دستبهگریبان است، به کارشناسان و متخصصان نیاز فوری دارد. با این همه حکومت نهتنها برنامهای جدی برای کاهش مهاجرت تحصیلکردگان ندارد، بلکه با سیاستهای خود عملاً راه آن را هموار میکند. گروهی کوچک از حاکمان، روحانیون حکومتی و وابستگان آنان کشور را ملک شخصی خود میدانند. اگر قرار است کسی کشور را ترک کند، باید آنانی باشند که در سرکوب مردم و غارت ثروت ملی نقش داشتهاند، نه پزشکان و معلمان و دانشمندانی که آینده کشور به آنان وابسته است.
رشد روزافزون مهاجرت را باید نتیجه ورشکستگی سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی الگوی حکومت اسلامی در ایران دانست. حکومتی که نتواند امنیت، آزادی، رفاه و امید را برای شهروندان خود فراهم کند، دیر یا زود با خروج بهترین نیروهای جامعه روبهرو میشود. مهاجرت در این معنا تنها جابهجایی جمعیت نیست، بلکه نوعی رأی خاموش مردم به وضع موجود است.
