روزنامه اقتصاد چاپ تهران در گزارشی با عنوان «زندگی قسطی؛ نشانهای از عادیسازی فقر و تغییر الگوی معیشت در ایران» تصویری از جامعهای ارائه کرده است که برای خرید نان و پنیر و شوینده نیز ناچار به گرفتن وام شده است. این گزارش در رسانهای منتشر شده که زیر نظارت و سانسور جمهوری اسلامی فعالیت میکند و ناگزیر با زبانی محتاطانه نوشته شده است. با این حال، واقعیتی که از لابهلای سطور آن بیرون میزند چنان تلخ است که هیچ احتیاطی قادر به پنهان کردن آن نیست. مردم ایران امروز نه برای رفاه بیشتر، بلکه برای زنده ماندن از درآمد فردای خود قرض میگیرند.
به نوشته روزنامه اقتصاد، خرید اقساطی که روزگاری به خرید خانه و خودرو و کالاهای بادوام محدود بود، اکنون به تأمین نیازهای روزمره خانوارها راه یافته است. بر اساس آمارهای منتشرشده در این گزارش، اعتبار تخصیصیافته به کاربران پلتفرمهای اعتباری در سال ۱۴۰۳ به هزاران میلیارد تومان رسیده و در سال ۱۴۰۴ شمار استفادهکنندگان از این خدمات از ده میلیون نفر فراتر رفته است. این عدد به معنای آن است که بخش بزرگی از جمعیت بزرگسال کشور سفرهی خود را با بدهی پر میکند.
این پدیده را نمیتوان جدا از کارنامهی حکومتی دید که دههها منابع ملی را صرف ماجراجوییهای منطقهای، پروژههای ایدئولوژیک و رقابتهای پرهزینهی نظامی کرده است. اقتصاد ایران حتی پیش از آغاز جنگ با تورمی نزدیک به پنجاه درصد، سقوط پیدرپی ارزش ریال و بحران در نظام بانکی دستوپنجه نرم میکرد. خشم عمومی از همین وضعیت به اعتراضات گستردهای انجامید که با سرکوبی خونین پاسخ داده شد. حکومت به جای شنیدن صدای مردم، گلوله را جایگزین گفتوگو کرد و سپس کشور را به سمت جنگی ویرانگر سوق داد.
جنگ با ایالات متحده و اسرائیل این زخم کهنه را به جراحتی عمیق بدل کرده است. زیرساختها و صنایع آسیب دیدهاند، صادرات نفت فرو ریخته و میلیونها شغل از میان رفته است. مرکز آمار ایران خود اعتراف کرده که تورم سالانهی خانوارها در تابستان امسال به حدود ۸۰درصد رسیده است. صندوق بینالمللی پول نیز پیشبینی میکند که اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۶ بیش از شش درصد کوچک شود و تورم به بالاترین سطح از زمان انقلاب ۱۳۵۷ است. تورم مواد غذایی در ماههایی از سال از مرز صد درصد عبور کرده است. در چنین شرایطی، طبیعی است که خانوادهها برای خرید برنج و روغن نیز به اقساط پناه ببرند.
گزارش روزنامه اقتصاد به درستی یادآوری میکند که در اقتصادهای باثبات، خرید اعتباری ابزاری برای مدیریت نقدینگی و پخش هزینهی کالاهای گرانقیمت در طول زمان است. اما در ایران این ابزار از کالای بادوام به مواد غذایی، محصولات بهداشتی و دیگر اقلام ضروری رسیده است. کارشناسانی که در این گزارش نظر دادهاند این پدیده را نشانهی شکاف فزاینده میان درآمد و هزینههای ضروری زندگی میدانند. به بیان سادهتر، دستمزد ایرانی دیگر کفاف زنده ماندن را نمیدهد و حکومتی که این دستمزد را تعیین میکند و اقتصاد را به ورشکستگی کشانده است، مسئول اصلی این وضعیت است.
نکتهی تأملبرانگیز دیگر در این گزارش، اشاره به تبلیغات گستردهی خرید اقساطی است. بیلبوردهای شهری، آگهیهای دیجیتال و حتی سریالهای نمایش خانگی مردم را به استفاده از طرحهای اعتباری تشویق میکنند. این تبلیغات دیگر فقط کالاهای لوکس را هدف نمیگیرند و خرید مایحتاج روزانه، هزینههای آموزشی و حتی گرفتن گواهینامهی رانندگی را نیز در بر میگیرند. چنین فضایی بدهکاری را به امری عادی و حتی پسندیده تبدیل میکند. ساختاری که قادر به مهار تورم نیست، دستکم میکوشد فقر را با بستهبندی رنگارنگ «اعتبار» به مردم بفروشد.
روزنامه اقتصاد از گذار ایران از اقتصاد نقدی به اقتصادی مبتنی بر بدهی سخن میگوید. در این اقتصاد، زندگی قسطی آرامآرام از یک وضعیت استثنایی به یک هنجار اجتماعی بدل میشود. اقساط دیگر راهی برای خرید بیشتر نیستند و تنها ابزاری برای حفظ حداقل استانداردهای زندگی به شمار میروند. این یعنی آیندهی خانوارها پیشاپیش گرو گذاشته شده است. نسلی که باید پسانداز کند، خانه بخرد و برای فرزندانش آموزش باکیفیت فراهم کند، اکنون درآمد ماههای آیندهاش را صرف خرید شام امشب میکند.
یکی از بخشهای مهم گزارش به مفهوم «تابآوری اجتماعی» میپردازد. مقامات حکومتی ادامهی زندگی روزمره در دل جنگ و تورم را نشانهی مقاومت و سازگاری ملت جلوه میدهند. اما جامعهشناسانی که این روزنامه با آنها گفتوگو کرده است این روایت را نمیپذیرند. به باور آنان، جامعهای که ناچار است از کیفیت تغذیه، آموزش، درمان و اوقات فراغت بکاهد یا همزمان چند شغل داشته باشد، لزوماً جامعهای تابآور نیست. ممکن است ظاهر زندگی عادی به نظر برسد، اما در لایههای زیرین آن فرسایش روانی، کاهش امید به آینده و انباشت تنشهای اجتماعی در جریان است.
این نقد ضربهای مستقیم به تبلیغات رسمی است. حکومت تحمل اجباری مردم را به حساب وفاداری و ایستادگی آنان میگذارد، در حالی که این تحمل چیزی جز تلاش برای بقا نیست. پژوهشگران اقتصادی که در گزارش روزنامه اقتصاد سخن گفتهاند تأکید میکنند که رفتارهای جدید اقتصادی خانوارها بیش از آنکه نشانهی رضایت باشد، کوششی برای سازگاری با واقعیتی تحمیلی است. جامعهی ایرانی بارها خود را با شرایط سختتر وفق داده است، از افزایش شمار شاغلان در هر خانوار تا کاهش مصرف و تغییر اولویتهای مالی. اما این سازگاری به معنای پذیرش دائمی وضع موجود نیست و مردم همچنان خواهان زندگی بهتر هستند.
گزارش روزنامه اقتصاد هشدار میدهد که عادت کردن به رفاه کمتر به معنای رضایت نیست. احساس محرومیت نسبی و این باور که منابع کشور به شکلی ناعادلانه توزیع میشود، میتواند به کاهش مشارکت اجتماعی، افزایش مهاجرت، ناامیدی گسترده و شکلگیری نارضایتیهای عمومی منجر شود.
این هشدار برای حکومتی که بارها خشم مردم را با سرکوب پاسخ داده، معنایی روشن دارد. جامعهای که سفرهاش با بدهی پر میشود و آیندهاش را پیشفروش کرده است، نمیتواند برای همیشه ساکت بماند. وقتی رسانهای که در داخل کشور و زیر تیغ سانسور منتشر میشود از «عادیسازی فقر» سخن میگوید، باید پذیرفت که عمق بحران از توان پنهانکاری رسمی فراتر رفته است.
زندگی قسطی آینهای است که چهرهی واقعی چهار دهه حکمرانی را نشان میدهد. جامعه ای ثروتمند از نظر منابع طبیعی و سرمایهی انسانی، امروز برای خرید نان روزانه وام میگیرد. این وضعیت نه حاصل تقدیر است و نه صرفاً نتیجهی تحریم و دشمنی خارجی. این وضعیت محصول سیاستهایی است که منافع یک ساختار بسته را بر معیشت میلیونها انسان ترجیح دادهاند. تا زمانی که این ساختار پابرجاست، اقساط سنگینتر میشوند، سفرهها کوچکتر میشوند و فقر بیش از پیش به بخشی عادی از زندگی ایرانیان تبدیل میشود.
