در آستانه سالروز خیزش آبان ۱۳۹۸ قرار داریم، رویدادی که در حافظه جمعی مردم ایران با نام «آبان خونین» ثبت شده است. این خیزش در ۲۴ آبان ۱۳۹۸ و در پی افزایش ناگهانی قیمت بنزین آغاز شد و به یکی از بزرگ‌ترین و فراگیرترین اعتراضات ضدحکومتی در تاریخ جمهوری اسلامی بدل گشت. اعتراضات در مدت کوتاهی به نزدیک به دویست شهر و صدها نقطه از کشور گسترش یافت و حکومت با سرکوبی شدید، قطع سراسری اینترنت و کشتار گسترده معترضان به آن پاسخ داد. از آن زمان تاکنون، یاد جان‌باختگان آبان به نمادی از مقاومت جمعی و پیوستگی جنبش‌های آزادی‌خواهانه در ایران تبدیل شده است، پیوندی که امتداد آن را می‌توان در خیزش «زن، زندگی، آزادی» به روشنی دید.
جمهوری اسلامی با اعلام و اجرای همزمان افزایش قیمت بنزین، توده‌های مردم را غافلگیر کرد و در عمل تهیدستان شهری و جوانانی را که از فقر و بیکاری به ستوه آمده بودند به خیابان کشاند. به نظر می‌رسید حکومت با نقشه‌ای از پیش آماده قصد داشت قیام را در همان ساعات نخست به خون بکشد و در یک روز آتش خشم فروخورده محرومان را خاموش کند. اما طغیان این تهیدستان به حاشیه رانده‌شده و سرعت خیره‌کننده سراسری شدن آن، محاسبات حکومت را بر هم ریخت و لرزه بر اندام آن انداخت. این رویداد بار دیگر نشان داد که تحولی تاریخی و عمیق در جامعه ایران در حال شکل‌گیری است.
خیزش آبان پدیده‌ای ناگهانی و بی‌مقدمه نبود. بحران ساختاری سرمایه‌داری ایران و پیامدهای ویرانگر سیاست‌های اقتصادی نئولیبرال، در آمیزش با حاکمیت مذهبی، فساد و رانت‌خواری، فقر و محرومیتی بی‌سابقه را بر اکثریت مردم تحمیل کرده بود. این وضعیت از مدت‌ها پیش زمینه‌های عینی شورش اجتماعی را فراهم آورده بود. بازگشت و تشدید تحریم‌های اقتصادی، سقوط ارزش ریال و کاهش شدید قدرت خرید کارگران و اقشار محروم این زمینه‌ها را تشدید کرد. در کنار آن، گسترش اعتصابات و اعتراضات کارگری، مبارزات سراسری معلمان و بازنشستگان، اوج‌گیری دوباره جنبش دانشجویی و حضور پرشور زنان در این مبارزات، وقوع چنین انفجاری را تقریباً قطعی کرده بود.
خیزش آبان ۹۸ را باید ادامه خیزش دیماه ۹۶ دانست، با این تفاوت که ابعادی گسترده‌تر و نیرویی بیشتر داشت. موتور محرکه این جنبش تهیدستان شهری، جوانان بیکار و به حاشیه رانده‌شدگان بودند. این خیزش سراسری، مانند هر جنبش سیاسی نیرومند دیگری، توازن قوا را به سود جنبش اعتراضی تغییر داد و زمینه مناسب‌تری برای گسترش مبارزات اقتصادی و سیاسی فراهم کرد. آبان بار دیگر زمین را برای رشد مبارزات کارگری و دیگر جنبش‌های اعتراضی شخم زد و نشان داد که چنین برآمدهایی چگونه به محرکی قدرتمند برای مبارزه بدل می‌شوند و انگیزه کارگران را برای ایستادگی تقویت می‌کنند.
حضور جوانان و مردم کارگر و زحمتکش در این اعتراضات و همبستگی شورانگیز آنان در برابر نیروهای سرکوب نشان داد که ترسی که حکومت به پشتوانه دستگاه سرکوب در دل‌ها کاشته بود، جای خود را به خشم، همبستگی و مقاومت داده است. این جنبش همچنین آشکار کرد که جامعه‌ای پرجنب‌وجوش و درگیر مبارزه چگونه رهبران و سازمان‌دهندگانی تازه پرورش می‌دهد و آنان را به جلوی صحنه می‌آورد. چنین تحولی زمینه را برای پیوند میان این رهبران، ایجاد شبکه‌های ارتباطی و مبارزاتی محلی و حرکت به سوی نهادهای توده‌ای و شورایی در محلات فراهم ساخته است.
یکی از ویژگی‌های برجسته خیزش آبان این بود که تهیدستان و جوانان را در شهرهای بزرگ و کوچک به طور همزمان به حرکت درآورد. شهرهای کردستان و خوزستان که در خیزش دی ۹۶ تا حدودی از حرکت سراسری جدا مانده بودند، این بار از همان آغاز حضوری پررنگ در اعتراضات داشتند. مردم زحمتکش کردستان نشان دادند که برخلاف نسخه‌هایی که احزاب ناسیونالیست برای آنان می‌پیچند، برای رهایی از جمهوری اسلامی راهی جز همبستگی با جنبش انقلابی سراسری پیش رو ندارند.
یکی از اهداف اصلی حکومت از کشتار معترضان، حاکم کردن فضای رعب و وحشت بر جامعه و به‌ویژه زهرچشم گرفتن از نسل‌های پس از دهه شصت بود. اما حکومت در رسیدن به این هدف شکست خورد. مردم نه تنها مرعوب این سرکوب خونین نشدند، بلکه با ابراز خشم و اعتراض خود حکومت را به هراس انداختند. بلافاصله پس از این جنایات، تشکل‌ها و نهادهای گوناگون کارگران، بازنشستگان، معلمان، نویسندگان و هنرمندان در داخل کشور با انتشار اطلاعیه‌ها و بیانیه‌هایی آن را محکوم کردند. اعتصابات و اعتراضات کارگری بی‌وقفه ادامه یافت و جنبش دانشجویی در روز ۱۶ آذر، در محاصره نیروهای امنیتی، با تجمعاتی باشکوه جنایات حکومت را محکوم کرد و اعلام داشت که جنبش آزادی‌خواهی در ایران از این کشتار هولناک نهراسیده است.
با این همه، خیزش آبان نیز مانند خیزش دی ۹۶، به رغم فداکاری‌ها و جان‌فشانی‌های برپاکنندگانش و به رغم دستاوردهای بزرگش، پس از حدود یک هفته فروکش کرد. کارگران کارخانه‌ها و مجتمع‌های بزرگ صنعتی، که با مبارزات پی‌درپی خود زمینه‌های ذهنی این قیام را فراهم کرده بودند، این بار نیز آمادگی آن را نداشتند که با اعتصابات هماهنگ و سراسری در مراکز تولید به شورش هم‌طبقه‌ای‌های خود در خیابان‌ها بپیوندند. چنین پیوندی می‌توانست دستگاه سرکوب را زمین‌گیر کند و راه را برای اعتصاب سیاسی عمومی هموار سازد. نبود این حلقه یکی از مهم‌ترین کمبودهای این قیام توده‌ای بود. در واقع، خیزش آبان تنها بخشی از نیروی بالقوه خود را به میدان آورده بود و برای نبردی نهایی آماده نبود.
حکومت با کشتار بیش از هزار و پانصد نفر، که بیشترشان جوان بودند، و با زخمی کردن، بازداشت و زندانی کردن هزاران نفر دیگر، این جنبش را به عقب‌نشینی واداشت. سران جمهوری اسلامی گمان می‌کردند که با کمک همه‌گیری کرونا توانسته‌اند خود را از زیر فشار جنبش دادخواهی برای جان‌باختگان آبان بیرون بکشند. اما رویدادهای سال‌های بعد، و به‌ویژه خیزش «زن، زندگی، آزادی»، نشان داد که در اعماق جامعه نیرویی بزرگ‌تر در حال شکل‌گیری بوده است. آبان ۹۸ نه پایان یک راه، که حلقه‌ای از زنجیره‌ای است که هنوز ادامه دارد.