ایران امروز در یکی از پیچیده‌ترین و بحرانی‌ترین مقاطع تاریخ جمهوری اسلامی قرار گرفته است. بحران کنونی را نمی‌توان فقط با واژه‌هایی مانند «بحران اقتصادی»، «بحران سیاسی» یا «تنش خارجی» توضیح داد. آن‌چه در برابر جامعه ایران قرار دارد، حاصل هم‌زمانی چند بحران درهم‌تنیده است: بحران مشروعیت سیاسی، اختلاف درون ساختار قدرت، وضعیت مبهم و فرسایشی «نه جنگ و نه صلح»، تحریم و فشار خارجی، تورم افسارگسیخته، سقوط ارزش پول ملی، کاهش قدرت خرید، گسترش فقر و فرسایش طبقه متوسط. گزارش‌ها و تحلیل‌های اخیر نشان می‌دهند که حتی در درون حاکمیت درباره چگونگی برخورد با وضعیت خارجی اختلاف وجود دارد. رهبران جمهوری اسلامی در موضع رسمی می‌کوشند نوعی وحدت نشان دهند و بقای حکومت را تضمین کنند، اما درباره هدف نهایی تقابل، مذاکره و نحوه خروج از بحران اختلافات جدی وجود دارد. اختلاف موافقان و مخالفان مذاکره با آمریکا و یا تقسیم قدرت، هر روز بیش‌تر و جنجالی‌تر می‌شود. در یک طرف کسانی سعی می‌کنند با دلایلی وضع فعلی را که ایران با «اجازه» رهبری در حال مذاکره است، تبیین و در درستی آن استدلال کنند. در طرف مقابل کسانی هستند که این دیدگاه‌ها را تبیین نمی‌دانند و می‌گویند بیش‌تر توجیه است به گفته برخی تحلیل‌گران، جمهوری اسلامی وارد دوران مبارزه برای بقای خود شده تا از فروپاشی درونی جلوگیری کند و در عین حال کنترل جامعه را هم از دست ندهد. اکنون باز هم چالش‌ مهم پیش روی جمهوری اسلامی، احتمال شورش‌های خیابانی مردم است. در چنین شرایطی، مسئله اساسی این است که آیا جمهوری اسلامی قادر خواهد بود میان «ادامه تقابل» و «پذیرش یک توافق سیاسی» تعادل ایجاد کند، بدون آن‌که هر دو گزینه هزینه سنگینی برای ساختار قدرت داشته باشد؟

از سوی دیگر، دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، در شبکه اجتماعی خود، تروث‌سوشال، بار دیگر تاکید کرد که «آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در دست دارد» و افزود: «فکر می‌کنم آن را حفظ خواهیم کرد!» او اضافه کرده است:‌ «محاصره دریایی ما را همه «دیوار فولادین» می‌نامند و ایران هیچ کاری از دستش برنمی‌آید. آن‌ها نیروی دریایی ندارند، نیروی هوایی ندارند، سربازان باقی‌مانده‌شان حقوق نمی‌گیرند، سپاه پاسداران درهم‌کوبیده شده و در حال فرار است و وضعیت «رهبری» آن‌ها، در بهترین حالت، نامشخص است!» ترامپ باردیگر تکرار کرد که «آن‌ها پولی ندارند؛ کشورشان «ویران» شده است. تمام چیزی که دارند اخبار جعلی و ۳۰۰ درصد تورم است که روزبه‌روز هم بدتر می‌شود! ایران فقط حرف می‌زند و هیچ اقدامی نمی‌کند؛ دیگر آن قلدر خاورمیانه نیست.» محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی ایران با متهم کردن آمریکا به ایجاد ناامنی در خلیج‌فارس، تنگه هرمز و دریای عمان تهدید کرد، تا زمانی که این کشور رفتار خود را تغییر ندهد و شروط ایران را نپذیرد، جمهوری اسلامی اقدام به بازگشایی تنگه هرمز نخواهد کرد. به گزارش خبرگزاری تسنیم، رضایی سه‌‌شنبه ۲۰ مرداد همچنین مدعی شد که آمریکا «با تحمیل جنگ غیرقانونی به ایران، کل منطقه را به خطر انداخته است.» رضایی گفت: «آمریکا باید جنگ را پایان دهد، پول‌های مسدود شده ایران را بپردازد و در کل منطقه، از جمله لبنان و غزه جنگ باید پایان یابد.»

انتصابات جدید شش فرمانده ارشد

مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، با صدور احکامی جداگانه شش فرمانده ارشد را در رأس ستاد کل نیروهای مسلح، سپاه پاسداران، نیروی دریایی سپاه و سازمان بسیج منصوب کرد؛ اقدامی که از گسترده‌ترین تغییرات فرماندهی نظامی ایران در ماه‌های اخیر به شمار می‌رود. بر اساس گزارش ایرنا، علی عبداللهی، فرمانده پیشین قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و کیومرث حیدری، فرمانده پیشین نیروی زمینی ارتش، جانشین او شد. این ترکیب، یک فرمانده سپاهی را در رأس ستاد کل قرار می‌دهد و یک فرمانده ارتشی را به مقام جانشینی می‌رساند. احمد وحیدی نیز با دریافت درجه سرلشکری رسما به فرماندهی کل سپاه منصوب و مصطفی ایزدی جانشین او شد. وحیدی از اسفند گذشته و پس از کشته شدن محمد پاکپور در حملات آمریکا و اسرائیل، به‌عنوان فرمانده سپاه معرفی شده بود، اما حکم رسمی منتسب به رهبر جدید جمهوری اسلامی منتشر نشده بود. او پیش‌تر فرمانده نیروی قدس، وزیر دفاع و وزیر کشور بوده و از متهمان پرونده انفجار مرکز یهودیان آمیا در آرژانتین است. در دو انتصاب دیگر، علی عظمایی که پس از کشته شدن علیرضا تنگسیری عملا فرماندهی نیروی دریایی سپاه را بر عهده گرفته بود، رسما به این مقام منصوب شد و حسین طائب، رییس پیشین سازمان اطلاعات سپاه، به ریاست سازمان بسیج مستضعفین بازگشت. طائب پیش‌تر نیز فرمانده بسیج بود و نام او با سرکوب اعتراضات سال ۱۳۸۸ و بیش از یک دهه ریاست بر سازمان اطلاعات سپاه گره خورده است. این احکام یک روز پس از انتصاب محسن رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی صادر شده‌اند. مجموعه این تغییرات، در بحبوحه جنگ، بحران تنگه هرمز و توقف مذاکرات با آمریکا، نشانه‌ای از تمرکز بیشتر مدیریت نظامی و امنیتی در دست فرماندهان باسابقه سپاه و نزدیکان رهبر جدید جمهوری اسلامی ارزیابی می‌شود.

دیدارهای مسعود پزشکیان با رهبر

اما این دومین بار است که مسعود پزشکیان ادعا می‌کند که با رهبر دیدار کرده است. اکنون او ادعا دارد که در دیدار اخیرش با رهبر جمهوری اسلامی، با او حدود هفت ساعت درباره مسائل روز کشور گفت‌وگو کرده است. پزشکیان به صداوسیما گفت که «وضعیت معیشت مردم، اشتغال، مسکن، تحریم‌ها، نحوه ایستادگی دولت و مردم، و حفظ وحدت و انسجام» از مهم‌ترین موضوعات این دیدار بوده است. پزشکیان هم‌چنین گفت که رهبر جمهوری اسلامی در این دیدار بر «حفظ وحدت و انسجام» تاکید کرده و هشدار داده است که «تمام برنامه دشمن بر ایجاد اختلاف و تفرقه» متمرکز است. او هم‌چنین گفت: «ایشان از لحاظ جسمی در صحت و سلامت کامل بودند.» خبر این ملاقات را ابتدا وب‌سایت رسمی رهبر جمهوری اسلامی منتشر کرد. صدا یا تصویری از مجتبی خامنه‌ای مربوط به دوران رهبریش منتشر نشده و جز پزشکیان مقام رسمی دیگری از دیدار حضوری با او حرف نزده است. پزشکیان نخستین بار ۱۶ اردیبهشت گفت که با مجتبی خامنه‌ای یک ملاقات دو ساعت و نیمه داشته است.

اختلافات در جمهوری اسلامی ریشه‌دار و تاریخی است؛ ادعای جدید محمدباقر خرازی

محمدباقر خرازی، روحانی شیعه ۶۵ ساله و دبیرکل تشکل «حزب‌الله ایران»، در روزهای اخیر چنان گوی سبقت را از سایر چهره‌های تندروی جمهوری اسلامی ربود که نهایتا از سوی دادگاه ویژه روحانیت تحت تعقیب قرار گرفت. باقر خرازی فرزند محسن خرازی و برادر صادق خرازی است. محسن خرازی مدرس حوزه علمیه قم و عضو پیشین مجلس خبرگان رهبری است، صادق خرازی هم در دولت هاشمی رفسنجانی به مدت شش سال نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل متحد بر عهده داشت و در دولت دوم محمد خاتمی هم به مدت چهار سال سفیر ایران در فرانسه بود.

کمال خرازی نیز که در دولت خاتمی وزیر خارجه و پس از آن مشاور بین‌الملل علی خامنه‌ای بود، عموی باقر و صادق خرازی بوده. علاوه بر این، خواهر باقر خرازی همسر مسعود خامنه‌ای، برادر کوچک‌تر مجتبی خامنه‌ای است. مجموع این روابط، نشان‌دهنده پیوندهای خانوادگی عمیق باقر خرازی با کانون‌های قدرت در نظام جمهوری اسلامی است و احتمالا همین پیوندها علت اصلی آزادی بیان کم‌نظیر او در یک نظام سیاسی غیردموکراتیک است. او سپس از ضرورت «تضریب» و کشتن زنان بی‌حجاب سخن گفت. او درباره زنی که حجاب را رعایت نمی‌کند، گفت: «حکمش تضریب است و بعدش هم اگر‌(بر بی‌حجابی) اصرار داشت، حکمش قتل است.» او هم‌چنین درباره مبارزه با بی‌حجابی و انتقاد از دولت پزشکیان گفت: «فرض کن ما یک جمعیت پنجاه‌هزار نفری را در تهران راه انداختیم و این‌ها در خیابان‌ها شروع کردند به حرکت کردن و به هر بی‌حجابی که رسیدند، با تندی با او برخورد کردند؛ (بی‌حجابی) تمام می‌شود دیگر. وقتی که شما با پنجاه‌هزار نفر وارد عمل شدید، دولت دیگر جرات نمی‌کند چون می‌داند نفر بعدی خودش است. همین بچه‌های حزب‌اللهی که در خیابان هستند، می‌ریزند توی ارگان‌ها و نهادها، همه مکان‌ها را می‌گیرند. (دولت) چه کار می‌خواهد بکند؟ دولت فعلی، دولت شیطانی است… این‌ها مزدور آمریکا و مزدور شیطانند. موقعش برسد، می‌گویم و پدر این‌ها را هم درمی‌آورم؛ منتها زمانی که ما در حزب‌الله حداقل پانصد هزار نفر نیرو داشته باشیم؛ نیروی فداکار که وقتی ما از او بخواهیم حرکت کند به سمت تهران، حرکت کند. نداریم چنین آدمی را. ما نیاز داریم که بچه‌های حزب‌اللهی هر چه سریع‌تر به تشکیلات حزب‌الله متصل شوند… اسلام است و همین ضربه‌خوردن‌ها و ضربه‌زدن‌ها. تضریب است؛ بزنندشان. اگر کسی هم مقاومت کرد، بکشندش. فتوای من این است.» خرازی پیش‌تر هم با اظهاراتش درباره استعفای مسعود پزشکیان خبرساز شده بود. او مدعی شده بود که مجتبی خامنه‌ای در واکنش به «۲۷ یا ۲۸» بار استعفا یا تهدید به کناره‌گیری مسعود پزشکیان، نوشته است که اگر رییس‌جمهور یک بار دیگر استعفا کند، با آن موافقت خواهد کرد. دفتر رییس‌جمهور ایران این اظهارات را «واهی و کذب محض» خواند و دفتر رهبر جمهوری اسلامی نیز نقل‌قول منتسب به مجتبی خامنه‌ای را تکذیب کرد. قوه قضاییه ایران روز شنبه 17 مرداد 1405، اعلام کرد که محمدباقر خرازی به «دلایل متعدد امنیتی» به دادگاه ویژه روحانیت احضار شده و تحت تعقیب قرار گرفته است

قوه قضاییه خواستار توضیح عراقچی در مورد ادعایش شد

قوه قضاییه ایران در واکنش به اظهارات اخیر عباس عراقچی، وزیر خارجه، مبنی بر احتمال وجود «حفره امنیتی» در کشور، از او در این مورد توضیح خواست. اصغر جهانگیر، سخنگوی قوه قضاییه ایران، این درخواست را در مصاحبه‌ای با سایت «دیده‌بان ایران» مطرح کرد. حدود سه هفته پیش، عباس عراقچی در مصاحبه‌ای گفته بود که «بمباران بیت رهبری» و کشته شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای و شماری از فرماندهان نظامی و سیاسی ایران احتمالا «از طریق حفره امنیتی» صورت گرفته که از تمام جلسات روز نخست جنگ ۴۰ روزه آگاه بوده است. جهانگیر در پاسخ به سئوالی درباره این ادعا گفت: «اول باید از ایشان پرسید که از کجا می‌دانند و اگر اطلاعاتی در این زمینه دارند، لازم است آن را در اختیار مراجع اطلاعاتی، امنیتی و قضایی قرار دهند. هر فردی، اعم از صاحب‌منصب یا شهروند عادی، اطلاعاتی دارد، باید آن را در اختیار قوه‌ قضائیه قرار دهد و وظیفه قوه‌ قضائیه هم پیگیری آن است.» سخنگوی دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران، در پاسخ به این سئوال که آیا دادستانی به‌عنوان مدعی‌العموم وارد این بحث خواهد شد یا خیر، پاسخ داد: «دادستانی هم باید به وظایف خود عمل کند. قطعا اگر فردی اظهاراتی مطرح کند که نیازمند بررسی و پیگیری قضایی باشد، دادستانی هم مطابق وظایف قانونی خود اقدامات لازم را انجام می‌دهد.» اقامتگاه و دفتر کار علی خامنه‌ای،‌ رهبر سابق جمهوری اسلامی ایران، در روز نهم اسفند ماه سال گذشته، هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. در این حملات خامنه‎‌ای و تعدادی از اعضای خانواده او کشته شدند. به گفته عراقچی، در آن روز، در اتفاقی غیرمعمول،‌ در بیت رهبری جلسه‌ای با حضور علی شمخانی و جمعی از فرماندهان نظامی برگزار شده بود، که همه حاضران در آن جلسه هم کشته شدند. عراقچی: اطلاع داشتن از جلسه‌های سران، یک حفره امنیتی است که احتمالا هنوز وجود دارد.

تورم؛ تبدیل بحران اقتصادی به بحران اجتماعی

شاید مهم‌ترین نشانه بحران امروز ایران را بتوان در سفره مردم مشاهده کرد. تورم دیگر فقط یک شاخص اقتصادی نیست. تورم به تجربه روزانه میلیون‌ها ایرانی تبدیل شده است. بر اساس داده‌های منتشرشده، نرخ تورم ایران در ژوئیه ۲۰۲۶ حدود ۸۷.۹ درصد گزارش شده است. این رقم به‌تنهایی نشان می‌دهد که اقتصاد ایران در شرایطی بسیار متفاوت از یک اقتصاد عادی قرار دارد. اما وضعیت مواد غذایی حتی نگران‌کننده‌تر است. بر اساس گزارشی که بر مبنای داده‌های مرکز آمار ایران منتشر شده، تورم مواد غذایی در ماه تیر به حدود ۱۲۸ درصد رسیده است. یعنی بحران دیگر فقط مربوط به کاهش ارزش پول یا افزایش قیمت مسکن و خودرو نیست. بحران مستقیما به نان، برنج، گوشت، لبنیات، میوه، دارو و سایر نیازهای ضروری زندگی رسیده است. در چنین شرایطی، خانوارهای کم‌درآمد ناچارند از کیفیت و مقدار مصرف خود بکاهند. طبقه متوسط نیز به تدریج به سمت پایین رانده می‌شود. و طبقات فقیر، بیش از پیش در معرض ناامنی غذایی و اجتماعی قرار می‌گیرند.

فقر فقط مسئله درآمد نیست

فقر در ایران امروز را نباید فقط با میزان درآمد خانوار سنجید. فقر یعنی: کاهش مصرف مواد غذایی؛ کاهش دسترسی به درمان؛ ناتوانی در پرداخت اجاره؛ ترک تحصیل یا کاهش کیفیت آموزش؛ افزایش کار کودکان؛ افزایش اشتغال غیررسمی؛ کاهش امکان ازدواج؛ کاهش فرزندآوری از سر اجبار اقتصادی؛ و از دست رفتن امید به آینده. بنابراین، وقتی گفته می‌شود فقر افزایش یافته است، در واقع باید از فرسایش کیفیت زندگی سخن گفت. این فرسایش تدریجی ممکن است حتی خطرناک‌تر از یک بحران ناگهانی باشد. زیرا جامعه را به‌تدریج خسته، ناامید و بی‌اعتماد می‌کند.

تحریم تنها علت بحران نیست

تحریم‌ها بدون تردید فشار سنگینی بر اقتصاد ایران وارد کرده‌اند. اما توضیح تمام مشکلات ایران با تحریم، از نظر اقتصادی و سیاسی کافی نیست. اقتصاد ایران با مشکلات ساختاری عمیقی نیز روبه‌روست: فساد گسترده؛ اقتصاد رانتی؛ انحصارهای حکومتی؛ ناترازی بودجه؛ ضعف سرمایه‌گذاری؛ فرار سرمایه؛ کاهش بهره‌وری؛ بحران انرژی؛ بحران آب؛ و تصمیم‌های اقتصادی کوتاه‌مدت. بنابراین، حتی اگر بخشی از تحریم‌ها فردا لغو شوند، مشکلات ساختاری اقتصاد ایران یک‌شبه حل نخواهند شد. در واقع، تحریم مانند یک عامل تشدیدکننده عمل می‌کند، اما تمام بیماری اقتصاد ایران نیست.

بحران انرژی و زیرساخت

اقتصاد ایران تنها با تورم و تحریم روبه‌رو نیست. بحران انرژی نیز به مرحله مهمی رسیده است. خاموشی‌ها، کمبود گاز، فرسودگی شبکه برق، کمبود سرمایه‌گذاری و بحران آب، همگی به کاهش ظرفیت تولید کشور کمک می‌کنند. این مسئله یک دور باطل ایجاد می‌کند: کمبود سرمایه‌گذاری؛ فرسودگی زیرساخت؛ کاهش تولید؛ کاهش درآمد؛ افزایش کسری بودجه؛ تورم؛ کاهش سرمایه‌گذاری و… در چنین شرایطی، اقتصاد به جای حرکت به سمت رشد پایدار، وارد چرخه فرسایش می‌شود.

«نه جنگ و نه صلح» به نفع چه کسی است؟

ادامه وضعیت مبهم می‌تواند برای برخی بخش‌های قدرت مزایایی داشته باشد. در شرایط بحران خارجی، حکومت می‌تواند فضای امنیتی را افزایش دهد. مخالفان را با استناد به «تهدید خارجی» محدود کند. افکار عمومی را حول مسئله امنیت ملی بسیج کند. و مشکلات اقتصادی را تا حدی به دشمن خارجی نسبت دهد. اما این سیاست در بلندمدت هزینه بسیار سنگینی دارد. زیرا جامعه نمی‌تواند برای همیشه با وضعیت اضطراری زندگی کند. مردم نیازمند امنیت اقتصادی، ثبات قیمت‌ها، شغل، مسکن و آینده‌ای قابل پیش‌بینی هستند. با توجه به اطلاعات تازه تا ۱۲ اوت ۲۰۲۶، احتمالا آینده شهروندان ایران بیش‌تر «پرتنش و فرسایشی» خواهد شد. تا یک فروپاشی ناگهانی یا بازگشت سریع به ثبات. چند شاخص مهم این ارزیابی را تقویت می‌کنند: صندوق بین‌المللی پول برای سال ۲۰۲۶ انقباض حدود 4/5 درصدی تولید ناخالص داخلی و تورم مصرف‌کننده حدود 9/68 درصد را پیش‌بینی کرده است؛ داده‌های تازه‌تر درباره قیمت مواد غذایی نیز از تورم غذایی حدود 128 درصد در تیرماه خبر می‌دهند.  هم‌زمان گزارش‌های اخیر از تبدیل اقتصاد ایران به نوعی «اقتصاد بقا» و افزایش فشار بر طبقه متوسط حکایت دارند.

جامعه ایران تا کجا می‌تواند این فشار را تحمل کند؟

این شاید مهم‌ترین پرسش آینده جامعه ایران باشد. هیچ جامعه‌ای ظرفیت نامحدود برای تحمل فقر و ناامنی ندارد. اما فروپاشی اجتماعی نیز معمولا یک‌باره اتفاق نمی‌افتد. ممکن است جامعه برای مدتی طولانی سکوت کند، خود را با شرایط تطبیق دهد و هزینه‌های زندگی را کاهش دهد. اما در نقطه‌ای، بحران اقتصادی می‌تواند با یک حادثه سیاسی، اجتماعی یا امنیتی پیوند بخورد. در آن صورت، اعتراض اقتصادی می‌تواند به اعتراض سیاسی تبدیل شود. تجربه اعتراضات سال‌های گذشته ایران نشان داده است که مطالبات اقتصادی و سیاسی به‌سادگی از یکدیگر جدا نمی‌شوند. خطر اصلی الزاما یک حمله خارجی یا یک بحران سیاسی منفرد نیست. خطر اصلی می‌تواند هم‌زمانی بحران‌ها باشد. بحران اقتصادی؛ بحران مشروعیت؛ اختلاف درون قدرت؛ فشار خارجی؛ فقر؛ بیکاری؛ فرسایش طبقه متوسط و بی‌اعتمادی اجتماعی. هر کدام از این بحران‌ها به‌تنهایی ممکن است قابل مدیریت باشند. اما وقتی هم‌زمان شوند، ظرفیت حکومت برای مدیریت آن‌ها کاهش می‌یابد. به همین دلیل است که وضعیت کنونی را باید یک بحران مرکب دانست.

سه سناریوی محتمل

سناریوی نخست: ادامه فرسایش. در این حالت نه جنگ گسترده‌ای رخ می‌دهد و نه توافق پایداری حاصل می‌شود. تحریم‌ها ادامه پیدا می‌کنند. تورم بالا باقی می‌ماند. ارزش پول ملی کاهش پیدا می‌کند. و حکومت با ترکیبی از کنترل امنیتی و سیاست‌های اقتصادی کوتاه‌مدت وضعیت را مدیریت می‌کند. این سناریو می‌تواند برای جامعه بسیار فرساینده باشد. سناریوی دوم: توافق و کاهش تنش. در این حالت جمهوری اسلامی به سمت توافقی با قدرت‌های خارجی حرکت می‌کند. تحریم‌ها تا حدی کاهش می‌یابند. منابع ارزی آزاد می‌شوند. و امکان تنفس اقتصادی ایجاد می‌شود. اما حتی در این سناریو، اصلاح ساختاری اقتصاد ضروری خواهد بود. سناریوی سوم: تشدید بحران. در این حالت مذاکرات شکست می‌خورد، تنش نظامی افزایش می‌یابد و بحران اقتصادی عمیق‌تر می‌شود. در چنین شرایطی ممکن است فشار اجتماعی افزایش یابد و اختلافات درون حکومت نیز شدیدتر شود. این سناریو از نظر اقتصادی و اجتماعی پرهزینه‌ترین گزینه است.

نقشه راه محسن رضایی در ریاست شورای عالی امنیت ملی

هم‌زمان با تشدید مواضع تهاجمی تهران در برابر ایالات متحده، ساختار حاکمیت ایران شاهد جابه‌جایی‌های کلیدی و انتصابات ارشد در بالاترین سطوح نظامی و سیاسی است. مسعود پزشکیان محسن رضایی ۷۱ ساله را به‌عنوان دبیر تازۀ شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد؛ جایگزین محمدباقر ذوالقدر که پس از استعفا، مشاور سیاسی رهبری شد. ناظران انتصابات تازه در بدنه حاکمیت را نشانه‌ای از تثبیت هرچه بیشتر جناح تندرو در ساختار امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی، هم‌زمان با سخت‌ترشدن لحن تهران در قبال مذاکره با واشنگتن، ارزیابی می‌کنند. محسن رضایی در اوایل دهه ۱۳۶۰ و در حالی که ایران با عراق می‌جنگید، فرمانده سپاه پاسداران شد. در همان زمان هم او از جمله رهبرانی بود که با پایان جنگ مخالفت می‌کرد و ترجیح می‌داد که به جای توافق و حل‌وفصل درگیری، ایران به جنگ ادامه دهد؛ حتی پس از آن‌که ایران زمین‌های تصرف‌شده توسط عراق را پس گرفته بود. او در سال ۱۳۷۶، توسط رییس‌جمهور اصلاح‌طلب وقت، محمد خاتمی، از فرماندهی سپاه پاسداران برکنار شد. طبق اسناد دیپلماتیک آمریکا، او همچنین با جانشین خاتمی، محمود احمدی‌نژادِ تندرو و جنجالی نیز دچار اختلاف شد و با سیاست‌های اقتصادی پوپولیستی و تحرکات تهاجمی او علیه غرب مخالفت کرد. حال پس از نزدیک به چهار دهه، محسن رضایی ۷۱ ساله به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران منصوب شده است. این یعنی او در عمل بالاترین مقام امنیتی جمهوری اسلامی است و نقشی تعیین‌کننده در تعیین مسیر جنگ ایران و ایالات متحده آمریکا بر عهده دارد. هم‌زمان با انتصاب او، ادبیات ایران درباره مذاکره با آمریکا نیز سخت‌تر شده است. «محسن رضایی»، سال‌ها به‌عنوان مشاور نظامی و اقتصادی شناخته می‌شد، در یک‌سال گذشته به یکی از پرتکرارترین چهره‌های رسانه‌ای ایران در حوزه جنگ با آمریکا و اسراییل بدل شده است. این حضور مستمر رسانه‌ای، روز یک‌شنبه ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ به انتصاب او به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ختم شد. او از آغاز جنگ ۱۲ روزه، آمریکا را طرفی غیرقابل‌اعتماد و همواره بدعهد خواند و اعلام کرده ایران نه در حق غنی‌سازی و نه در موقعیتش در تنگه هرمز، کوچک‌ترین عقب‌نشینی نخواهد کرد؛ در عین حال که در سیاست داخلی از وحدت میان جناح‌ها سخن می‌گوید. صدا و سیمای جمهوری اسلامی پس از انتصاب رضایی به ریاست شورای امنیت ملی‌(شعام»، در فیلمی او را «مبارز انقلاب اسلامی» معرفی کرده و بخشی از سخنان او در زمان جنگ را پخش کرد که می‌گفت «کفار شما را راحت نخواهند گذاشت تا زمانی که بر دین‌تان استوار باشید.» این ویدیو هم‌چنین بخشی از گفته‌های «غلام‌علی رشید» از فرماندهان سابق سپاه را نیز آورده است که او را «فرمانده بزرگ» نامیده بود که حتی فرماندهان باید کارها را «محسن» وار انجام دهند. در این گزارش کوتاه او هم مرد نظامی، هم مرد سازندگی و هم فردی برای سیاست معرفی شده است. ما به آمریکا بی اعتمادیم! رضایی در ۸ خرداد ۱۴۰۴ و پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه با اسراییل، در واکنش به سخنان «دونالد ترامپ» رییس‌جمهور آمریکا درباره برچیدن تاسیسات هسته‌ای ایران نوشته بود: «آنچه ترامپ درباره توافق با ایران برای برچیدن تاسیسات هسته‌ای می‌گوید، ترکیبی از توهم، بلوف، هذیان‌گویی و سردرگمی است.» او هم‌چنین افزوده بود: «تا زمانی که او و تیمش با یک بیمار روانی به‌نام نتانیاهو همراه هستند… از توهم برچیدن تاسیسات هسته‌ای ایران بیرون نمی‌آیند.» حالا او پس از گذشت یک سال و در مصاحبه با شبکه «روسیاالیوم»، همین بی‌اعتمادی را با زبانی مشخص‌تر تکرار می‌کند: «مشکل ترامپ بی‌ثباتی و صحبت‌های ضد و نقیض است که باعث بی‌اعتمادی بیش از پیش ما به آمریکا شده است.» وی در آن مصاحبه که در ۱۸ خرداد انجام شد در پاسخ به این‌که آیا توافق نزدیک است، گفت: «من به توافق خوش‌بین نیستم زیرا ترامپ ثبات ندارد… و مرد مذاکره نیست.» او در مصاحبه‌ای دیگر خطاب به مخالفان داخلی مذاکره می‌گوید: «تقاضا می‌کنم از دوستانی که مخالف مذاکرات هستند، صبر و حوصله کنند. خود آمریکایی‌ها این مذاکرات را از بین می‌برند و نمی‌گذارند که به نتیجه برسد.» رضایی، سال ۹۵ زمانی که دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام، گفته بود «مذاکره با آمریکا را قبول نداریم.» او توضیح داد این تعاملات نتیجه‌ای برای ایران نداشته‌است. در مقابل این ایده، او بین افزایش امنیت در کشور و افزایش بُرد موشک‌ها رابطه مستقیمی می‌بیند و می‌گوید: «هر چه بُرد موشک‌های ما بیش‌تر شود، احتمال جنگ کم‌تر می‌شود.» اما امروز پس از گذشت ده سال و سه جنگ، او فهرستی از «نقض عهدهای آمریکا» دارد. به ویژه بعد از امضای تفاهم نامه او می‌گوید: آمریکا «تحریک و هدایت کشتی‌ها برای عبور غیرقانونی… از تنگه هرمز» و سپس با «حمله نظامی به سواحل کشور، فرودگاه بندرعباس، جزیره قشم و تأسیسات آب‌شیرین‌کن»، بندهای توافق را یکی پس از دیگری نقض کرد. او هم‌چنین گفت: «واشنگتن آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران را به دریافت وام و خرید انحصاری کالا… از شرکت‌های آمریکایی مشروط کرد» و آمریکا از ارجاع پرونده به کمیته حل اختلاف با حضور پاکستان و قطر خودداری کرد، «چرا که در صورت بررسی، محکومیت مواضع واشنگتن قطعی بود.» موضوع تنگه هرمز از جمله مواردی است که رضایی در مصاحبه‌های اخیرش بارها بر حفظ کنترل بر آن تاکید کرده است. رضایی توضیح می‌دهد: «تنگه هرمز تحت مدیریت ماست و به‌هیچ‌وجه از این موضع عقب‌نشینی نخواهیم کرد؛ تنگه هرمز برای تجارت آزاد و اما برای ناامنی و عبور نظامی بسته است.» او همچنین اعمال محاصره از سوی آمریکا را «خیانت به دموکراسی» خواند،در عین حال که می‌گفت این اقدام اعلان جنگ است. او حتی اخیرا و در ۱۶ مرداد نوشت: «اگر محاصره ادامه یابد، کشتی‌ها و نیروهای آمریکایی با خطرات و تلفات جدی روبه‌رو خواهند شد» و «ایالات متحده باید رفتار خود را تغییر دهد در غیر این صورت ما این وضعیت را تحمل نخواهیم کرد» و تصریح کرد: «ما هرگز اجازه باز شدن یک کریدور دوم در تنگه هرمز را نخواهیم داد.» او در باره بستن تنگه هرمز توضیح می‌دهد که: «انسداد و کنترل تنگه هرمز توسط ایران با دو هدف حیاتی تأمین امنیت ملی و حفظ امنیت اقتصاد جهانی انجام می‌شود.» او درباره پیشنهاد مدیریت مشترک آمریکا بر این آبراه هشدار داد که پذیرش آن «به‌معنای تسلط واشنگتن بر گلوگاه انرژی جهان، تعیین دستوری قیمت نفت و آغاز جنگ جهانی سوم علیه قدرت‌هایی نظیر چین و روسیه خواهد بود.» کارشناسانی مانند «محسن پاک‌آیین»، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان، این راهبردی که رضایی معرفی می‌کند را در چارچوب رقابت جهانی آمریکا و چین تفسیر می‌کند. به گفته او، آمریکا «اهداف بلندمدتی در رابطه با این تنگه دارد» و می‌خواهد «مدیریت اینجا را از دست ایران خارج کند» تا در آینده رقابت خود با چین را محدودتر کند. موضع رضایی درباره برنامه هسته‌ای در طول یک سال، دستخوش تغییر لحن شده است. در ۲۵ خرداد ۱۴۰۴، در پاسخ به پرسشی درباره ساخت بمب اتم، گفت: «ما همچنان پرهیز خواهیم کرد که واقعا به سراغ بمب اتم برویم… هم‌چنان فتوای مقام معظم رهبری را حفظ می‌کنیم و جلو می‌رویم.» اما این نفی را با قیدی همراه کرد: «باید ببینیم حوادث در آینده چه‌طور می‌شود، ولی فعلا ما بنایی بر رفتن به سوی بمب اتم نداریم.» یک سال بعد، در ۱۸ خرداد ۱۴۰۵، لحن او درباره غنی‌سازی –نه سلاح هسته‌ای بلکه صنعت هسته‌ای به‌طور کلی– قاطع‌تر شد: «ما از غنی‌سازی کوتاه نمی‌آییم و این حق ما در چارچوب حقوق بین‌الملل است… در مورد مواد غنی‌سازی‌شده، خودمان تصمیم می‌گیریم و هیچ فشاری را نمی‌پذیریم.» او اما در این مدت، آمریکا را  به تغییر برنامه هسته‌ای ‌نیز تهدید کرده است. وی در اردیبهشت ماه در عین حال که می‌گفت: «در صورت تعرض به تنگه هرمز و ورود به خلیج‌ فارس، محاصره دریایی را خواهیم شکست و پاسخی سخت، دردناک و کم‌نظیر به آمریکا خواهیم داد»، گفت در صورت تداوم تهدیدات «ممکن است ما از «ان‌پی‌تی» خارج شویم. می‌دونید این تهدید یعنی چی؟ که اگر ما از ان‌پی‌تی خارج شدیم چه بلایی سر شما میاد؟ پس این راه را برگردید و به انتحار و خودکشی دست نزنید. او برای آرام کردن تندروهای داخلی که بر طبق انتقام می‌کوبند، تاکید کرده است که تهران دو «پرونده» غیرقابل‌مذاکره دارد: «نخست، پرونده مطالبات حقوقی و دریافت کامل خسارت‌های وارده… و دوم، پرونده قطعی انتقام خون رهبر شهید انقلاب.» شهادت رهبر را «عبور از بزرگ‌ترین خط قرمز کشور» خواند و افزود مسئله انتقام «فراتر از یک رویکرد اعتقادی، یک ضرورت عقلانی، حقوقی و راهبردی… برای بیمه کردن امنیت آینده کشور» است. رضایی در تلاش است تا نشان دهد که ساختار جمهوری اسلامی محکم است و این‌گونه طرفداران نظام را نیز به آینده امیدوار کند.

مواضع تندتر مقامات جمهوری اسلامی و دولت آمریکا علیه همدیگر

حملات تازه به کشتی‌ها در دریای عمان و باب‌المندب، در کنار مواضع تندتر مقامات جمهوری اسلامی و دولت آمریکا درباره تنگه هرمز، بار دیگر چشم‌انداز پایان درگیری در منطقه را با ابهام روبه‌رو کرده است.

آمریکا می‌گوید محاصره دریایی ایران، هم‌چنان برقرار است و مقامات ایران نیز تاکید دارند که این آبراه تا پذیرش شروط تهران باز نخواهد شد.

شامگاه سه‌شنبه ۲۰ مرداد، آمریکا و حوثی‌های یمن، که تحت حمایت جمهوری اسلامی ایران هستند، از دو حمله جداگانه به کشتی‌ها خبر دادند. این حملات در دو مسیر راهبردی کشتیرانی، یعنی دریای عمان در نزدیکی تنگه هرمز و باب‌المندب در ورودی دریای سرخ، رخ داد.

در جنوب دریای سرخ، وزارت حمل‌ونقل یمن اعلام کرد چهار خدمه یک کشتی باری کوچک روز سه‌شنبه در تنگه باب‌المندب، در حمله حوثی‌ها کشته شدند. گارد ساحلی یمن نیز گفت دو امدادگر یمنی وابسته به یک گروه نظامی مخالف حوثی‌ها در این حادثه جان باختند.

کشته‌شدن خدمه کشتی مصری «تهامه» نخستین تلفات انسانی در بخش کشتیرانی بر اثر حملات حوثی‌ها از زمان آغاز جنگ ایران به شمار می‌رود.

خبرگزاری سبأ، تحت کنترل حوثی‌ها، نیز گزارش داد این گروه یک کشتی سعودی حامل تجهیزات نظامی را در تنگه باب‌المندب هدف قرار داده است.

سه‌شنبه‌شب، فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، هم اعلام کرد یک بالگرد نیروی دریایی ایالات متحده با شلیک دو موشک هلفایر، سامانه هدایت یک کشتی باری با پرچم پاناما را از کار انداخته است. به‌گفته سنتکام، این کشتی هشدارهای مکرر برای توقف نقض محاصره دریایی بنادر ایران را نادیده گرفته بود. منابع دریایی گفتند کشتی در نزدیکی پاکستان و در مسیر ورود به دریای عمان هدف قرار گرفت.

سنتکام هم‌چنین اعلام کرد که تا روز ۲۰ مرداد، نیروهای آمریکایی ۵۵ کشتی تجاری را که در تلاش برای عبور از محاصره دریایی ایران بودند، تغییر مسیر داده‌اند، سه کشتی را از کار انداخته و وارد دو کشتی دیگر شده‌اند.

در حادثه‌ای جداگانه، کشتی کانتینری «ولا نوا» (Vela Nova)‌‌با پرچم پاناما هنگام حرکت به سمت خلیج عمان، در نزدیکی سواحل پاکستان هدف یک موشک قرار گرفت. منابع امنیت دریایی این موضوع را به خبرگزاری رویترز گفته‌اند. بر اساس ارزیابی اولیه گروه مدیریت ریسک دریایی بریتانیاییVanguard، کشتی حدود ۷۱ مایل دریایی، معادل حدود ۱۳۱ کیلومتر، با ساحل پاکستان فاصله داشته است.

روزنامه «وال‌استریت ژورنال» گزارش داده است که این کشتی پس از تلاش برای دور زدن محاصره آمریکا علیه کشتیرانی مرتبط با ایران در منطقه، هدف یک بالگرد آمریکایی قرار گرفته و بالگرد یک موشک «هل‌فایر» به سکان کشتی شلیک کرده است. فرماندهی مرکزی آمریکا‌(سنتکام) در این‌باره تاکنون اظهارنظری نکرده است.

حمله به ولا نوا، دوازدهمین کشتی است که از زمان اعلام محاصره آمریکا در ماه آوریل گذشته هدف نیروهای آمریکایی قرار گرفته است. این هم‌چنین سومین مورد از زمان برقراری دوباره محاصره در ۲۳ تیر/۱۴ ژوئیه خواهد بود.

این کشتی به‌تازگی در بندر بمبئی هند و بندر کلانگ مالزی توقف داشته است؛ مناطقی که به‌گفته چارلی براون، مشاور ارشد گروه آمریکایی «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI)، کشتی‌های مرتبط با ایران نیز در آن‌ها مشاهده شده‌اند. براون گفت توقف اخیر ولا نوا در بمبئی و ارتباط آن با این کشتی‌ها باعث شده کشتیرانی مرتبط با ایران بیش از پیش زیر ذره‌بین قرار گیرد.

در تنگه هرمز وضعیت بسیار شدیدتر است. روز دوشنبه تنها شش کشتی از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که میانگین تردد در ۱۰ روز گذشته حدود ۱۱ کشتی بوده است. پیش از آغاز جنگ، معمولا روزانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کردند.

ایالات متحده می‌گوید محاصره دریایی ایران هم‌چنان «به‌طور کامل» برقرار است. این تحولات بخشی از رویارویی گسترده‌تر ایران و آمریکا بر سر کنترل تنگه هرمز است.

محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، در نخستین موضع‌گیری پس از انتصاب خود گفت ایران تا زمانی که آمریکا جنگ را پایان ندهد و شروط تهران را نپذیرد، تنگه هرمز را باز نخواهد کرد.

رضایی در دیدار با سفیر چین در تهران گفت تا زمانی که آمریکا «رفتار خود را تغییر ندهد و شروط ایران را نپذیرد»، ایران اقدامی برای باز کردن تنگه هرمز نخواهد کرد. او پایان جنگ و آزاد شدن دارایی‌های مسدودشده ایران را از جمله شروط تهران عنوان کرد. رضایی هم‌چنین درباره مذاکرات ایران و عمان بر سر عبور و مرور در تنگه هرمز گفت اگر دو کشور در این زمینه به توافق برسند، چنین توافقی «موضوعی جدا از انسداد تنگه هرمز» خواهد بود.

این موضع ایران در تضاد مستقیم با ادعای دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، است که روز دوشنبه گفت ایالات متحده کل تنگه هرمز را «مین‌روبی» کرده و کنترل کامل آن را در اختیار دارد. ترامپ روز سه‌شنبه نیز پس از سفر به اوهایو به خبرنگاران گفت: «ما کاملا تنگه هرمز را کنترل می‌کنیم… هیچ‌کس دیگر، فقط ما.»

تازه‌ترین رویداد در این باره، اظهارات وزیر دفاع پاکستان است که روز سه‌شنبه گفت ایران و ایالات متحده به «شکلی از توافق» نزدیک شده‌‌اند. خواجه محمد آصف تاکید کرد که «نشانه‌های مشاهده‌شده طی دو سه روز اخیر حاکی از نزدیک‌شدن به نوعی توافق است.»

هم‌زمان محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، «در چارچوب تعاملات دو جانبه و میزبانی اسکندر مؤمنی، وزیر کشور» عصر سه‌شنبه وارد تهران شد و با مقامات ایرانی دیدار کرد.

در همین حال، آمارهای اعلام‌شده از سوی دولت آمریکا نشان می‌دهد عبور نفت از تنگه هرمز، هرچند کم‌تر از سطح معمول پیش از جنگ، هم‌چنان به میزان چشم‌گیری ادامه دارد.

کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، روز سه‌شنبه اعلام کرد میانگین هفت‌روزه انتقال نفت از تنگه هرمز به حدود ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است.

وزیر انرژی آمریکا افزود با احتساب روزانه پنج تا هفت میلیون بشکه نفت دیگری که از طریق خطوط لوله و تأسیسات صادراتی ارتقایافته از منطقه خارج می‌شود، مجموع جریان نفت به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز رسیده است.

به‌گفته او، تنها در روز یکشنبه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت از منطقه خلیج فارس خارج شد که از میانگین پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نیز بیشتر بوده است.

تنگه هرمز پیش از آغاز جنگ مسیر عبور حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان بود و اختلال در کشتیرانی در این آبراه از عوامل اصلی نوسان شدید بازار جهانی انرژی در ماه‌های اخیر بوده است.

در چنین شرایطی، لحن سیاسی و نظامی دو طرف نیز طی روزهای اخیر تندتر شده است. دونالد ترامپ در مصاحبه‌ای که روز سه‌شنبه ۲۰ مرداد منتشر شد، گفت گزینه‌های آمریکا درباره ایران این است که تهران را به حال خود بگذارد تا از نظر اقتصادی شکست بخورد یا «خیلی، خیلی سخت به ایران ضربه می‌زنیم.»

هم‌زمان، برخی مقام‌های سپاه پاسداران از لزوم افزایش توانایی برای انجام عملیات در خارج از مرزهای ایران سخن گفته‌اند. محمدرضا نقدی، مشاور عالی فرمانده کل سپاه، روز سه‌شنبه در تلویزیون ایران گفت: «هر موقع اقتضا کند و فرمان صادر شود، باید بتوانیم عملیات را به خاک دشمن، به سرزمین‌های دشمن بکشیم و دور از سرزمین خودمان بتوانیم عملیات انجام دهیم.»

او افزود: «این‌ها ویژگی‌های دکترین تهاجمی است که باید احراز شود؛ یعنی الان سپاه مکلف شده که این آمادگی را کسب کند، این توانمندی را در خودش ایجاد کند که بتواند این کار را در موقع مقتضی انجام دهد.»

نتیجه‌گیری

آن‌چه که گفته شد هنوز هیچ روزنه‌ای در رابطه با گشایش تنگه هرمز و پایان داده به محاصره دریایی دیده نمی‌شود. مذاکرات مسقیم بین ایران و آمریکا نه تنها معلق شده، بلکه لحن مقامات دو کشور علیه همدیگر تندتر هم شده است.

به این ترتیب، ایران امروز در نقطه‌ای قرار گرفته است که دیگر نمی‌توان مشکلات کشور را به یک عامل منفرد نسبت داد. مسئله فقط تحریم نیست. فقط جنگ نیست. فقط تورم نیست. فقط فساد نیست. و فقط اختلافات سیاسی نیست. آن‌چه امروز ایران را با بحران روبه‌رو کرده، هم‌زمانی و درهم‌تنیدگی همه این عوامل است.

جمهوری اسلامی از یک طرف با فشار خارجی و وضعیت فرسایشی «نه جنگ و نه صلح» مواجه است؛ از طرف دیگر در داخل با اختلاف بر سر چگونگی خروج از این وضعیت روبه‌روست. هم‌زمان، اقتصاد و شهروندان ایران با تورم بسیار بالا و افزایش شدید قیمت مواد غذایی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

اما مهم‌تر از همه، بحران از سطح دولت و حکومت عبور کرده و وارد زندگی روزمره مردم شده است. وقتی قیمت غذا، مسکن، درمان و انرژی سریع‌تر از درآمد مردم افزایش پیدا می‌کند، جامعه فقط فقیرتر نمی‌شود؛ بلکه اعتمادش به آینده را نیز از دست می‌دهد. از همین‌جاست که بحران اقتصادی به بحران اجتماعی و سپس به بحران سیاسی تبدیل می‌شود. بنابراین، مسئله اصلی جمهوری اسلامی در شرایط کنونی فقط این نیست که چگونه در برابر فشار خارجی مقاومت کند.

مسئله عمیق‌تر این است که آیا ساختار سیاسی جمهوری اسلامی قادر است هم‌زمان با کاهش تنش خارجی، اصلاحات اقتصادی واقعی، کاهش فساد، افزایش شفافیت و بازسازی اعتماد اجتماعی را پیش ببرد؟

بی‌تردید پاسخ منفی است چرا که وضعیت «نه جنگ و نه صلح» می‌تواند به یک وضعیت دائمی فرسایش تبدیل شود؛ وضعیتی که در آن نه حکومت قادر به حل بحران است و نه جامعه می‌تواند هم‌چنان هزینه آن را تحمل کند.

در چنین شرایطی، آینده ایران بیش از آن‌که فقط به نتیجه یک مذاکره خارجی وابسته باشد، به رابطه میان قدرت سیاسی، اقتصاد و جامعه بستگی خواهد داشت.

و شاید مهم‌ترین واقعیت این باشد که جامعه ایران بیش از هر چیز به پایان وضعیت دائمی اضطراب، فقر و بی‌ثباتی نیاز دارد؛ نه فقط پایان یک جنگ یا آغاز یک مذاکره. هم‌زمان جمهوری اسلامی ایران، هنوز ابزارهای مهمی برای بقا دارد: دستگاه امنیتی، سپاه، منابع حداقلی نفتی و ارزی، شبکه‌های اقتصادی وابسته به حکومت و تجربه طولانی در مدیریت بحران و تحریم. بنابراین، نمی‌توان احتمال داد که صرفا بر اثر گرانی و تورم، حکومت در ماه‌های آینده به‌طور ناگهانی سقوط کند.

در این میان تشکل‌های کارگری، شامل کارگران زن و مرد صنایع بزرگ و کوچک، معلمان، پرستاران، بازنشستگان، بیکاران، کارکنان بخش حمل و نقل و سایر کارگران هستند، منسجم‌ترین نیروی مخالف در داخل کشور هستند. آن‌ها به‌طور منظم درباره تورم، نابرابری، فساد، خصوصی‌سازی و دیگر مشکلات اقتصادی موضع‌گیری می‌کنند. آن‌ها، هم‌چنین مانند بخش بزرگی از جامعه، از جمهوری اسلامی خشمگین هستند. آن‌ها در میان طبقات کارگر و حتی طبقه ‌متوسط ریشه دارند. با این حال، هنوز فعالیت‌هایشان ‌سراسری و سازمان‌یافته نیست. هم‌چنین هماهنگی آن‌ها با جنبش دانشجویان و جوانان، زنان و فعالین سایر جنبش‌ها نیز سازمان‌یافته نیست.

در کنار این‌ها، شبکه‌هایی از مردم تحت ستم نیز وجود دارد؛ از جمله کردها، بلوچ‌ها، عرب‌های جنوب کشور، آذربایجانی‌ها، شمالی‌ها، مرکز و … این گروه‌ها ظرفیت سازماندهی قابل توجهی دارند. با این حال، همکاری میان این بخش‌ها آسان نیست.

شبح دخالت خارجی در ایران، چه در ذهن و چه در واقعیت، هم‌چنان یکی از عوامل اصلی اختلاف و سوءظن‌ها در میان شهروندان ایران و مخالفان حکومت در خارج کشور است. این سوءظن‌ها بی‌پایه نیستند. قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی، رسما و علنا و واقعا در سیاست ایران مداخله می‌کنند و برخی گروه‌های مخالف نیز در پی جلب حمایت بیرونی هستند.

در حالی که جمهوری اسلامی به بن‌بست رسیده و در اعماق بحران‌های مختلف و فزاینده در حال غرق شدن است. این حکومت نه قادر است به مطالبات اجتماعی پاسخ دهد و نه توان حل بحران‌های عمیق اقتصادی کشور را دارد. بنابراین، ناگزیر بیش از پیش به ابزار ترس و سرکوب متکی خواهد شد و همین امر احتمال بروز اعتراض‌های تازه را افزایش می‌دهد.

پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا ایران با بحران‌های جدید روبه‌رو خواهد شد یا نه؛ پرسش این است که آیا جنبش‌های اجتماعی ایران و رد پیشاپیش همه طبقه کارگر آگاها و متحد، مردم معترض و آزادی‎خواه و هم‌چنین اپوزیسیون آزادی‌خواه و برابری‌طلب، هنگامی که آن بحران‌ها فرا برسند، آیا آماده و هماهنگ خواهد بود یا خیر.

به‌نظر من، نهایتا آینده واقعی ایران در نهایت نه در اتاق‌های حکومت و نه فقط در مذاکرات خارجی، بلکه در رابطه میان حکومت و جامعه تعیین خواهد شد.

چهارشنبه بیست و یکم مرداد 1405-دوازدهم آگوست 2026

نوشته انتصابات و اختلافات در جمهوری اسلامی و بحران اقتصادی ایران! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: شورش کریمی

نوشته حاضر مصاحبه ای است که در روزنامه اورنسل ترکیه چاپ شده است و بنا به مهمی و به روز بودن موضوعاتی که در آن مطرح شده است، آن را به فارسی ترجمه کرده ام. مصاحبه به صورت پرسش و پاسخ بوده است.

مصاحبه: اِلا آوا

مطرح شدن «قانون چارچوب» در ترکیه و محتوای آن، در شرایطی که توازن‌های جدید قدرت در ترکیه و جهان در حال شکل‌گیری است و درگیری‌ها گسترش یافته‌اند، بر کل منطقه و دیگر جنبش‌های مردم کرد در منطقه تأثیر خواهد گذاشت. درباره قانون چارچوب و پیامدهای آن در ایران و عراق با شورش کریمی ــ گفت‌وگو کردیم.

سوال: در دو سال گذشته، جنگ‌ها و درگیری‌های منطقه‌ای و گوناگون به مرحله‌ای رسیده‌اند که سرعت و دامنه آنها افزایش یافته است. روند خلع سلاح پ ک ک در ترکیه و قانون چارچوبی که در پارلمان این کشور مطرح شده است را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

پیش از هر چیز، باید بگویم که این روند واقعاً بسیار غیرشفاف و مبهم پیش رفته است. اگر به تجربه های تاریخی در دیگر نقاط جهان نگاه کنیم، معمولاً طرف‌های مذاکره پشت یک میز می‌نشینند و گفت‌وگو می‌کنند، هیئت‌های بین‌المللی وارد روند می‌شوند، سازمان‌های بین‌المللی بر اجرای مفاد و توافق‌ها نظارت می‌کنند و طرفین نیز یکدیگر و خطوط قرمز همدیگر را می‌شناسند.

اما آنچه اکنون شاهد آن هستیم، به‌هیچ‌وجه مذاکره نیست؛ نمی‌توانیم آن را «مذاکره» یا «روند صلح» بنامیم.

یک طرف این مسئله، یعنی دولت و حکومت اردوغان، با حمایت  حزب راستگرای حرکت ملی به رهبری دولت باغچلی، در این روند به نوعی در حال تحمیل قدرت خود است. در طرحی که تحت عنوان «چارچوب» مطرح شده، حتی یک نشانه از صلح، آزادی، عفو کسانی که سال‌ها مبارزه کرده‌اند، نظارت افراد یا نهادهایی که بتوانند در این روند بی‌طرف باشند، آزادی خود اوجالان یا دیگر رهبران، یا تضمینی درباره آینده این روند وجود ندارد.  این روند در واقع به یک پروژه «ادغام ملی» تبدیل شده است. دست‌کم چیزی که به ما منتقل می‌شود همین است.

مبارزه مردم کرد برای دستیابی به یک موقعیت سیاسی، کسب آزادی‌های دموکراتیک و یافتن پاسخی برای آن تبعیض سیستماتیکی بوده است که سال‌ها مردم کردستان، حتی طبقه کارگر کردستان، را به فقر، ناامنی و بیکاری محکوم کرده است.

اما در این چارچوب حتی یک کلمه درباره این مسائل وجود ندارد.

فقط یک طرف مسئله، یعنی دولت ترکیه تمام چیزهایی را که سال‌ها نتوانسته بود به‌زور به دست بیاورد، اکنون در این روند و مطابق خواست خودش تحمیل می‌کند و طرف مقابل تقریباً هیچ دستاوردی ندارد.

این مسئله را به‌وضوح می‌بینیم: خط سیاسی کلی اردوغان در ترکیه در جهت سلب آزادی‌های دموکراتیک نه‌تنها از کردها، بلکه از هر کسی که متفاوت فکر می‌کند، پیش می‌رود؛ از حزب جمهوریخواه خلق و سوسیالیست‌ها گرفته تا اتحادیه‌های کارگری، دانشجویی، فعالان جنبش زنان و محیط زیست و هرکسی که از دولت انتقاد می‌کند.

در چنین شرایطی، چگونه ممکن است اردوغان گامی در جهت دموکراتیک کردن جامعه بردارد؟

به نظر من، آنچه اکنون شاهد آن هستیم، یک مانور سیاسی ــ استراتژیک و یک چرخش جدی است که مستقیماً از سوی رهبری سیاسی جنبش، یعنی رهبری پ ک ک، انجام شده است.

هدف اردوغان این است که هم در داخل کشور، به تعبیر خودش «جبهه داخلی» و هم در خارج، قدرت خود را تثبیت و گسترش دهد.

او می‌خواهد در حوزه‌های نفوذی که در سوریه و عراق به دست آورده است، کردها را به شرکای سیاسی خود تبدیل کند.

همراه شدن پ ک ک با این روند را تنها می‌توان با یک «چرخش» استراتژیک توضیح داد.

آنها می‌توانستند این روند را کاملاً شفاف پیش ببرند و همه کسانی را که در سراسر جهان با مسئله کردستان همبستگی نشان داده‌اند و سال‌ها در این مبارزه حضور داشته‌اند، از آنچه پشت پرده می‌گذرد مطلع کنند؛ اما چنین چیزی را انتخاب نکردند.

این امر آسیب‌های جبران‌ناپذیری به مبارزه مردم کرد در ترکیه وارد خواهد کرد. بازتاب‌های منفی آن را در دیگر بخش‌های کردستان نیز خواهیم دید.

می‌خواهم بر این نکته تأکید کنم که مذاکره یک امر تابو نیست؛ می‌توان مذاکره کرد، به‌ویژه میان دو طرف یا موجودیتی که سال‌ها با یکدیگر جنگیده‌اند. خود مذاکره به‌تنهایی چیز بدی نیست.

مردم کرد حق دارند به حقوق خود دست پیدا کنند؛ سازمان ملل متحد و حقوق بشر نیز این حق را تأیید می‌کنند. البته ما مسئله را بسیار فراتر از چارچوب حقوق بشر می‌بینیم و معتقدیم این جهان از اساس ناعادلانه است.

بنابراین، انتقاد ما از خود مذاکره نیست. انتقاد ما این است که روندی که آغاز شده، شفاف نیست. انتقاد ما این است که حقوق مردم کردستان نادیده گرفته می‌شود.

سوال: اگر به دیگر بخش‌های کردستان بپردازیم، آمریکا در منطقه در حال پیشبرد یک جنگ جدید برای هژمونی است و از سوی دیگر به‌طور غیرمستقیم با چین به توافق می‌رسد. جنگ با جمهوری اسلامی ایران را ادامه می‌دهد. در این جنگ نیز نیروهای  کُرد بسیار مورد بحث قرار گرفتند. با توجه به همه اینها به نظر شما چه وضعیتی شکل خواهد گرفت؟

عراقچی در یک مصاحبه گفته است که ترکیه مانع مداخله مسلحانه نیروهای کرد در جریان جنگ شده است. این اظهارنظر و سخنان مربوط به اینکه دولت اردوغان این طرح را متوقف کرده است، به معنای آن نیست که ترکیه از ایران حمایت می‌کند.

اردوغان نمی‌خواست تجربه‌ای که در روژاوای کردستان رخ داده بود تکرار شود. یعنی ترکیه در آن مقطع جنگ آمریکا و اسرائیل علیه رژیم ایران برای چنین پروژه‌ای آماده نبود.

در این توازن جدیدی که در حال شکل‌گیری است اما هنوز مرزهای آن کاملاً مشخص نشده، سه قطب اصلی در منطقه داریم: ایران، اسرائیل و ترکیه.

و آمریکا، به‌عنوان قدرت هژمون جهانی، در حال برهم زدن و بازطراحی این توازن قدرت به نفع خود است.

در جریان جنگی که آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز کردند، دولت اسرائیل، که رقیب سیاسی ترکیه است، برای به دست آوردن نفوذ در داخل ایران آماده‌سازی‌هایی انجام داده بود.

هدف اسرائیل در واقع سرنگونی رژیم بود. دولت نتانیاهو با صحبت از «خاورمیانه جدید» خواهان تغییرات بنیادین در سوریه، لبنان، فلسطین و ایران بود و این مسئله را نیز پنهان نمی‌کرد.

این وضعیت برای دولت ترکیه نیز زنگ خطر بود. بنابراین، تحلیل اینکه روابط ترکیه و ایران بسیار خوب است و ترکیه صرفاً به همین دلیل مانع این مسئله شده، تحلیل درستی نیست.

رقابت ژئوپلیتیکی میان ترکیه و ایران مربوط به امروز نیست؛ مسئله‌ای تاریخی است.

حتی در بحران سوریه نیز شاهد بودیم که جمهوری اسلامی ایران با تمام امکانات از اسد حمایت کرد، در حالی که ترکیه برای سرنگونی اسد از ارتش ملی سوریه و گروه‌های دیگر استفاده کرد. این وضعیت در واقع عرصه‌ای برای مبارزه بر سر تغییر توازن قدرت در خاورمیانه بود.

سوال: آیا این وضعیت بر کردستان ایران تأثیر خواهد گذاشت؟ آیا پژاک، که شاخه‌ای از پ ک ک است، بخشی از این توافق احتمالی خواهد بود؟

این مسئله همچنان نامشخص است.

می‌دانیم که پ ک ک  در گذشته از یک خط مارکسیست ــ لنینیستی آغاز کرد، سپس از ایده «کردستان بزرگ» دفاع کرد و بعدتر از «کنفدرالیسم دموکراتیک» حمایت کرد.

اکنون دقیقاً نمی‌دانیم چه می‌خواهند انجام دهند.

آیا می‌خواهند در نقطه‌ای مشخص به شریک مناسبی برای اردوغان تبدیل شوند؟

اردوغان، به تعبیر خودش، درگیر تقویت «جبهه داخلی» است.

اما کدام جبهه داخلی؟

نارضایتی عمومی در جامعه، تورم، گرانی، بیکاری، دستمزدهای پایین و جنبش‌های اجتماعی که در برابر این وضعیت ایستاده‌اند، همه وجود دارند.

با وجود بازداشت رهبران احزاب رقیب، تعطیل کردن برخی احزاب، تعیین قیم برای شهرداری‌ها و زندانی کردن هزاران روزنامه‌نگار، دانشجو و فعال سندیکایی، تنها دغدغه اردوغان در حال حاضر رأی‌هایی است که برای تمدید دوره ریاست‌جمهوری خود به آنها نیاز دارد.

آمریکا نیز ابتکار عمل در مسئله کردها را در یک توافق نانوشته به دولت ترکیه و اردوغان واگذار کرده است.

به دلیل این ابهام استراتژیک در کلیت ساختار پ ک ک، فعلاً تنها می‌توانیم فرضیه‌هایی را مطرح کنیم. در اینجا لازم است بر نکته بسیار مهمی تأکید کنم که در رسانه‌های بین‌المللی چندان مورد توجه قرار نگرفته است:

همانند همه جای جهان، جامعه در کردستان نیز ساختاری طبقاتی دارد.

در کنار احزاب لیبرال، نئولیبرال، پراگماتیست و اصلاح‌طلب، ساختارهایی نیز وجود دارند که با رژیم یا کشورهای منطقه همکاری می‌کنند.

بنابراین ما، به‌عنوان کسانی که نماینده جناح چپ و سوسیالیست هستیم، می‌گوییم: منافع همه یکسان نیست.

ممکن است در برخی نقاط منافع مشترکی وجود داشته باشد، اما این احزاب محافظه کار، به دلیل پایگاه طبقاتی‌ای که نمایندگی می‌کنند، هر لحظه آماده همکاری هستند.

به همین دلیل است که می‌توان سناریوهای مختلفی را مطرح کرد.

اگر بخواهم سخنانم را خلاصه کنم، پژاک  یا به‌عنوان بخشی از یک جنبش انقلابی به مبارزه برای سرنگونی جمهوری اسلامی ایران ادامه خواهد داد، یا اینکه در ساختار KCK، یعنی «اتحادیه جوامع کردستان»، قرار خواهد گرفت و تمام نظریه‌ها و دیدگاه‌های اوجالان را عیناً خواهد پذیرفت.

اگر این نظریه درباره اردوغان درست باشد، اگر روزی رژیم ایران نیز ــ که موقعیت رسمی کردها در ایران از ترکیه بهتر است ــ توافقی مشابه توافق پ ک ک  با ترکیه پیشنهاد کند، آیا پژاک  حاضر است سلاح‌هایش را زمین بگذارد و به شریک رژیم ایران تبدیل شود؟

همان‌طور که پیش‌تر گفتم، آمریکا که مسئله کردها را بر اساس منافع خود هدایت می‌کند، ابتکار عمل را به دولت راست‌گرای ترکیه، یعنی اردوغان، واگذار کرده است.

سوال: یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مسئله کردستان عراق است. به‌ویژه برخی عناصر دولت جدید در این منطقه با آمریکا همکاری می‌کنند. این روند چه تأثیری بر عراق و روابط آن با ترکیه خواهد داشت؟

وضعیت عراق نیز طبیعتاً از تحولات منطقه‌ای، این جنگ و توازن‌های جدیدی که در حال شکل‌گیری است، تأثیر می‌پذیرد.

این مسئله همچنین به آینده جنگی بستگی دارد که آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز کرده‌اند. نتیجه این جنگ مستقیماً بر تحولات عراق نیز تأثیر خواهد گذاشت.

آیا جمهوری اسلامی ایران خواهد توانست از این جنگ نه پیروز و نه شکست‌خورده خارج شود؟ یا اینکه برنامه‌های کاملاً متفاوتی وارد مرحله اجرا خواهد شد؟

برای مثال، اگر رژیم ایران توافق را رد کند و به جنگ ادامه دهد، آیا در نتیجه شاهد یک جنگ منطقه‌ای گسترده خواهیم بود که عراق، کویت، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، لبنان، سوریه و حتی ترکیه و اوکراین را نیز دربر بگیرد؟ و آیا پیامدهای چنین جنگی را شاهد خواهیم بود؟

در شرایط کنونی، همان‌طور که پیش‌تر گفتم، میان این قدرت‌ها درگیری ادامه دارد.

یک مثلث وجود دارد: اسرائیل، ترکیه و ایران. و در نهایت، آمریکا که هژمون یا قدرت شماره یک منطقه است، بر اساس منافع امپریالیستی خود با این قدرت‌ها بازی می‌کند.

گفتیم که نقش ژاندارمی منطقه به ترکیه واگذار شده است؛ کشوری که می‌تواند با ایران توازن برقرار کند، عضو ناتو است و در عین حال با ایران نیز روابط دارد.

دولت ترکیه نیز از طریق روندی که آغاز شده، موفقیت‌هایی را که در سوریه به دست آورده ادامه می‌دهد و در عراق نیز بخشی از کردستان عراق را تحت کنترل دارد.

ما دقیقاً نمی‌دانیم چه توافق‌هایی بین دولت ترکیه و پ ک ک در این زمینه صورت گرفته است. آیا مناطق استراتژیک و مناطق کوهستانی صعب‌العبوری که در اختیار پ ک ک  هستند، تحت کنترل دولت ترکیه قرار خواهند گرفت؟

سرنوشت این مناطق چه خواهد شد؟

در نهایت، بخشی از دولت کنونی عراق و حزب دموکرات کردستان عراق عملاً شریک تجاری دولت ترکیه و وابسته به آن هستند.

از سوی دیگر، عراق در داخل خود نیز با مشکلات مشابهی ناشی از هویت‌های دینی، ملی و قومی روبه‌رو است.

دولت ترکیه سال‌ها روی این مسئله سرمایه‌گذاری کرده و بخشی از کردها را نیز به سمت خط سیاسی خود کشانده است.

در سوی دیگر، رژیم ایران قرار دارد که حشد شعبی را در اختیار دارد.

نخست‌وزیری کنونی، یعنی زیدی، خود از درون همین چارچوب هماهنگی، یعنی جبهه نزدیک به ایران، بیرون آمده است.

اکثریت مردم عراق شیعه هستند.

جمهوری اسلامی ایران توانسته است با استفاده از هویت شیعی خود و همچنین اکثریت شیعه در این منطقه و از طریق سیاست مظلوم‌نمایی‌ای که با ترورهایی علیه رهبران، از جمله موارد مرتبط با خامنه‌ای، دنبال کرده است، پایگاه خود را در عراق حفظ کند.

جمهوری اسلامی ایران بخشی از دولت عراق را در اختیار دارد و با وجود نفوذ آمریکا در آنجا و تضادهایش با آمریکا، در نهایت بخش بزرگی از نیروها و جریان‌های آنجا را خود هماهنگ می‌کند.

در دوره آینده، به دلیل ماهیت جهانی که در آن زندگی می‌کنیم ــ جهانی که جنگ واقعیتی جدایی‌ناپذیر از نظام سرمایه‌داری آن است ــ و به دلیل ماهیت قدرت‌های منطقه، زد و خوردها همچنان ادامه خواهند داشت.

ایران در چارچوب ایدئولوژی شیعی و نظام سرمایه‌داری حاکم، تلاش می‌کند گروه‌های بیشتری را که بتواند به‌عنوان نیروهای نیابتی خود مورد استفاده قرار دهد، پیرامون خود جمع کند و برای خود یک سپر حفاظتی ایجاد کند.

دولت ترکیه نیز به همین شکل، با ساختار اقتدارگرای خود و با چراغ سبزی که آمریکا نشان داده، در پی ایجاد یک حیاط خلوت برای خود است.

اسرائیل نیز در این معادله با جمهوری اسلامی ایران مشکلاتی وجودی دارد؛ یعنی مسئله میان اسرائیل و رژیم ایران، مسئله‌ای حل‌نشده و وجودی است.

اما مشکلات اسرائیل با ترکیه وجودی نیست.

اسرائیل در حال حاضر روابط اقتصادی و حتی سیاسی با ترکیه دارد و در نهایت می‌تواند راه‌حل دو دولتی برای فلسطین را نیز مورد بررسی قرار دهد.

اما در نهایت، کشمکش‌های قدرت در خاورمیانه، نتیجه نظم کنونی و ماهیت کشورهای دیکتاتوری پیرامون ماست و بذر جنگ‌ها، درگیری‌ها و بحران‌های آینده را خواهد کاشت.

از بلندی‌های جولان گرفته تا حزب‌الله لبنان، حشد شعبی و نفوذ ترکیه در داخل عراق، این وضعیت، در کنار دیگر امکانات و عوامل و با توجه به ابهام روندی که درباره آن صحبت کردیم و همچنین مرز عظیم ایران و ترکیه، هسته اختلافات آینده را در خود دارد.

هرچند در این دوره دولت ترکیه، به دلیل ترس از افزایش نفوذ اسرائیل در منطقه و تبدیل شدن آن به قدرت هژمون و نیز به دلیل آماده نبودن خود، همچون یک بازیگر بی‌طرف رفتار می‌کند و در نهایت در جایگاه طرفی قرار گرفته که خواهان جنگ نیست.

سوال: در نهایت، در کردستان چه چشم‌اندازی برای مبارزه شکل می‌گیرد؟

هژمون بودن آمریکا در منطقه و همچنین ماهیت ملی/طبقاتی جنبش کردستان که پیش‌تر به آن اشاره کردم، موجب شده است توازن‌ها شکل متفاوتی پیدا کنند.

در نتیجه، در برخی نقاط، احزاب سیاسی به جای دفاع از منافع طبقه کارگر و مردم تحت ستم کرد یا برقراری پیوند با یک مقاومت عمومی مترقی در ابعاد سراسری، به نوعی با منطق «قبیله‌ای» حرکت کرده‌اند.

هدف تنها این بوده است که امتیازی به دست آورند و از قافله عقب نمانند.

ما این وضعیت را در هر چهار بخش کردستان دیده‌ایم.

از سوی دیگر، همان‌طور که می‌دانید، امروز در جهان جنگ اوکراین، جنگ ایران و اسرائیل، جنگ یمن و عربستان سعودی، تنش‌های هند و پاکستان و رقابت میان آمریکا، چین و روسیه وجود دارد.

به دلیل امپریالیسم وحشی‌ای که حتی به قواعدی که خودش وضع کرده نیز پایبند نیست، توازن جهان برهم خورده است.

جهانی چندقطبی در حال شکل‌گیری است و جریان‌های راست‌گرا به‌سرعت در حال رشد هستند.

در خاورمیانه نیز وضعیت همین است؛ از عربستان سعودی گرفته تا رژیم جنایتکار ایران، دولت سرکوبگر اردوغان در ترکیه و کشتارهای وصف‌ناپذیری که اسرائیل علیه فلسطینی‌ها مرتکب می‌شود، وضعیت روشن است.

در نتیجه همه این عوامل، گرایش‌های راست‌گرا در کردستان نیز تقویت شده‌اند و تصور می‌کنند می‌توانند با گرفتن امتیاز و استفاده از این فضای رقابت، خود را حفظ کنند.

اما در چنین شرایطی، فقط به کارگذار قدرت های دیگر تبدیل می شوند. قدرت های که ستم ملی علیه مردم کردستان در نتیجه حکومت های آنها اعمال می شود.

استراتژی‌ای که می‌خواهم بر آن تأکید کنم این است:

در هر بخش از کردستان، کم یا زیاد، جنبش‌های چپ و سوسیالیستی ریشه‌داری با سابقه‌ای طولانی وجود دارند؛ در کردستان ایران، این جریان بدون شک قدرتمندتر است.

استراتژی این نیروها این است که مبارزه خود را هرگز به دولت دیگری وابسته نکنند و با هیچ‌یک از این رژیم‌های دیکتاتوری سازش نکنند.

برعکس، آنها مبارزه علیه ستم ملی را با مبارزه طبقاتی و با دیگر جنبش‌های اجتماعی مترقی در منطقه پیوند می‌دهند.

جنبش انقلابی کردستان چاره‌ای جز این ندارد که به یک جنبش انترناسیونالیستی تبدیل شود؛ جنبشی که با جنبش‌های اجتماعی درهم‌تنیده باشد.

و این قطعاً یک اندیشه انتزاعی نیست.رهایی همین است…

نوشته نکاتی در خصوص پروسه انحلال، خلع سلاح پ ک ک و قانون چهارچوب دولت اردوغان اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

(پیمان دفاعی مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان)

✍️:بهرام رحمانی

عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز جمعه 7 آگوست 2026- ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ در مکه پیمان دفاع متقابلی امضاء کردند که براساس آن، هر حمله مسلحانه به یکی از این سه کشور، حمله به هر سه تلقی خواهد شد. این توافق در شرایطی امضا شده است که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به سراسر منطقه گسترش یافته و عربستان و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس با حملات موشکی و پهپادی و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی روبه‌رو شده‌اند.

«توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» را محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، امضا کردند. در بیانیه مشترک سه کشور آمده است این پیمان با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه تجاوز و گسترش همه‌جانبه همکاری‌های دفاعی میان سه کشور منعقد شده است.

احتمالا این سه دولت قدرتمند منطقه، نگران گسترش درگیری‌های منطقه‌ای و بارش موشک‌ها بر کشورهای صادرکننده نفت خلیج فارس هستند و به همین دلیل به این پیمان سه‌جانبه دفاعی روی آورده‌اند.

هرچند این کشورها می‌گویند توافق یاد شده علیه کشور خاصی نیست. با این حال، از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند پارسال، جمهوری اسلامی و متحدانش به عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس حمله کرده و ارسال انرژی از سوی آن‌ها به بازارهای جهانی را مختل کرده‌اند.

با این حال، به گزارش خبرگزاری رویترز، این سه کشور به‌طور ویژه نگران رویکردهای نظامی تهاجمی‌تر اسرائیل و هم‌چنین ایران هستند، آن هم در شرایطی که متحد دیرینه‌شان، ایالات متحده، در مهار بحران‌های منطقه‌ای با دشواری روبه‌رو است.

ترکیه دومین نیروی نظامی بزرگ ناتو را در اختیار دارد. عربستان سعودی، قدرتمندترین کشور خلیج فارس، میزبان مقدس‌ترین اماکن اسلامی و یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان است؛ در حالی که پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای به شمار می‌رود.

به‌نظر من، آن‌چه که دلیل این نگرانی و پیمان را برجسته می‌کند سیاست‌های جنگی جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی‌اش در منطقه است. به‌علاوه این پیمان، نشان می‌دهد امضاء‌کنندگان آن، اعتمادی به سیاست‌های آمریکا و هم‌چنین اسرائیل در منطقه هم ندارند. این پیمان به‌نوعی، قدرت‌نمایی در مقابل دولت اسرائیل هم هست.

در بیانیه‌ مشترک سه کشور آمده است: «این توافق با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه تنظیم شده و مقرر می‌کند که هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله علیه هر سه کشور تلقی شود.»

امضای پیمان دفاع مشترک مکه با حضور رهبران عربستان، ترکیه و پاکستان، جمعه 7 آگوست 2026-۱۶ مرداد ۱۴۰۵ – عکس: خبرگزاری عربستان سعودی‌(واس)، حساب رسمی انگلیسی در ایکس

اما حوثی‌های یمن دو روز پس از انعقاد این پیمان، روز یک‌شنبه ۱۸ مرداد اعلام کردند پالایشگاه شرکت آرامکو در جیزان عربستان سعودی را با یک پهپاد هدف قرار داده‌اند. وزارت انرژی عربستان وقوع آتش‌سوزی در یکی از تأسیسات این پالایشگاه و مهار آن را تأیید کرده، اما تاکنون علت آتش‌سوزی یا ارتباط آن با حمله ادعایی حوثی‌ها را اعلام نکرده است.

وزارت انرژی عربستان، در اطلاعیه‌ای گفت آتش‌نشانان امنیت صنعتی آرامکو موفق شدند آتش‌سوزی بامداد یکشنبه را مهار کنند و این حادثه تلفاتی نداشته است. به گفته این وزارتخانه، نهادهای مسئول هم‌چنان در حال بررسی حادثه و انجام اقدامات لازم هستند.

یحیی سریع، سخنگوی نظامی حوثی‌ها، در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد یک پهپاد با موفقیت پالایشگاه جیزان را هدف قرار داده و حمله «دقیق» بوده است. او این عملیات را واکنشی به ورود پهپادهای سعودی به حریم هوایی استان‌های صعده و حجه در شمال‌غرب یمن خواند.

گزارش‌های تازه نشان می‌دهد پالایشگاه جیزان پیش از حادثه روز یک‌شنبه نیز به‌طور کامل فعال نبوده است. به نوشته رویترز، آرامکو روز ۵ مرداد، پس از حمله قبلی حوثی‌ها که به مجموعه تولید برق و گاز و هم‌چنین مخازن پالایشگاه آسیب رساند، فعالیت این مرکز را متوقف کرده بود. هنوز مشخص نیست آتش‌سوزی تازه چه خسارت اضافی به پالایشگاه وارد کرده یا چه تاثیری بر زمان بازگشت آن به مدار تولید خواهد داشت.

پالایشگاه جیزان در ساحل دریای سرخ و نزدیک مرز یمن قرار دارد و ظرفیت فرآوری روزانه حدود ۴۰۰ هزار بشکه نفت خام را دارد. این مرکز افزون بر بنزین، گازوئیل کم‌گوگرد نیز تولید می‌کند و یکی از حلقه‌های مهم راهبرد عربستان برای انتقال و پالایش نفت در سواحل دریای سرخ است.

امین ناصر، مدیرعامل آرامکو، هفته گذشته اذعان کرده بود حملات اخیر باعث وقفه‌هایی در تولید شده‌اند، اما مدعی شد این اختلال‌ها تأثیر مالی یا عملیاتی قابل‌توجهی بر شرکت نداشته‌اند و فعالیت تاسیسات به‌سرعت قابل احیاست. آرامکو هنوز ارزیابی تازه‌ای از خسارات حادثه روز یک‌شنبه منتشر نکرده است.

حوثی‌ها هم‌زمان اعلام کردند بندر مخا در ساحل دریای سرخ یمن را نیز با موشک و پهپاد هدف قرار داده‌اند. این بندر تحت کنترل دولت مستقر در عدن و نیروهای مورد حمایت عربستان قرار دارد. سه منبع دولتی یمن به رویترز گفته‌اند سامانه‌های پدافندی با پهپادهایی که به سوی اسکله تجاری و انبارهای بندر در حرکت بودند، درگیر شده‌اند. اطلاعاتی درباره تلفات یا میزان خسارت احتمالی منتشر نشده است.

حمله به پالایشگاه جیزان، تنها دو روز پس از امضای «توافق دفاعی مشترک مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان صورت گرفت. این توافق تصریح می‌کند که حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به همه آن‌ها تلقی خواهد شد. با این حال، هنوز هیچ نشانه‌ای از فعال شدن سازوکارهای این پیمان یا درخواست رسمی ریاض برای کمک نظامی ترکیه و پاکستان وجود ندارد.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، گفته است این پیمان علیه ایران یا کشور مشخص دیگری تشکیل نشده و نوع و میزان حمایت سه کشور در صورت وقوع حمله، از طریق رایزنی مشترک تعیین خواهد شد. حمله تازه حوثی‌ها اکنون به نخستین آزمون سیاسی این توافق تبدیل شده و این پرسش را مطرح کرده است که آیا آنکارا و اسلام‌آباد آماده‌اند در برابر حملات نیروهای هم‌پیمان ایران، عملا در کنار ریاض قرار گیرند یا نه.

مقام‌های سعودی دو روز پیش از این حادثه هشدار داده بودند اطلاعات عربستان، آمریکا و چند کشور منطقه از احتمال حملات هماهنگ حوثی‌ها از جنوب و شبه‌نظامیان عراقی از شمال حکایت دارد. یک مقام ارشد سعودی مدعی شده بود این عملیات‌ها زیر نظر سپاه پاسداران طراحی شده و احتمال دارد تاسیسات انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها و دیگر مراکز اقتصادی و غیرنظامی عربستان هدف قرار گیرند. تهران این ادعا را تایید نکرده است.

از زمان حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه به ایران، در اقدامی که به تشدید عمده سال‌ها بی‌ثباتی و تنش منطقه‌ای انجامید، ایران و متحدانش به عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس حمله کرده و هم‌چنین صادرات انرژی آن‌ها را هدف محاصره قرار داده‌اند. جمهوری اسلامی، حتی چندین موشک به خاک ترکیه فرستاد.

سه کشور عربستان، ترکیه و پاکستان در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند که هدف این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه است و بر اساس آن، هر حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله‌ای علیه همه آن‌ها تلقی خواهد شد.

اگرچه این بیانیه جزئیات مشخصی درباره تعهدات یا مسئولیت‌هایی که هر یک از طرف‌ها در چارچوب آن‌چه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» نامیده شده پذیرفته‌اند ارائه نکرد، اما تاکید کرد که این پیمان با هدف تقویت امنیت جمعی و ترویج صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن منعقد شده است.

یک مقام ترکیه‌ای گفت این توافق ماهیتی دفاعی دارد، متوجه هیچ بازیگر مشخصی نیست، به روی دیگر کشورهای منطقه نیز باز است و هیچ‌یک از توافق‌های دوجانبه یا چندجانبه موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند.

با این حال، این سه کشور به‌ویژه نسبت به مواضع نظامی روزافزون تهاجمی اسرائیل و هم‌چنین ایرانِ شیعیِ انقلابی ابراز نگرانی دارند؛ آن هم در شرایطی که متحد دیرینه آن‌ها، ایالات متحده، برای مهار آشوب‌های منطقه‌ای با دشواری روبه‌رو است.

نمادگرایی سیاسی قدرتمند

عبدالعزیز سقر، رییس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، اندیشکده‌ای مستقر در عربستان سعودی، گفت: «نمادگرایی سیاسی این نشست بسیار مهم است. سه کشور از تاثیرگذارترین دولت‌های جهان اسلام در مقطعی گرد هم آمده‌اند که با عدم قطعیت فزاینده همراه است و این امر نشان‌دهنده تمایل رو به رشد قدرت‌های منطقه‌ای و میانی برای هماهنگی نزدیک‌تر در مسائل امنیتی است.»

وی افزود: «اگر این چارچوب سه‌جانبه نهادینه شده و به همکاری‌های عملی تبدیل شود، می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی این سه کشور را افزایش دهد و در عین حال به شکل‌گیری ساختار امنیتی‌ای کمک کند که بیش از گذشته بر ابتکارهای منطقه‌ای متکی باشد.»

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، که ژنرال عاصم منیر، فرمانده قدرتمند ارتش این کشور، او را همراهی می‌کرد، پیش از ورود رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، مناسک عمره را در مکه به جا آورد.

آن‌ها سپس با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، دیدار کردند؛ کشوری که از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه بارها هدف حملات ایران و نیز متحدان حوثی تهران در یمن و شبه‌نظامیان شیعه در عراق قرار گرفته است.

این جنگ، هم‌چنین امنیت متحدان عربستان در خلیج فارس را دستخوش تحول کرده و بخش عمده کشتیرانی در تنگه هرمز را متوقف ساخته است؛ مسیری که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم عرضه انرژی جهان از آن عبور می‌کرد.

جزئیات تعهدات نظامی هر کشور

مقام‌های سه کشور کوشیده‌اند از معرفی این پیمان به‌عنوان یک محور نظامی سنی یا زمینه‌ای برای رقابت هسته‌ای جلوگیری کنند. رائد کرملی، معاون وزیر خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، گفته است توافق مکه نه تلاشی برای تشکیل یک بلوک فرقه‌ای است و نه با بلندپروازی هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی ارتباط دارد. پاکستان نیز پیش‌تر گفته بود تسلیحات هسته‌ای این کشور در پیمان دوجانبه با عربستان مطرح نبوده است.

با وجود این توضیحات، ترکیب توانایی‌های سه کشور به توافق مکه اهمیت ویژه‌ای می‌بخشد. ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو و یک صنعت نظامی رو به گسترش را در اختیار دارد؛ پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای است و عربستان نیز یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت و از ثروتمندترین دولت‌های منطقه به شمار می‌رود. این سه کشور هم‌چنین از متحدان یا شرکای قدیمی ایالات متحده هستند، اما تحولات اخیر تردیدهایی جدی درباره قابلیت اتکای تضمین‌های امنیتی واشنگتن در منطقه ایجاد کرده است.

با این حال، متن منتشرشده جزئیات تعهدات نظامی هر کشور را روشن نمی‌کند و مشخص نیست در صورت حمله به یکی از اعضا، دو کشور دیگر تا چه اندازه ملزم به ورود مستقیم به جنگ خواهند بود. یک مقام ترکیه این توافق را «صرفا دفاعی» توصیف کرده و گفته است پیمان مکه علیه کشور مشخصی تنظیم نشده، قراردادهای دوجانبه یا چندجانبه پیشین اعضا را لغو نمی‌کند و امکان پیوستن دیگر کشورهای منطقه به آن نیز وجود دارد.

اما رسانه‌های ترکیه گزارش داده‌اند همکاری‌های پیش‌بینی‌شده می‌تواند رزمایش و آموزش مشترک، انتقال فناوری نظامی و تبادل اطلاعات امنیتی را دربرگیرد، اما این موارد هنوز به‌طور رسمی و با جزئیات اعلام نشده‌اند. پیوستن ترکیه همچنین این پرسش را مطرح کرده است که تعهدات تازه آنکارا چگونه با عضویت این کشور در ناتو هماهنگ خواهد شد. مقام‌های ترکیه تاکید کرده‌اند پیمان مکه تعهدات پیشین این کشور را نقض نمی‌کند.

تازه‌ترین اطلاعات نشان می‌دهد امضای پیمان هم‌زمان با افزایش فوری نگرانی‌های امنیتی عربستان صورت گرفته است. یک مقام ارشد سعودی شامگاه پنج‌شنبه گفت اطلاعات گردآوری‌شده از سوی عربستان، آمریکا و چند کشور منطقه از احتمال حملات هماهنگ شبه‌نظامیان عراقی از شمال و حوثی‌های یمن از جنوب حکایت دارد. ریاض مدعی است این عملیات با نظارت سپاه پاسداران تدارک دیده می‌شود و ممکن است تأسیسات انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها و دیگر مراکز اقتصادی و غیرنظامی عربستان را هدف قرار دهد. ایران و حوثی‌ها بلافاصله به این ادعا واکنش نشان ندادند.

روز پنج‌شنبه 6 آگوست 2026، در حمله به استان نجران در جنوب عربستان ۱۱ غیرنظامی، از جمله شهروندان سعودی، یمنی، مصری و پاکستانی زخمی شدند. هم‌زمان حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به نیروهای دولت مورد حمایت عربستان در یمن ده‌ها کشته بر جا گذاشت و روز جمعه نیز سه تن دیگر در حمله به یک اردوگاه نظامی در مأرب کشته شدند. تشدید درگیری‌ها عملا آتش‌بس نانوشته‌ای را که از سال ۲۰۲۲ بخش بزرگی از مرز عربستان و یمن را آرام نگاه داشته بود، از میان برده است.

ترکیه

دولت ترکیه تاکید کرد توافق دفاعی که روز جمعه با سعودی و پاکستان امضا کرد، با تعهدات آنکارا در قبال سازمان پیمان آتلانتیک شمالی‌(ناتو) مغایرت ندارد.

نهاد «مقابله با اطلاعات نادرست رسانه‌ای» وابسته به دولت ترکیه شنبه 17 مرداد در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «این توافق با تعهدات عملی ترکیه در قبال ائتلاف‌های بین‌المللی‌از جمله سازمان پیمان آتلانتیک شمالی مغایرت ندارد» و افزود این توافق «برعکس، سازوکاری مکمل برای همکاری است که از امنیت منطقه‌ای حمایت می‌کند.»

این نهاد تاکید کرد: «توسعه شراکت‌های منطقه‌ای از سوی ترکیه، جایگزینی برای عضویت این کشور در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی نیست و یک ائتلاف نظامی تهاجمی محسوب نمی‌شود.»

آنکارا، هم‌چنین بار دیگر تاکید کرد این توافق سه‌جانبه که روز جمعه در مکه به امضا رسید، «هیچ کشور یا ائتلاف سومی را هدف قرار نمی‌دهد» و صرفا با هدف «تقویت همکاری در صنایع دفاعی، آموزش نظامی، تبادل فناوری و ثبات منطقه‌ای» منعقد شده است.

مقام‌های ترکیه اعلام کردند این توضیحات را در پاسخ به «ادعاهای بی‌اساس» و «محتوای گمراه‌کننده» ارائه کردند.

برهان‌الدین دوران، مدیر ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه، نیز در شبکه ایکس نوشت که «توافق‌نامه مکه» علیه هیچ کشور مشخصی نیست و امنیت مشترک و بازدارندگی جمعی عربستان، پاکستان و ترکیه را تقویت خواهد کرد. به‌گفته او، این توافق به حفظ صلح و ثبات در منطقه کمک می‌کند.

وزیر امور خارجه فیدان: «هیچ کشوری که به ما حمله نکند، هدف ما نیست»

وزیر امور خارجه ترکیه، هاکان فیدان، با بیان اینکه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» از نظر فنی با ماده ۵ پیمان ناتو درباره دفاع جمعی یکسان است، گفت: «هیچ کشوری که به ما حمله نکند، هدف ما نیست.»

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، که به‌عنوان مهمان در برنامه «میز سردبیری خبرگزاری آناتولی» در آتلیه حضور یافته بود، به پرسش‌های مطرح‌شده درباره تحولات روز پاسخ داد و به ارزیابی موضوعات مختلف پرداخت.

فیدان درباره «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» که روز گذشته میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی به امضا رسید، گفت: «واقعا روزی تاریخی بود. در سیاست خارجی‌ای که تحت رهبری رییس‌جمهورمان، رجب طیب اردوغان، دنبال کرده‌ایم، نقاط عطفی وجود دارد که سال‌هاست تحقق آن‌ها را هدف قرار داده‌ایم. ما شاهد رویدادی بودیم که به تحقق یکی از این نقاط عطف مربوط می‌شود.»

فیدان با اشاره به بی‌ثباتی مستمری که سال‌هاست در منطقه ادامه دارد، اظهار کرد: «جنگ‌ها، اشغالگری‌ها، تبعیدها و آوارگی مردم، رویدادهایی هستند که سال‌هاست در شرق و جنوب‌شرق نزدیک ترکیه، یعنی در جغرافیایی که در جهان عموماً با نام خاورمیانه شناخته می‌شود، ادامه دارند.»

او تاکید کرد که این بی‌نظمی موضوعی است که دولت‌های حزب عدالت و توسعه، که سال‌هاست در قدرت هستند، از نزدیک آن را پیگیری و تحلیل کرده‌اند و همواره اندیشیده‌اند که چگونه می‌توان برای این مشکلات راه‌حلی پایدار ایجاد کرد.

ترکیه دومین ارتش بزرگ در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی را در اختیار دارد و از جناح شرقی این ائتلاف حفاظت می‌کند. این کشور اوایل ژوئیه میزبان نشست سران ناتو بود که دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا نیز در آن حضور داشت.

عربستان سعودی

توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک طی اجلاس سه‌جانبه از سوی ولی‌عهد سعودی، رئیس ‌جمهوری ترکیه و نخست‌وزیر پاکستان امضا شد.

شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع پادشاهی عربی سعودی، تاکید کرد که «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» که میان سعودی، ترکیه و پاکستان جمعه 16 مرداد در مکه مکرمه امضا شد، چارچوب راهبردی را برای ایجاد یک شراکت دفاعی بلندمدت میان سه کشور فراهم می‌سازد.

وزیر دفاع سعودی، طی پیامی در حساب رسمی خود بر «ایکس»، افزود که این توافق‌نامه بازدارندگی مشترک را تقویت کرده و هماهنگی و همگرایی دفاعی میان سه کشور را تحکیم می‌بخشد؛ اقدامی که به حمایت از امنیت و ثبات منطقه و تقویت امنیت و صلح در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی کمک خواهد کرد.

اظهارات خالد بن سلمان پس از آن مطرح شد که شاهزاده محمد بن سلمان، ولی‌عهد و رییس شورای سعودی، رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهوری ترکیه، و محمد شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در جریان اجلاس سه‌جانبه‌ای که در مکه مکرمه برگزار شد، «توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک» را امضا کردند.

پاکستان
شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، تاکید کرد که «توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک» یک «نقطه عطف مهم در مسیر همکاری میان سه کشور برادر است که روابط آن‌ها بر اعتماد متقابل، سرنوشت مشترک و باور به اهمیت تحکیم امنیت و ثبات و حفظ صلح منطقه‌ای استوار است.»

وی در پیام‌هایی بر «ایکس» نوشت: «امضای این توافق در جوار مکه مکرمه و در کنار الحرمین الشریفین، بُعدی تاریخی و نمادین به آن بخشیده است که نشان‌دهنده عمق مسئولیت مشترک در قبال امنیت کشورهای ما، خدمت به منافع ملت‌هایمان و کمک به تقویت ثبات جهان اسلام است.»

ترکیه و عربستان: توافق مکه تهدید علیه کشور خاصی نیست

رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، ساعتی بعد از اعلام خبر انعقاد این توافق، در شبکه ایکس نوشت توافق دفاع مشترک مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان برای پیوستن همه «کشورهای برادر» که خواهان صلح، رفاه و ثبات منطقه هستند، باز است.

اردوغان نوشت این توافق بر پایه «بازدارندگی جمعی» است و به گسترش همکاری‌های امنیتی و دفاعی، توسعه پروژه‌های مشترک صنایع دفاعی و مبارزه با تروریسم کمک خواهد کرد. او افزود این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد.

برهان‌الدین دوران، مدیردفتر ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه، هم در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «توافق مکه علیه هیچ کشور خاصی نیست، امنیت مشترک و بازدارندگی جمعی سه کشور را تقویت خواهد کرد و از این طریق، نقش مهمی در حفظ صلح و ثبات در منطقه ما ایفا خواهد کرد.»

رائد کریملی، معاون وزیر خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، نیز در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشته: «این توافق تلاشی برای ایجاد یک محور نظامی یا یک بلوک فرقه‌ای نیست. این توافق هم‌چنین با هیچ‌گونه جاه‌طلبی هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی ارتباطی ندارد، بلکه تمرکز آن بر ایجاد توانمندی‌های پایدار است.»

او افزوده که این توافق دفاعی مشترک با ترکیه و پاکستان، ارتباطی با «هیچ‌گونه جاه‌طلبی هسته‌ای» ندارد و تهدیدی برای هیچ کشوری در منطقه محسوب نمی‌شود.

عبدالله خان، تحلیل‌گر دفاعی در پاکستان، این توافق را نتیجه طبیعی و رسمی‌شدن چند دهه روابط راهبردی میان سه کشور دانست و گفت تغییر محیط امنیتی منطقه و تحول در ماهیت جنگ‌ها، نیاز به همکاری نزدیک‌تر را افزایش داده است.

او توافق را «کاملا دفاعی» و غیرمتوجه به کشور خاصی توصیف کرد و گفت بازدارندگی جمعی با افزایش هزینه تجاوز، با هدف جلوگیری از وقوع درگیری شکل گرفته است.

به‌گفته خان، سه کشور توانمندی‌های مکملی دارند: پاکستان تجربه نظامی و تخصص در مدیریت تشدید تنش‌ها را در اختیار دارد؛ عربستان از قدرت اقتصادی و نفوذ منطقه‌ای برخوردار است؛ و ترکیه نیز دارای فن‌آوری پیشرفته دفاعی و ظرفیت صنعتی قابل توجه است.

اوزگور اونلوحیصارچی‌کلی، مدیر دفتر آنکارای اندیشکده «صندوق مارشال آلمان»، گفت توافق جدید حاصل نگرانی مشترک سه کشور درباره تجزیه دولت‌ها، جنگ داخلی و گسترش گروه‌های مسلح غیردولتی است.

او گفت: «این توافق بازتاب تمایل فزاینده آن‌ها برای ثبات بیشتر در منطقه است. آن‌ها فروپاشی دولت‌ها، جنگ داخلی و حضور بازیگران غیردولتی را از منابع بی‌ثباتی می‌دانند.»

به گفته او، پاکستان، عربستان و ترکیه نگرانی‌های متفاوتی درباره ایران و اسرائیل دارند. پاکستان از نظر جغرافیایی فاصله بیش‌تری از این مناقشه‌ها دارد؛ ترکیه و عربستان هر دو ایران و اسرائیل را عوامل بی‌ثباتی می‌دانند، اما آنکارا نگرانی بیش‌تری درباره اسرائیل و ریاض نگرانی بیش‌تری درباره ایران دارد.

ونلوحیصارچی‌کلی گفت: «در نهایت، هر سه کشور نگران بی‌ثباتی هستند.»

واکنش نماینده مجلس شورای اسلامی ایران: برای ریاض امنیت نمی‌آورد

ابراهیم رضایی، عضو كميسيون امنيت ملی و سياست خارجی مجلس شورای اسلامی، عربستان سعودی را به‌طور غیرمستقیم تهدید کرد که پیمان دفاعی مکه برای آن‌ها امنیت به‌همراه نخواهد آورد.

رضایی در شبکه ایکس نوشت: «سعودی‌ها باید بدانند که توافق کاغذی با ترکیه و پاکستان برای آن‌ها امنیت‌آور نیست، همان‌طور که سال‌ها شیردهی یکطرفه به آمریکایی‌ها برایشان امنیت نیاورد.»

او ریاض را به «گدایی امنیت» متهم کرده و به مقامات این کشور توصیه کرده به جای آن، سیاست‌هایشان را «اصلاح» کنند.

این در حالی است که جمهوری اسلامی در واکنش به حملات اسرائیل و آمریکا به ایران، به شماری از مناطق عربستان سعودی از جمله پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های غیرنظامی در این کشور حمله کرد.

بحران خاورمیانه

خاورمیانه از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، نزدیک به سه سال است که در آتش درگیری‌ها می‌سوزد و 2 میلیون چهاصد هزار جمعیت غزه گرسنه و تشنه و دون سرپناه آوارده کوه و دشت شده‌اند. نزدیک به 80 هزار نفر از مردم غزه توسط ارتش اسرائیل قتل‌عام شده‌اند. و هنوز سرنوشت آینده مردم غزه روشن نیست.

هم‌چنین اسرائیل به جنوب لبنان حمله کرده، بخش‌هایی از خاک سوریه را تصرف کرده است.

پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، تقریبا همه کشورهای منطقه نوعی حمله فرامرزی یا آتش موشکی و پهپادی را تجربه کرده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران نیز به پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های غیرنظامی در عربستان سعودی، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان، اردن و اسرائیل حمله کرده است.

اگرچه ترکیه و پاکستان که در حاشیه مرزهای خاورمیانه قرار دارند تاکنون از حملات مستقیم گسترده در امان مانده‌اند، اما هر دو کشور نگران تشدید درگیری‌هایی هستند که امنیت و سلامت اقتصادی خودشان را نیز تهدید می‌کند.

برای عربستان سعودی، پیامدهای سه سال درگیری در خاورمیانه شدیدتر بوده است؛ به‌گونه‌ای که صادرات نفت و برنامه‌های بلندپروازانه توسعه‌ای این کشور را در معرض خطر قرار داده و پرسش‌های جدی درباره قابلیت اتکای چتر امنیتی دیرینه آمریکا ایجاد کرده است.

امضای این توافق در روز جمعه در مکه، بار نمادین بیش‌تری به پیمانی می‌بخشد که بر پایه روابط نظامی دوجانبه پاکستان و عربستان و اکنون ترکیه بنا شده است.

پاکستان طی دهه‌ها آموزش و کمک‌های فنی در اختیار نیروهای سعودی قرار داده است؛ در حالی که ترکیه و پاکستان نیز ناوهای جنگی و هواپیماهای آموزشی میان خود مبادله کرده‌اند. در سال ۲۰۲۳، ریاض با خرید پهپادهای ترکیه‌ای موافقت کرد؛ قراردادی که آنکارا آن را بزرگ‌ترین قرارداد صادراتی صنایع دفاعی خود توصیف کرد.

رویترز در ماه مه گزارش داده بود که پاکستان حدود ۸ هزار نیرو، جنگنده، پهپاد و سامانه پدافند هوایی به عربستان اعزام کرده و همزمان به دنبال گسترش همکاری‌های امنیتی با کشورهای خلیج فارس بوده است. هم‌چنین رویترز در ماه ژوئیه گزارش داد که اسلام‌آباد مذاکراتی را با کویت برای گسترش یک پیمان همکاری آغاز کرده است؛ توافقی که در ازای همکاری‌های انرژی و سرمایه‌گذاری دنبال می‌شود.

حمایت قطر از عربستان در برابر حملات حوثی‌ها

هم‌زمان با فضای امنیتی منطقه، وزارت امور خارجه قطر روز جمعه اعلام کرد که هدف قرار دادن غیرنظامیان را رد می‌کند و با اقدامات عربستان سعودی در واکنش به حمله حوثی‌های یمن به منطقه نجران در جنوب این کشور اعلام همبستگی می‌کند.

قطر پیش‌تر نیز در واکنش به حملات حوثی‌ها به جنوب عربستان، ضمن محکوم کردن این حملات، بر حمایت کامل خود از اقدامات ریاض برای حفظ امنیت، ثبات و حاکمیت این کشور تاکید کرده بود.

حمله نفتکش متعلق به شرکت نفت «ادنوک» امارات عربی متحده و موضع عربستان

سعودی هدف گرفتن یک نفتکش اماراتی هنگام عبور از تنگه هرمز را محکوم کرد

وزارت خارجه امارات: اقدامات سپاه پاسداران ایران در هدف قرار دادن کشتیرانی تجاری و استفاده از تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار یا باج‌گیری اقتصادی، دزدی دریایی محسوب و تهدیدی مستقیم علیه ثبات منطقه و ملت‌های آن و نیز امنیت جهانی انرژی، تلقی می‌شود

وزارت خارجه سعودی، شنبه هفدهم مرداد اعلام کرد که پادشاهی عربی سعودی هدف گرفتن یک نفتکش متعلق به شرکت نفت «ادنوک» امارات عربی متحده، هنگام عبور آن از تنگه هرمز را محکوم کرده و نسب به آن شدیدا ابراز انزجار می‌کند.

بیانیه وزارت خارجه سعودی نیز چنین حملاتی را مردود دانسته و آن را اقدام علیه امنیت و ایمنی دریانوردی و هم‌چنین تهدیدی علیه امنیت عرضه جهانی انرژی توصیف کرد.

سعودی تاکید کرد که ادامه حملات ایران، نقض جدی و آشکار قوانین و هنجارهای بین‌المللی، از جمله قطع‌نامه شماره 2817 شورای امنیت سازمان ملل، به شمار می‌رود؛ قوانینی که آزادی کشتیرانی و عبور ایمن از گذرگاه‌های دریایی را تضمین می‌کنند.

سعودی هم‌چنین تهران را مسئول عواقب ادامه این حملات تجاوزکارانه پلید دانسته و از ایران خواست تا برای حفظ امنیت، ثبات و سلامت منطقه، فورا به چنین نقض‌هایی پایان دهد.

در این بیانیه آمده است که سعودی مجددا ضمن تاکید بر همبستگی کامل خود با کشور برادر، امارات عربی متحده، از این کشور در اقداماتی که برای حفظ حاکمیت و منابع و دارایی‌های خود اتخاذ ‌کند، حمایت می‌کند.

شرکت ملی نفت ابوظبی «ادنوک» در امارات پیش‌ از این اعلام کرده بود که یکی از کشتی‌های این شرکت در ساعات اولیه صبح شنبه هفدهم مرداد، هنگام عبور از تنگه هرمز، هدف اصابت یک موشک قرار گرفته است.

این شرکت اعلام کرد که این حمله هیچ مصدومی بر جای نگذاشته و وضعیت نیز تحت کنترل قرار گرفته است.

از سوی دیگر، وزارت خارجه امارات عربی متحده در بیانیه‌ای تاکید کرد که این حمله، نقض آشکار قطعنامه شماره 2817 شورای امنیت سازمان ملل متحد است؛ قطعنامه‌ای که بر آزادی کشتیرانی تأکید کرده و هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری یا ایجاد اختلال در گذرگاه‌های دریایی بین‌المللی را رد کرده است.

این وزارتخانه هم‌چنین تاکید کرد که اقدامات سپاه پاسداران ایران در هدف قرار دادن کشتیرانی تجاری و استفاده از تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار یا باج‌گیری اقتصادی، دزدی دریایی محسوب و تهدیدی مستقیم علیه ثبات منطقه و ملت‌های آن و نیز امنیت جهانی انرژی، تلقی می‌شود.

بحران تنگه هرمز ادامه دارد

ایران و آمریکا در ماه ژوئن تفاهم‌نامه‌ای برای توقف درگیری‌ها و پیش‌برد مذاکرات با هدف پایان دادن به جنگ امضا کردند، اما این توافق ظرف چند روز از هم پاشید و حملات متقابل از سر گرفته شد.

در حالی که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، اوایل این هفته گفته بود که توافق با ایران «ممکن است به‌زودی» حاصل شود، اما جی‌دی ونس، معاون او، روز شنبه محتاط‌تر سخن گفت و تاکید کرد که با وجود پیشرفت مذاکرات، هنوز کار زیادی باقی مانده است.

سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، روز شنبه ۱۷ مرداد در استان هرمزگان گفته بود بازگشایی تنگه هرمز تابع سازوکارهای حقوقی و دفاعی مستقلی است. او گفت:

بازگشایی تنگه هرمز سازوکار حقوقی و دفاعی خاص خود را دارد و این موضوع کاملا مستقل بوده و هیچ‌گونه ارتباطی به فرایند مذاکرات میان ایران و عمان ندارد.

محبی تنگه هرمز را فراتر از یک مسیر تجاری توصیف کرد و گفت جمهوری اسلامی ایران این آبراه را بخشی از ظرفیت ژئوپلیتیکی و حاکمیتی خود می‌داند.

او درباره شرایط بازگشایی تنگه گفت: بازگشایی این تنگه کاملا تابع شرایطی است که جمهوری اسلامی ایران رسمیت داده و ابلاغ کرده است. به‌گفته سخنگوی سپاه، زمان و نحوه بازگشایی تنگه به میزان پذیرش این شرایط از سوی آمریکا بستگی دارد.

بیش از ۲۰ ناو جنگی آمریکا بنادر ایران را محاصره کرده‌اند

ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا‌(سنتکام) اعلام کرد بیش از ۲۰ کشتی جنگی ایالات متحده برای پشتیبانی از مأموریت‌های نظامی، از جمله اجرای دقیق محاصره اقتصادی ایران توسط ایالات متحده، به خاورمیانه اعزام شده‌اند.

بر اساس این گزارش، تا ۱۸ مرداد، سنتکام ۵۵ کشتی تجاری را تغییر مسیر داده، دو کشتی را غیرفعال کرده و دو کشتی دیگر را نیز توقیف کرده است تا «از رعایت این مقررات اطمینان حاصل کند.»

ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا در شبکه ایکس تصویری از ملوانان آمریکایی در عرشه ناو جنگی یو اس اس راس‌(دی‌دی‌جی ۷۱) را منتشر کرده و نوشته آن‌ها در حال نگهبانی در جریان ماموریت یادشده هستند.

راس یکی از بیش از ۲۰ کشتی جنگی ایالات متحده است که به خاورمیانه اعزام شده‌اند.

نتیجه‌گیری

پیمان سه‌جانبه مکه بر پایه همکاری‌های نظامی دیرینه میان اعضای آن شکل گرفته است. عربستان و پاکستان در شهریور ۱۴۰۴ پیمان دفاع متقابلی امضا کرده بودند که همان اصل «حمله به یکی، حمله به هر دو» را دربر داشت. پاکستان طی دهه‌های گذشته نیروهای سعودی را آموزش داده و براساس گزارش رویترز، در جریان جنگ کنونی حدود هشت هزار نیروی نظامی، جنگنده، پهپاد و یک سامانه پدافند هوایی در عربستان مستقر کرده است. ترکیه و پاکستان نیز در زمینه آموزش نظامی، مبادله کشتی‌های جنگی و هواپیماهای آموزشی همکاری دارند و عربستان از خریداران مهم پهپادهای ترکیه است.

ریاض هم‌زمان در حال سازمان‌دهی یک ائتلاف دریایی چندملیتی برای حفاظت از کشتیرانی و مسیرهای انتقال انرژی در دریای سرخ و باب‌المندب است؛ طرحی که ترکیه و پاکستان از آن حمایت کرده‌اند. حملات حوثی‌ها به تأسیسات آرامکو و کشتی‌های مرتبط با عربستان، در کنار کاهش شدید عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، دو مسیر اصلی صادرات نفت عربستان را با خطر مواجه کرده است.

در واقع پیمان مکه، نشانه تلاش قدرت‌های منطقه‌ای برای ایجاد ساختار امنیتی مستقل‌تری است. عبدالعزیز صقر، رییس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، گفته است همکاری سه کشور می‌تواند وزن سیاسی و دفاعی آن‌ها را افزایش دهد و به شکل‌گیری یک معماری امنیتی منطقه‌ای منجر شود. در مقابل، بورجو اوزچلیک، پژوهشگر مؤسسه خدمات متحد سلطنتی بریتانیا، معتقد است هدف توافق بیش از آن‌که حرکت به سوی جنگ مستقیم با ایران باشد، مهار قدرت تهران و ایجاد بازدارندگی در برابر ایران و اسرائیل است.

هدف این توافق‌نامه، تقویت بازدارندگی جمعی و گسترش همکاری‌های دفاعی میان سه کشور عنوان شده است. هم‌چنین بر اساس مفاد آن، هرگونه حمله مسلحانه به یکی از کشورهای امضا‌کننده این توافق‌نامه، حمله به همه طرف‌ها تلقی می‌شود؛ اقدامی که در چارچوب یک شراکت استراتژیک با هدف حمایت از امنیت و ثبات و مقابله با چالش‌های مشترک صورت گرفته است.

با این حال، روشن نیست اگر نیروهای حوثی‌ها، احتمالا نیروهای شیعی عراق و یا جمهوری اسلامی، هم‌چون گذشته به عربستان حمله کنند ترکیه و پاکستان درچه سطحی علیه نیروهای که به عربستان حمله کردند حمله خواهند کرد؟!

اما آن‌چه که روشن است خاورمیانه در معرض تغییر و تحول همه‌جانبه‌ای قرار دارد و فعلا نماد بیرونی آن جنگ اسرائیل در لبنان و غزه، جنگ آمریکا علیه ایران، تمام منطقه را در برگرفته و بحران تنگه هرمز نیز برطرف نشده است. هنوز آمریکا و ایران بر سر توافق 14 ماده‌ای خود در بن‌بست قرار دارند. در نتیجه همه این وقایع به ما می‌گویند که خاورمیانه دست‌کم در کوتاه‌مدت، متاسفانه به صلح و آرامش دست پیدا نخواهد کرد.

جنبه‌های بازدارندگی توافق «قابل توجه» است، اما هنوز مشخص نیست چه سازوکارهایی برای اجرای آن پیش‌بینی شده، چه توانمندی‌هایی میان سه کشور به اشتراک گذاشته خواهد شد و وضعیت نظامی مشترک آن‌ها چگونه خواهد بود.

دوشنبه نوزدهم مرداد 1405-دهم آگوست 2026

نوشته آیا دوستان امروزی جمهوری اسلامی دشمنان فردای او خواهند شد! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

۱۰ آگوست ۲۰۲۶

امضای «توافق دفاع مشترک مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان را نمی‌توان صرفاً یک توافق نظامی دیگر در خاورمیانه دانست. اهمیت این توافق در عبارت محوری آن ــ اینکه حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد ــ خلاصه نمی‌شود؛ اهمیت واقعی آن در روندی است که پشت این عبارت در حال شکل‌گیری است: تلاش قدرت‌های منطقه‌ای برای بازتعریف مناسبات امنیتی خود و کاهش وابستگی به ترتیباتی که طی دهه‌ها عمدتاً تحت نفوذ قدرت‌های خارجی شکل گرفته‌اند.

این توافق در مکه و در شرایطی امضا شده است که محیط امنیتی خاورمیانه به‌شدت متحول شده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، سه کشور اصل دفاع متقابل را پذیرفته‌اند و برای هماهنگی‌های بعدی نیز ایجاد یک کمیته وزارتی و دبیرخانه دائمی در عربستان پیش‌بینی شده است. وزیر خارجه ترکیه، هاکان فیدان، این اصل را از نظر فنی مشابه ماده پنجم ناتو دانسته، اما هم‌زمان تأکید کرده است که توافق علیه کشور مشخصی طراحی نشده و نوع و میزان واکنش در صورت حمله، با توجه به شرایط تعیین خواهد شد. همچنین احتمال پیوستن کشورهای دیگری، از جمله مصر، مطرح شده است.[۱]

از همین‌جا باید میان واقعیت و تبلیغات سیاسی تفکیک کرد. توافق مکه را هنوز نمی‌توان «ناتوی اسلامی» به معنای دقیق کلمه نامید. ناتو حاصل دهه‌ها نهادسازی، ایجاد فرماندهی مشترک، برنامه‌ریزی نظامی، استانداردسازی عملیاتی و تجربه عملی است. توافق مکه هنوز در ابتدای چنین مسیری قرار دارد. اما اگر سازوکارهای اعلام‌شده در سال‌های آینده به همکاری عملیاتی، رزمایش‌های مشترک، اشتراک اطلاعات، هماهنگی دفاعی و همکاری صنعتی منجر شود، آن‌گاه با چیزی فراتر از یک بیانیه سیاسی روبه‌رو خواهیم بود.

بنابراین مسئله اصلی این نیست که آیا امروز یک «ناتوی اسلامی» ایجاد شده است یا نه. پرسش مهم‌تر این است که آیا توافق مکه می‌تواند هسته یک معماری امنیتی جدید در جهان اسلام شود؟

برای پاسخ به این پرسش باید از خود توافق فراتر رفت و نیروهای مادی‌ای را بررسی کرد که سه کشور را به یکدیگر نزدیک کرده‌اند.

سه قدرت، سه ظرفیت متفاوت

عربستان، ترکیه و پاکستان از نظر ساختار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تفاوت‌های زیادی دارند. عربستان یک قدرت بزرگ انرژی و سرمایه در جهان عرب است؛ ترکیه دارای اقتصاد صنعتی، صنایع دفاعی رو به گسترش و موقعیتی ژئوپلیتیکی میان اروپا، آسیا و خاورمیانه است؛ و پاکستان یک قدرت نظامی مهم در جنوب آسیا و کشوری دارای سلاح هسته‌ای است.

اما همین تفاوت‌ها می‌تواند پایه قدرت مشترک آنها باشد.

عربستان سرمایه، انرژی و منابع مالی در اختیار دارد. ترکیه ظرفیت صنعتی، فناوری و تجربه رو به رشد در تولید تجهیزات دفاعی دارد. پاکستان نیز نیروی نظامی قابل توجه، تجربه امنیتی و توان بازدارندگی هسته‌ای دارد. بنابراین اگر این سه ظرفیت در قالب یک ساختار پایدار به یکدیگر متصل شوند، موضوع صرفاً همکاری سه ارتش نیست؛ بلکه اتصال سرمایه، صنعت و قدرت نظامی است.

این نکته ضرورت نگاه مادی به توافق را روشن می‌کند.

دولت‌ها تنها بر اساس شعارها و ملاحظات ایدئولوژیک تصمیم نمی‌گیرند. موقعیت اقتصادی، نیازهای امنیتی، ساختار تولید، بازارها، سرمایه و منافع گروه‌های مسلط نیز در تعیین سیاست خارجی نقش دارند. توافق مکه را نیز باید در چنین چارچوبی دید.

عربستان؛ امنیت برای حفاظت از یک پروژه اقتصادی

عربستان سعودی در حال اجرای یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های تحول اقتصادی در تاریخ معاصر خود است. «چشم‌انداز ۲۰۳۰» تنها برنامه‌ای برای متنوع‌سازی اقتصاد نیست؛ پروژه‌ای برای تغییر جایگاه عربستان در اقتصاد جهانی است؛ از گردشگری و لجستیک گرفته تا فناوری، انرژی، زیرساخت و صنایع جدید.

در چنین شرایطی، امنیت برای ریاض فقط حفاظت از مرزها نیست. امنیت به معنای حفاظت از شرایطی است که امکان سرمایه‌گذاری و انباشت سرمایه را فراهم می‌کند. وقتی دولت میلیاردها دلار در پروژه‌های زیرساختی، شهرهای جدید، گردشگری، انرژی و فناوری سرمایه‌گذاری می‌کند، هر جنگ منطقه‌ای یا بی‌ثباتی گسترده می‌تواند تهدیدی علیه همین پروژه باشد.

از این منظر، توافق مکه را می‌توان بخشی از تلاش عربستان برای کاهش ریسک ژئوپلیتیکی پروژه تحول اقتصادی خود دانست.

این مسئله همچنین با سیاست عربستان برای توسعه صنایع دفاعی داخلی پیوند دارد. ریاض در کنار خرید گسترده تسلیحات، به دنبال بومی‌سازی بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های دفاعی و ایجاد زیرساخت تولید داخلی است.[۲]

اینجاست که امنیت و صنعت به یکدیگر متصل می‌شوند.

برای دولت سعودی، توسعه صنعت دفاعی به معنای کاهش وابستگی خارجی و افزایش استقلال راهبردی است؛ برای شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران، ایجاد بازار و فرصت انباشت سرمایه؛ و برای اقتصاد کشور، امکان انتقال فناوری و ایجاد ظرفیت‌های صنعتی جدید.

اما نگاه طبقاتی پرسش دیگری مطرح می‌کند: این تحول در نهایت به سود چه کسانی است و هزینه آن بر دوش چه کسانی قرار می‌گیرد؟

دولت، خاندان حاکم، شرکت‌های بزرگ دولتی و خصوصی و سرمایه‌گذاران بین‌المللی ممکن است از گسترش صنایع دفاعی و زیرساخت‌های مرتبط سود ببرند؛ در حالی که هزینه‌های امنیتی در نهایت از منابع عمومی و درآمدهای دولت تأمین می‌شود.

بنابراین «امنیت ملی» هرگز کاملاً از مسئله توزیع منابع در جامعه جدا نیست.

ترکیه؛ هنگامی که صنعت دفاعی به ابزار سیاست خارجی تبدیل می‌شود

در ترکیه پیوند میان اقتصاد، صنعت دفاعی و سیاست خارجی حتی آشکارتر است.

صنایع دفاعی این کشور طی سال‌های گذشته رشد قابل توجهی داشته‌اند و صادرات دفاعی و هوافضایی ترکیه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۰ میلیارد دلار رسید.[۳] این صنعت دیگر یک بخش فرعی اقتصاد نیست. پهپادها، سامانه‌های موشکی، شناورها، خودروهای زرهی، تجهیزات الکترونیکی و دیگر محصولات دفاعی بخشی از سیاست صنعتی ترکیه شده‌اند.

اما صنعت دفاعی فقط درآمد صادراتی ایجاد نمی‌کند؛ برای دولت ترکیه یک ابزار ژئوپلیتیکی نیز هست.

هر کشوری که بتواند سلاح، فناوری و خدمات نظامی صادر کند، بخشی از روابط امنیتی کشورهای خریدار را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. از این زاویه، توافق مکه می‌تواند برای آنکارا فرصت مهمی باشد. همکاری سه کشور ممکن است در آینده به خرید مشترک، تولید مشترک، انتقال فناوری، آموزش، تعمیر و نگهداری و استانداردسازی تجهیزات نظامی منجر شود.

در چنین شرایطی، صنعت دفاعی ترکیه نه‌تنها از این همکاری سود اقتصادی می‌برد، بلکه نفوذ سیاسی ترکیه را نیز گسترش می‌دهد.

اینجا منافع دولت و بخش‌هایی از سرمایه صنعتی به یکدیگر نزدیک می‌شوند: دولت به دنبال استقلال راهبردی و نفوذ منطقه‌ای است و صنایع دفاعی به دنبال بازار، سرمایه‌گذاری و صادرات.

بنابراین توضیح سیاست خارجی ترکیه فقط با مفاهیمی مانند «اسلام‌گرایی»، «نوعثمانی‌گری» یا رقابت ژئوپلیتیکی کافی نیست. پشت این سیاست، یک پایه مادی و صنعتی نیز وجود دارد.

پاکستان؛ میان امنیت، سرمایه و بازدارندگی

پاکستان وضعیت متفاوتی دارد.

اقتصاد این کشور با مشکلات ساختاری و فشارهای مالی مواجه است و ارتش در ساختار سیاسی پاکستان وزن بسیار بالایی دارد. در چنین شرایطی، رابطه با عربستان برای اسلام‌آباد تنها یک رابطه نظامی نیست؛ با انرژی، سرمایه، اشتغال، روابط مالی و جایگاه پاکستان در جهان اسلام نیز پیوند دارد.

مهم‌ترین ظرفیت پاکستان برای این توافق، توان نظامی و هسته‌ای آن است. البته این نکته باید با دقت بیان شود. توافق مکه به معنای انتقال سلاح هسته‌ای پاکستان به عربستان یا ایجاد یک «چتر هسته‌ای رسمی» برای ریاض نیست و چنین نتیجه‌ای از متن و اطلاعات موجود به دست نمی‌آید. با این حال، حضور یک قدرت هسته‌ای در یک پیمان دفاعی جمعی، به‌طور بالقوه وزن بازدارندگی آن پیمان را افزایش می‌دهد.

پاکستان در عین حال نمی‌تواند منافع خود در جنوب آسیا و رابطه جغرافیایی و امنیتی‌اش با ایران را نادیده بگیرد. ورود به یک جنگ منطقه‌ای گسترده برای اسلام‌آباد هزینه‌های بسیار سنگینی خواهد داشت.

از این منظر، در خود توافق نیز یک تضاد ساختاری وجود دارد: سه کشور منافع مشترکی دارند، اما منافعشان یکسان نیست. همین تفاوت می‌تواند یکی از مهم‌ترین عواملی باشد که در آینده، دامنه و عمق همکاری آنها را تعیین خواهد کرد.

آیا این یک «ناتوی اسلامی» است؟

تشبیه توافق مکه به ناتو از نظر سیاسی جذاب است، اما از نظر تحلیلی باید محتاط بود.

ماده پنجم ناتو اصل دفاع جمعی را بیان می‌کند، اما قدرت واقعی ناتو فقط از این ماده نمی‌آید. ساختار فرماندهی، برنامه‌ریزی نظامی، بودجه، استانداردهای عملیاتی، رزمایش‌ها و نهادهای دائمی طی دهه‌ها ایجاد شده‌اند.

توافق مکه هنوز چنین ساختاری ندارد. با این حال، گزارش‌های جدید نشان می‌دهند که موضوع فقط یک جمله نمادین نیست؛ ایجاد کمیته وزارتی و دبیرخانه دائمی برای هماهنگی نیز مطرح شده و درهای توافق برای پیوستن کشورهای دیگر باز گذاشته شده است.[۱]

این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تفاوت میان یک پیمان نمادین و یک ائتلاف واقعی دقیقاً در نهادسازی مشخص می‌شود.

اگر توافق در همین سطح باقی بماند، اهمیت آن بیشتر سیاسی خواهد بود. اما اگر به مرور زمان ساختارهای نظامی و اقتصادی مشترک ایجاد کند، آن‌گاه می‌توان از شکل‌گیری یک بلوک امنیتی جدید سخن گفت.

ایران؛ میان تهدید واقعی و تفسیر شتاب‌زده

ایران در این معادله جایگاه ویژه‌ای دارد.

از یک سو، نمی‌توان انکار کرد که امنیت ایران یکی از متغیرهای مهم در محاسبات کشورهای منطقه است. از سوی دیگر، مقامات ترکیه صریحاً گفته‌اند که این توافق علیه ایران یا کشور مشخص دیگری طراحی نشده است.[۱] بنابراین تبدیل فوری توافق مکه به یک «ائتلاف ضدایرانی» نتیجه‌گیری قطعی و دقیقی نیست.

اما این نیز به معنای بی‌ارتباط بودن توافق با محیط امنیتی ایران نیست.

عربستان در سال‌های اخیر تلاش کرده است روابط خود با تهران را از مسیر تقابل مستقیم خارج کند، اما هم‌زمان به دنبال افزایش توان دفاعی و بازدارندگی خود نیز بوده است. این دو سیاست الزاماً با یکدیگر تناقض ندارند. یک دولت می‌تواند با رقیب خود مذاکره کند و در همان حال ظرفیت بازدارندگی‌اش را افزایش دهد. حتی در بسیاری از موارد، مذاکره زمانی از پشتوانه بیشتری برخوردار است که طرفین بدانند در صورت شکست دیپلماسی، گزینه‌های دیگری نیز در اختیار دارند.

از این منظر، توافق مکه را بهتر است نه پایان روند تنش‌زدایی میان ایران و عربستان، بلکه تلاشی از سوی ریاض برای قرار دادن دیپلماسی در کنار بازدارندگی دانست.

با این حال، اگر این توافق در آینده به یک بلوک امنیتی منسجم تبدیل شود، طبیعتاً محیط امنیتی ایران دشوارتر خواهد شد. اما واکنش ایران به این تحول نیز می‌تواند بر مسیر آینده پیمان تأثیر بگذارد. سه کشور عضو توافق را نباید یک واحد یکپارچه تصور کرد.

ترکیه یک قدرت مستقل منطقه‌ای است که منافع و محاسبات خاص خود را دارد و نمی‌خواهد سیاست خارجی‌اش تابع عربستان باشد. پاکستان به روابط اقتصادی و امنیتی خود با ریاض نیاز دارد، اما هم‌زمان نمی‌خواهد در یک جنگ منطقه‌ای گرفتار شود که مستقیماً با منافع آن ارتباط ندارد. عربستان نیز در نهایت منافع دولت، امنیت داخلی و پروژه تحول اقتصادی خود را در اولویت قرار خواهد داد.

همین تفاوت منافع، یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های بالقوه توافق مکه است. اتحاد میان سه دولت لزوماً به معنای یکسان بودن اهداف آنها نیست؛ همان‌گونه که همکاری دفاعی الزاماً به معنای پذیرش یک دشمن مشترک دائمی نیست.

از این رو، برای ایران، پاسخ هوشمندانه الزاماً ایجاد یک ائتلاف متقابل نیست. تهران می‌تواند با حفظ و گسترش روابط اقتصادی و سیاسی با ترکیه و پاکستان و هم‌زمان باز نگه داشتن مسیر گفت‌وگو با عربستان، مانع از آن شود که تفاوت منافع سه کشور به تدریج از میان برود و یک انسجام امنیتی پایدار علیه ایران شکل بگیرد.

این راهبرد البته ساده نیست و هیچ تضمینی برای موفقیت آن وجود ندارد. اما از منظر مادی و ژئوپلیتیکی، می‌تواند از واکنش هیجانی و ورود شتاب‌زده به یک رقابت بلوکی مؤثرتر باشد. در نهایت، مسئله برای تهران فقط این نیست که توافق مکه را تهدید بداند یا نداند؛ مسئله مهم‌تر این است که چگونه از تفاوت منافع میان اعضای این توافق برای جلوگیری از تبدیل یک همکاری دفاعی محدود به یک بلوک امنیتی منسجم استفاده کند.

اسرائیل؛ متغیر غایب در ظاهر، حاضر در محاسبات

در تحلیل توافق مکه، حذف اسرائیل از تصویر کلی می‌تواند باعث شود بخشی از واقعیت امنیتی منطقه نادیده گرفته شود. این به معنای آن نیست که توافق مکه را باید یک پیمان ضداسرائیلی دانست؛ چنین نتیجه‌ای نیز از متن علنی توافق به دست نمی‌آید. مسئله این است که اسرائیل یکی از قدرت‌های اصلی شکل‌دهنده به محیط امنیتی خاورمیانه است و سیاست‌های آن بر محاسبات عربستان، ترکیه، پاکستان و ایران اثر می‌گذارد.

در واقع، پیوند میان توافق مکه و مسئله اسرائیل را باید در سطح محیط امنیتی منطقه تحلیل کرد، نه لزوماً در سطح هدف اعلام‌شده پیمان.

برای عربستان، مسئله فلسطین با جایگاه این کشور در جهان عرب و اسلام، مشروعیت منطقه‌ای و روابطش با آمریکا گره خورده است. برای ترکیه، مسئله فلسطین و سیاست اسرائیل بخشی مهم از سیاست خارجی منطقه‌ای آنکاراست. پاکستان نیز موضعی سنتی در حمایت از تشکیل کشور فلسطینی دارد و اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد.

اما مسئله فقط ایدئولوژی نیست.

برای عربستان، رابطه با اسرائیل و آمریکا تنها یک موضوع سیاسی یا هویتی نیست؛ با امنیت، فناوری، سرمایه‌گذاری، تجارت و جایگاه ژئوپلیتیکی نیز ارتباط دارد. ریاض در سال‌های گذشته میان دو ضرورت حرکت کرده است: از یک طرف، حفظ روابط راهبردی با آمریکا و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناوری و امنیتی غرب؛ و از طرف دیگر، پاسخ دادن به افکار عمومی عرب و اسلامی درباره فلسطین و حفظ جایگاه خود در جهان اسلام.

در نتیجه، هر تحول بزرگ در روابط عربستان و اسرائیل می‌تواند بر آینده معماری امنیتی منطقه اثر بگذارد.

از سوی دیگر، توافق مکه می‌تواند نشان‌دهنده این باشد که کشورهای منطقه نمی‌خواهند امنیت خود را صرفاً به رابطه با اسرائیل یا به چتر امنیتی آمریکا وابسته کنند. این مسئله به‌خصوص در شرایطی اهمیت دارد که جنگ‌های اخیر آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و محدودیت‌های ترتیبات امنیتی موجود را آشکار کرده‌اند.

در اینجا یک تناقض مهم وجود دارد. اسرائیل از یک سو بخشی از معادلات امنیتی مورد حمایت آمریکا در منطقه است و از سوی دیگر، اقدامات نظامی آن می‌تواند دولت‌های منطقه را به سمت ایجاد ترتیبات امنیتی مستقل‌تر سوق دهد. به عبارت دیگر، سیاست اسرائیل ممکن است ناخواسته یکی از عواملی باشد که کشورهای منطقه را به سمت تنوع‌بخشی به شرکای امنیتی خود سوق می‌دهد.

از منظر مادی و طبقاتی نیز مسئله پیچیده‌تر می‌شود. جنگ و ناامنی برای دولت‌ها هزینه دارد، اما هم‌زمان برای صنایع نظامی، شرکت‌های امنیتی و بخشی از سرمایه صنعتی می‌تواند بازارهای جدید ایجاد کند. در چنین شرایطی، باید میان منافع دولت‌ها، منافع صنایع نظامی و منافع جوامعی که هزینه جنگ را می‌پردازند تفاوت گذاشت.

بنابراین مسئله اسرائیل را نباید صرفاً به یک تقابل ایدئولوژیک میان «اسرائیل» و «جهان اسلام» تقلیل داد. واقعیت منطقه بسیار پیچیده‌تر است: دولت‌ها، سرمایه، ارتش‌ها، شرکت‌های تسلیحاتی، بازارهای انرژی، آمریکا، اسرائیل و افکار عمومی عرب و مسلمان همگی در شکل دادن به این نظم امنیتی نقش دارند.

از این زاویه، مسئله فلسطین نیز از توافق مکه جدا نیست. هرچه بحران فلسطین ادامه پیدا کند، فشار اجتماعی و سیاسی بر دولت‌های مسلمان برای بازتعریف روابط امنیتی خود افزایش خواهد یافت. در مقابل، اگر مسیر دیپلماتیک و سیاسی برای مسئله فلسطین تقویت شود، ممکن است بخشی از فشار برای شکل‌گیری بلوک‌های امنیتی متقابل کاهش پیدا کند.

آمریکا؛ حذف نشده، اما انحصارش کاهش می‌یابد

نباید توافق مکه را به معنای خروج عربستان از رابطه امنیتی با آمریکا تفسیر کرد. عربستان می‌تواند هم‌زمان روابط خود را با آمریکا حفظ کند و با ترکیه و پاکستان همکاری دفاعی داشته باشد.

آنچه در حال تغییر است، احتمالاً نه حذف آمریکا، بلکه کاهش انحصار آمریکا در تأمین امنیت منطقه است.

این تفاوت مهم است.

ریاض می‌تواند به جای تکیه کامل بر یک قدرت خارجی، سبد امنیتی خود را متنوع کند: آمریکا برای برخی نیازها، ترکیه برای فناوری و صنایع دفاعی، پاکستان برای ظرفیت نظامی و بازدارندگی و در کنار همه اینها، توسعه توان داخلی عربستان.

چنین سیاستی به ریاض قدرت چانه‌زنی بیشتری می‌دهد. در نتیجه، توافق مکه را شاید بهتر باشد بخشی از روند «تنوع‌بخشی راهبردی» عربستان بدانیم، نه اعلام جدایی از آمریکا.

مکه؛ اسلام سیاسی یا اقتصاد سیاسی؟

انتخاب مکه برای امضای این توافق از نظر نمادین بسیار مهم است. سه کشور مسلمان می‌توانند از مفهوم همبستگی اسلامی برای مشروعیت بخشیدن به همکاری خود استفاده کنند. اما نباید اجازه داد نماد، واقعیت مادی را پنهان کند.

مذهب می‌تواند زبان مشروعیت باشد، اما قدرت واقعی یک پیمان از اقتصاد، ارتش، فناوری، انرژی، سرمایه و موقعیت جغرافیایی اعضای آن می‌آید.

اگر بخواهیم توافق مکه را از منظر ماتریالیستی و طبقاتی تحلیل کنیم، باید از خود بپرسیم چه نیروهایی در پشت این توافق قرار دارند.

دولت‌ها به دنبال امنیت‌اند؛ صنایع دفاعی در پی بازار و سرمایه‌اند؛ سرمایه‌گذاران به دنبال ثبات‌اند؛ ارتش‌ها به دنبال منابع و ظرفیت بیشترند؛ و دولت‌های حاکم به دنبال حفظ موقعیت خود در برابر رقبای داخلی و خارجی‌اند.

در نتیجه، آنچه در سطح رسمی «منافع ملی» نامیده می‌شود، در درون خود حاصل تعامل مجموعه‌ای از منافع اقتصادی، نهادی و طبقاتی است.

این به معنای انکار وجود منافع عمومی یا مسئله واقعی امنیت نیست. بلکه به این معناست که باید پرسید: چه کسی امنیت را تعریف می‌کند، چه کسی از آن سود می‌برد و هزینه آن را چه کسی می‌پردازد؟

خطر نظامی‌شدن بیشتر منطقه

هر پیمان امنیتی یک تناقض بالقوه در خود دارد.

از یک طرف، بازدارندگی می‌تواند احتمال حمله را کاهش دهد. از طرف دیگر، افزایش قدرت نظامی می‌تواند رقبای دیگر را نیز به افزایش توان نظامی خود وادار کند.

این همان چیزی است که در نظریه روابط بین‌الملل «معمای امنیتی» نامیده می‌شود: یک کشور برای دفاع از خود سلاح بیشتری می‌خرد، اما همان اقدام از سوی رقیب به‌عنوان تهدید تفسیر می‌شود. در نتیجه، هر دو طرف مسلح‌تر می‌شوند، در حالی که هیچ‌کدام الزاماً احساس امنیت بیشتری نمی‌کنند.

در خاورمیانه، این مسئله می‌تواند به مسابقه‌ای در زمینه موشک، پهپاد، دفاع هوایی، جنگ الکترونیک، اطلاعات و صنایع نظامی منجر شود.

از دید اقتصاد سیاسی، این روند دو چهره دارد. از یک طرف می‌تواند به انتقال فناوری، ایجاد صنایع جدید و اشتغال تخصصی منجر شود. از طرف دیگر، می‌تواند منابع عظیمی را از بخش‌های اجتماعی و توسعه غیرنظامی به سوی بخش نظامی منتقل کند.

بنابراین مسئله فقط این نیست که «چه کسی سلاح بیشتری دارد؟» مسئله این است که چه نوع جامعه‌ای در نتیجه این نظامی‌شدن شکل می‌گیرد؟

سه آینده برای توافق مکه

آینده توافق را می‌توان در سه مسیر تصور کرد.

در مسیر نخست، توافق عمدتاً یک ابزار سیاسی و بازدارنده باقی می‌ماند. رهبران سه کشور از آن برای افزایش هزینه احتمالی حمله استفاده می‌کنند، اما همکاری نظامی عمیق شکل نمی‌گیرد.

در مسیر دوم، همکاری به تدریج عملیاتی می‌شود: رزمایش‌های مشترک، تبادل اطلاعات، دفاع هوایی، آموزش، لجستیک و همکاری صنعتی. در این حالت، توافق به یک شبکه واقعی بازدارندگی تبدیل خواهد شد، هرچند همچنان با ساختار ناتو فاصله داشته باشد.

مسیر سوم، شکل‌گیری یک بلوک گسترده‌تر است. اگر مصر یا کشورهای دیگری به توافق بپیوندند و نهادهای دائمی، فرماندهی مشترک و همکاری صنعتی گسترده ایجاد شود، آن‌گاه شاهد ظهور یک معماری امنیتی جدید در جهان اسلام خواهیم بود.[۱]

اما هیچ‌کدام از این سناریوها قطعی نیست. آینده توافق به یک عامل مهم بستگی دارد: آیا منافع مشترک سه کشور در لحظه بحران از تضاد منافع آنها قوی‌تر خواهد بود یا نه؟

توافق مکه را نه باید کوچک شمرد و نه بزرگ‌تر از واقعیت نشان داد.

این توافق هنوز یک ناتوی اسلامی کامل نیست، اما دیگر صرفاً یک بیانیه نمادین نیز به شمار نمی‌آید. ایجاد سازوکارهای هماهنگی و امکان گسترش عضویت نشان می‌دهد که سه کشور دست‌کم در پی آن هستند که همکاری خود را از سطح یک اعلام سیاسی فراتر ببرند.[۱]

اهمیت اصلی توافق در پیوند سه نوع قدرت است: سرمایه و انرژی عربستان، صنعت و فناوری نظامی ترکیه و توان نظامی و بازدارندگی پاکستان.

عربستان می‌خواهد امنیت لازم برای پروژه تحول اقتصادی خود را تأمین کند؛ ترکیه می‌تواند از همکاری دفاعی برای گسترش صنعت و نفوذ ژئوپلیتیکی خود بهره بگیرد؛ و پاکستان نیز می‌تواند از موقعیت نظامی و روابط خود با ریاض برای تقویت جایگاه اقتصادی و راهبردی‌اش استفاده کند.

با این حال، این اتحاد در درون خود تضادهایی نیز دارد. سه کشور هم‌پیمان‌اند، اما هم‌سرنوشت نیستند. همین تفاوت می‌تواند هم بزرگ‌ترین محدودیت توافق باشد و هم عاملی که مانع تبدیل شدن آن به یک بلوک کاملاً یکپارچه شود.

برای ایران، پیام توافق روشن است: محیط امنیتی منطقه در حال تغییر است و نمی‌توان با نادیده گرفتن آن واکنش نشان داد. اما پاسخ هوشمندانه نیز لزوماً نظامی‌تر شدن یا ایجاد یک بلوک متقابل نیست. حفظ روابط با ترکیه و پاکستان، ادامه گفت‌وگو با عربستان و استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی و دیپلماتیک برای جلوگیری از شکل‌گیری یک بلوک امنیتی منسجم علیه ایران می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد.

در سطحی وسیع‌تر، توافق مکه بخشی از روندی است که در آن قدرت‌های منطقه‌ای می‌کوشند امنیت خود را بیش از گذشته در دست خود بگیرند. این تحول می‌تواند به استقلال بیشتر منطقه از قدرت‌های خارجی منجر شود؛ اما می‌تواند نتیجه معکوس نیز داشته باشد و خاورمیانه را وارد مرحله تازه‌ای از رقابت تسلیحاتی و بلوک‌بندی کند.

در نهایت، مسئله اصلی این نیست که «ناتوی اسلامی» متولد شده یا نه. مسئله این است که چه نوع نظم امنیتی در حال تولد است؛ نظمی که در آن دولت‌های منطقه‌ای بتوانند با همکاری متقابل از جنگ جلوگیری کنند، یا نظمی که در آن هر ائتلاف جدید، ائتلاف دیگری را به وجود آورد و منطقه را در چرخه‌ای از بازدارندگی، تسلیح و بی‌اعتمادی گرفتار کند.

و در این میان، نگاه مادی و طبقاتی یک پرسش اساسی را پیش روی ما می‌گذارد:

این امنیت برای چه کسانی ساخته می‌شود و هزینه آن را چه کسانی خواهند پرداخت؟

اگر پاسخ، جلوگیری از جنگ، ثبات اقتصادی و ایجاد شرایط بهتر برای زندگی مردم باشد، توافق مکه می‌تواند بخشی از یک نظم منطقه‌ای جدید و مستقل‌تر باشد.

اما اگر امنیت به معنای گسترش دائمی بودجه‌های نظامی، بازارهای تسلیحاتی و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای تعریف شود، ممکن است دولت‌ها قدرتمندتر شوند و صنایع نظامی ثروتمندتر، بی‌آنکه جامعه‌ها الزاماً امن‌تر شوند.

به همین دلیل، ارزش واقعی توافق مکه را نه مراسم امضا، نه شعارهای سیاسی و نه حتی تشبیه آن به ناتو تعیین خواهد کرد.

آزمون واقعی زمانی آغاز می‌شود که نخستین بحران جدی فرا برسد.

آن زمان روشن خواهد شد که «حمله به یکی، حمله به همه» صرفاً یک عبارت سیاسی بوده است یا نخستین اصل یک نظم امنیتی جدید.

از این منظر، توافق مکه را باید نه پایان یک تحول، بلکه آغاز یک فرآیند دانست؛ فرآیندی که می‌تواند طی سال‌های آینده یکی از عوامل مهم بازآرایی قدرت در خاورمیانه و جهان اسلام باشد.

منابع

[۱] Reuters، «Turkey, Pakistan, Saudi Arabia defence pact technically same as NATO’s Article 5, Turkish minister says»، ۸ اوت ۲۰۲۶.

[۲] Saudi Press Agency (SPA)، «HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement»، ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵.

[۳] Reuters، «Turkey targets more defence sales as West rearms, alliances shift»، ۵ ژوئن ۲۰۲۶.

نوشته توافق مکه؛ از پیمان دفاعی تا بازآرایی قدرت در جهان اسلام اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: لقمان مهری

زن‌ها برای چه آرایش می‌کنند؟ شاید یکی از قدیمی‌ترین پرسش‌هایی باشد که معمولاً با پاسخی ساده و کلیشه‌ای همراه است: “برای جلب توجه مردان.” اما این پاسخ، بیش از آنکه واقعیت روان انسان را توضیح دهد، بازتاب یک نگاه مردسالارانه است که زن را همواره در نسبت با نگاه مرد تعریف می‌کند. گویی زن حتی زمانی که در برابر آینه می‌ایستد نیز مخاطبی جز مرد ندارد.

اما روان‌شناسی، به‌ویژه روان‌شناسی انتقادی، این تصور را به چالش می‌کشد. بسیاری از زنان حتی زمانی که تنها هستند یا قصد دیدار با کسی را ندارند، آرایش می‌کنند، لباس مورد علاقه خود را می‌پوشند و از دیدن تصویر خود در آینه احساس رضایت می‌کنند. این لذت، پیش از آنکه برای نمایش به دیگران باشد، تجربه‌ای درونی است؛ تجربه‌ای از هماهنگی، زیبایی و احساس بهتر نسبت به خویشتن. روان‌شناسی تکاملی توضیح می‌دهد که بخشی از این احساس می‌تواند ریشه‌ای زیستی داشته باشد. در اغلب فرهنگ‌ها، رایج‌ترین شکل آرایش بر سه بخش بدن متمرکز است: لب‌ها، گونه‌ها و ناخن‌ها. این سه ناحیه در انسان جوان و سالم، به دلیل خون‌رسانی مناسب و اکسیژن کافی، رنگی سرخ‌تر و شاداب‌تر دارند. رژ لب، رژگونه و لاک ناخن دقیقاً همین نشانه‌های طبیعی را برجسته‌تر می‌کنند. از این منظر، مغز انسان در طول تکامل نسبت به این نشانه‌ها حساس شده و دیدن آنها، چه در دیگری و چه در تصویر خود، می‌تواند احساس خوشایندی ایجاد کند. اگر به نمادهای زن و مرد هم دقت کنیم، تفاوت جالبی دیده می‌شود. نماد زن، آینه‌ای با یک صلیب کوچک در زیر آن است، در حالی که نماد مرد، سپر و نیزه را تداعی می‌کند. این تفاوت نمادین، هرچند ریشه‌ای تاریخی دارد، اما به‌خوبی نشان می‌دهد که در فرهنگ‌های مختلف، توجه به زیبایی و ظاهر بیشتر با زنان پیوند خورده و قدرت و دفاع بیشتر به مردان نسبت داده شده است. مردان معمولاً کمتر پیش می‌آید که مرتب خود را در آینه بررسی کنند، اما بسیاری از زنان از دیدن چهره آراسته خود احساس رضایت و لذت می‌کنند. روان‌شناسی تکاملی معتقد است که بسیاری از ترجیحات زیبایی حاصل میلیون‌ها سال انتخاب طبیعی‌اند؛ انتخابی که نه‌تنها باعث شده دیگران این نشانه‌ها را جذاب‌تر ببینند، بلکه خود فرد نیز از دیدن این تصویر احساس رضایت کند. به بیان دیگر، مغز انسان به گونه‌ای شکل گرفته که مشاهده نشانه‌های زیبایی و سلامت، حتی در چهره خود، احساس خوشایندی ایجاد کند.

اما اگر تحلیل را در همین نقطه متوقف کنیم، بخش مهمی از واقعیت را نادیده گرفته‌ایم. از دیدگاه روان‌شناسی انتقادی، هیچ رفتار انسانی را نمی‌توان صرفاً با زیست‌شناسی توضیح داد. انسان در جامعه زندگی می‌کند و روان او همواره در تعامل با ساختارهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی شکل می‌گیرد. سرمایه‌داری دقیقاً از همین “گرایش طبیعی انسان به زیبایی” استفاده می‌کند. میل به زیبا بودن، که بخشی از تجربه انسانی است، به یک بازار عظیم جهانی تبدیل شده است. صنعت آرایش و مد هر روز استانداردهای تازه‌ای از زیبایی می‌سازد؛ استانداردهایی که رسیدن به آنها تقریباً ناممکن است. پیام پنهان این صنعت همیشه یک چیز است: “تو هنوز به اندازه کافی زیبا نیستی.” این احساس کمبود، موتور محرک مصرف است. سرمایه‌داری برای ادامه حیات خود باید نیازهای تازه تولید کند و حتی احساسات انسان را نیز به کالا تبدیل کند. امروز بدن زن یکی از سودآورترین عرصه‌های این کالایی‌سازی است. شرکت‌های آرایشی، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، نه فقط محصول، بلکه “احساس نیاز” را می‌فروشند. آنها اعتمادبه‌نفس را به کرم، رژ لب و صدها کالای دیگر گره می‌زنند و به این ترتیب، تجربه شخصی زیبایی را به چرخه پایان‌ناپذیر مصرف وارد می‌کنند. در این میان، تناقض مهمی شکل می‌گیرد. زنی که از دیدن چهره آراسته خود لذت می‌برد، الزاماً قربانی نیست؛ اما این لذت در جامعه سرمایه‌داری دیگر کاملاً شخصی و آزادانه نیست. از کودکی، رسانه‌ها، تبلیغات و فرهنگ مصرف به او می‌آموزند که ارزش اجتماعی، موفقیت، محبوبیت و حتی شایستگی‌اش با ظاهرش سنجیده می‌شود. به همین دلیل، مرز میان “انتخاب آزاد” و “فشار اجتماعی” بسیار باریک می‌شود. روان‌شناسی انتقادی نه آرایش را محکوم می‌کند و نه آن را صرفاً نشانه اسارت زنان می‌داند. مسئله اصلی، آزادی انتخاب است. آیا زنی که آرایش می‌کند، واقعاً از سر انتخاب آزاد این کار را انجام می‌دهد، یا زیر فشار استانداردهایی است که سرمایه‌داری و فرهنگ مردسالار تولید کرده‌اند؟ این همان پرسشی است که روان‌شناسی انتقادی مطرح می‌کند. بنابراین، پاسخ به این سؤال که “چرا زنان آرایش می‌کنند؟” نه در زیست‌شناسی به تنهایی یافت می‌شود و نه در فرهنگ به تنهایی. بخشی از این رفتار می‌تواند ریشه در تاریخ تکامل انسان و لذت طبیعی از دیدن نشانه‌های سلامت و جوانی داشته باشد، اما آنچه این گرایش را به یک صنعت چندصد میلیارد دلاری و گاه به منبع اضطراب و نارضایتی از بدن تبدیل کرده، منطق سرمایه‌داری و کالایی‌سازی انسان است. آزادی واقعی زمانی آغاز می‌شود که زن بتواند بدون سلطه نگاه مردانه و بدون فشار بازار، تنها بر اساس خواست و احساس خود درباره بدن و ظاهرش تصمیم بگیرد.

نوشته     آرایش زنان؛ از روان‌شناسی تکاملی تا کالایی‌سازی زیبایی اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

آزادی، همیشه آزادی دگر اندیشان است

  (روزا لوکزامبورگ)

«هادی مطر»، ضارب «سلمان رشدی» و شهروند 28 ساله لبنانی–آمریکایی روز چهارشنبه هفتم مردادماه 1405، از سوی هیات منصفه دادگاهی فدرال در بوفالوی ایالت نیویورک در تمامی اتهامات مرتبط با «تروریسم»، مجرم شناخته شد. او که پیش‌تر بابت اتهام «اقدام به قتل» در دادگاهی در نیویورک به تحمل ۲۵ سال حبس محکوم شده بود، حالا احتمالا باید تمام عمرش را در زندان بگذارند. 

بر اساس گزارش‌ها، پدر مطر نزدیک به «حزب‌الله» لبنان است که از ۱۶ مهر ۱۳۷۶، در فهرست سازمان‌های تروریستی خارجی ایالات متحده قرار دارد. او که اهل نیوجرسی در آمریکاست، بارها به جنوب لبنان سفر کرده است. 

دادستان‌های آمریکایی می‌گویند او با انگیزه اجرای فتوای روح‌الله خمینی تنها در عرض ۳۰ ثانیه 15 ضربه به چشم راست، صورت و گردن، شکم و سینه و دست و بازوی این نویسنده سرشناس چاقو زده است؛ ضرباتی که اگرچه جان رشدی را نگرفت ولی چشم راست او را کاملا نابینا کرد، آسیب جدی به کبد و اندام‌های داخلی او وارد کرد و با قطع عصب، یکی از دست‌هایش را از کار انداخت. 

«روح‌الله خمینی»، موسس و اولین رهبر جمهوری اسلامی ایران، چند ماه پیش از مرگش، در بهمن‌ماه ۱۳۶۷ فتوای قتل رشدی را به‌دلیل «ارتداد» صادر کرد.

درباره انگیزه هادی مطر و فتوای خمینی که جمهوری اسلامی و شخص «علی خامنه‌ای»، رهبر کشته‌شده جمهوری اسلامی آن را «فتوای مذهبی» می‌خواندند ولی بنیاد ۱۵ خرداد، نهاد مذهبی و حکومتی زیر نظر ستاد اجرایی فرمان امام در ایران، برایش اجرایش جایزه 3/3 میلیون دلاری تعیین کرده بود، چه می‌دانیم؟ 

متن فتوای خمینی بر علیه سلمان رشد و ناشران کتاب وی

بسمه تعالی 

انا لله و انا الیه راجعون

به اطلاع مسلمانان غیور سراسر جهان می‌رسانم مؤلف کتاب «آیات شطانی‌» که علیه اسلام و پیامبر و قرآن، تنظیم شده است، هم‌چنین ناشرین مطلع از محتوای آن، محکوم به اعدام می‌باشند. از مسلمانان غیور می‌خواهم تا در هر نقطه که آنان را یافتند، سریعا آن‌ها را اعدام نمایند تا دیگر کسی جرأت نکند به مقدسات مسلمین توهین نماید و هر کس که در این راه کشته شود، شهید است ان شاء الله. ضمنا اگر کسی دسترسی به مؤلف کتاب دارد ولی خود قدرت اعدام او را ندارد، او را به مردم معرفی نماید تا به جزای اعمالش برسد. والسلام علیکم و رحمة الله وبرکاته.

روح الله الموسوی الخمینی

29 بهمن 1367/ 11 رجب 1409

حمله به سلمان رشدی

۲۱ مرداد ۱۴۰۱، سلمان رشدی، نویسنده سرشناس هندی‌تبار و شهروند دوتابعیتی بریتانیایی–آمریکایی، قرار بود در یک رویداد ادبی در انستیتو «شاتاکوا» در شاتاکوای ایالت نیویورک سخنرانی کند که در مقابل چشمان افراد حاضر در این سخنرانی مورد حمله با چاقو قرار گرفت. وقتی نام رشدی برای سخنرانی توسط مجری خوانده شد، هادی مطر، جوانی که آن زمان تنها ۲۴ سال داشت در عرض ۳۰ ثانیه با ۱۵ ضربه چاقو به سر و صورت و قفسه سینه و شکم و بازو و دستش، قصد جانش را کرد.

در تصاویر و ویدیوهایی که بعد از این حمله منتشر شد، خون روی دیوار پاشیده و رشدی روی زمین در تقلا برای زندگی است؛ تقلایی که ماه‌ها به طول انجامید تا او دوباره به زندگی بازگردد، البته با یک چشم نابینا شده، دست ناتوان از حرکت و زخم‌هایی ماندگار در صورت و بدن. مطر که همان‌جا بازداشت شد، روز بعد به «تعرض» و «اقدام به قتل» متهم شد. او طی ماه‌ها دادرسی، نهایتا در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ در اتهام «اقدام به قتل» در دادگاه ایالتی نیویورک مجرم شناخته شده و به تحمل 25 سال حبس محکوم شد. پرونده او اما هنوز بابت اتهام فدرال «تروریسم» باز بود و در این مورد نیز روز هفتم ‌مرداد ۱۴۰۵، هیات منصفه دادگاه فدرال در بوفالوی ایالت نیویورک او را در تمامی اتهامات مرتبط با تروریسم «مجرم» شناخت. 

این رای پس از چند ساعت شور هیات منصفه صادر شد و دادستان‌های فدرال اعلام کردند حمله مرداد ۱۴۰۱‌(اوت ۲۰۲۲) به سلمان رشدی با انگیزه اجرای فتوای روح‌الله خمینی، نخستین رهبر جمهوری اسلامی، انجام شده است. با این‌که هیات منصفه رای به مجرم بودن مطر در اتهامات مربوط به تروریسم داده است، دادگاه فدرال قرار است سوم‌نوامبر، یعنی ۱۲ آبان ‌۱۴۰۵، درباره مجازات او تصمیم‌گیری کند و او ممکن است با حکم حبس ابد روبه‌رو شود.

بر اساس گزارش‌های منتشر شده در رسانه‌های آمریکایی، پدر مطر به «حزب‌الله» نزدیک است که از سال ۱۹۹۷، در لیست سازمان‌های تروریستی خارجی ایالات متحده قرار دارد. حزب‌الله یکی از قدیمی‌ترین و مشهورترین گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی است و اهمیت آن هم برای جمهوری اسلامی در درگیری‌های نظامی اخیر ایران در دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه ایران با اسراییل و ایالات متحده بیش‌تر از همیشه معلوم شده است. 

اما، «مایکل دی جیاکومو»، دادستان ایالات متحده، روز چهارشنبه هفتم مرداد پس از صدور رای هیات منصفه در بیانیه‌ای گفت: «او (هادی مطر) ماه‌ها برنامه‌ریزی و آماده‌سازی برای اجرای آن‌چه که امیدوار بود اعدام سلمان رشدی و احتمالا پیروی از راه شهدایی باشد که تحسین‌شان می‌کرد، صرف کرد.»

بر اساس گزارش «فری پرس»، رسانه حامی آزادی بیان در نیویورک، بخشی از این آماده‌سازی مربوط به دیدارهای مطر از خانواده‌اش در جنوب لبنان بوده است. پیش‌تر دو خبرنگار این رسانه، در گزارشی از روابط نزدیک پدر و خانواده مطر با حزب‌الله پرده برداشته و به نقل از یکی از شیوخ محلی از روستای خانوادگی مطر نوشته بودند: «من کاملا متقاعد شده‌ام که هادی حمله به سلمان رشدی را تحت تاثیر ایدئولوژی حزب‌الله انجام داده است.»

جان آیزنبرگ، معاون دادستان کل آمریکا در امور امنیت ملی نیز در جریان بررسی این پرونده با این نظر موافق بوده و پس از رای مجرمیت هادی مطر در دادگاه فدرال به رسانه‌ها گفته است که مطر «بیش از یک سال خود را در ایدئولوژی خشونت‌آمیز حزب‌الله غرق کرده و آماده عمل به فتوایی شده بود که توسط آیت‌الله‌های ایران صادر شده و خواستار قتل آقای رشدی شده بود.»

رشدی اما در سال ۱۹۸۹، یک سال پس از انتشار رمان «آیات شیطانی» در پی فتوای روح‌الله خمینی تهدید به مرگ شد؛ خمینی فتوایی مبنی بر «مرتد» و «مهدور‌الدم» بودن او صادر کرده بود. این‌ها در همه در حالی صورت می‌گرفت که خیابان‌های شهرهای بزرگ کشورهای با جمعیت بالای مسلمان مثل هند و پاکستان و حتی شهرهای مسلمان‌نشین‌ بریتانیا، مملو از مسلمان‌های خشمگینی بود که به گواه گزارش‌های متعدد حتی کتاب رشدی را نخوانده بودند ولی خواهان مرگ او بودند. 

پلیس بریتانیا شبانه‌روزی مراقب رشدی بود. کم‌تر از دو سال بعد، «هیتوشی ایگاراشی»، مترجم ژاپنی آیات شیطانی  یک مترجم ژاپنی که کتاب او را به ژاپنی ترجمه کرده بود به‌دست بنیادگرایان اسلامی کشته شد. مترجمان دیگری که آیات شیطانی او را به زبان‌های دیگر ترجمه کرده بودند نیز مورد حمله قرار گرفتند. 

در اواسط دهه۷۰، به‌نظر می‌رسید که این فتوای خمینی فراموش شده و جمهوری اسلامی که خواهان تنش‌زدایی با غرب و کشورهای منطقه بود، اعلام کرد از این فتوا فاصله گرفته است، این فتوا اما هرگز به‌طور رسمی لغو نشد. ۲۰ سال بعد، علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، اعلام کرد که این فتوا هم‌چنان معتبر است. مدتی قبل از آن هم، بنیاد ۱۵ خرداد وابسته به ستاد اجرایی فرمان امام که برای سال‌ها زیر نظر علی خامنه‌ای فعالیت کرده و امپراتوری مالی او محسوب می‌شود، در سال ۱۳۹۱ جایزه قتل رشدی را از 7/2 میلیون دلار به 3/3 میلیون دلار افزایش داد.

شواهد دادگاه برای ارتباط بین هادی مطر و فتوای خمینی چیست؟

جان آیزنبرگ، معاون دادستان کل آمریکا در امور امنیت ملی، گفته است که حمله به رشدی در جریان یک نشست فرهنگی و مسالمت‌آمیز، «یادآور گستره جهانی تروریسم ایران» است و با این رای «عدالت اجرا شده است.» جمهوری اسلامی البته هرگونه دخالت در این حمله را رد کرده است.

بر اساس گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی، دادستان‌های فدرال در جریان دادگاه با استناد به پیام‌های رد و بدل‌ شده در شبکه‌های پیام‌رسان اعلام کردند که هادی مطر از سال ۲۰۲۱ درباره فتوای قتل سلمان رشدی گفت‌وگو می‌کرده و معتقد بوده نویسنده کتاب «آیات شیطانی» به اسلام توهین کرده است.

به گفته دادستان‌ها، اسناد دادگاه نشان می‌دهد مطر در ابتدا از «افشا کردن» سلمان رشدی سخن گفته، اما بعدها تصمیم خود برای کشتن او را مطرح کرده و در یادداشتی شخصی نوشته است: «باید هرچه زودتر او را بکشیم.» 

هم‌چنین او ماه‌ها برنامه‌های عمومی و محل حضور سلمان رشدی را زیر نظر داشته و سرانجام هنگام معرفی این نویسنده برای سخنرانی، با چاقو به او حمله کرده است.

در سوی دیگر، وکلای مدافع هادی مطر در دادگاه استدلال کرده‌اند که دادستان‌ها مدرکی برای اثبات انگیزه یا وضعیت ذهنی هادی مطر ارایه نکرده‌اند. خود مطر نیز در دادگاه حاضر به ادای شهادت نشده است. سلمان رشدی که به‌عنوان شاهد در دادگاه حضور یافته، درباره مهاجم گفته است: «نمی‌توانم درباره انگیزه یا هدف او اظهارنظر کنم، اما زخم‌ها در سراسر بدنم پراکنده بود.»

بی‌تردید فتوای خمینی روی این اقدام هادی مطر، موثر بوده است.

کشتار هزاران زندانیان سیاسی در سال 1367

خمینی ششم مرداد ۶۷ فتوای اعدام تمام زندانیان «سر موضع» را صادر کرد. در ۲۵ بهمن همین سال فتوای قتل سلمان رشدی از سوی او صادر شد.

خمینی در سال‌های پایانی عمرش پس از برکناری آیت‌الله منتظری از  جانشینی رهبری و قتل‌عام زندانیان سیاسی در بهار و تابستان ۱۳۶۷، قطع‌نامه ۵۹۸ سازمان ملل مبنی بر آتش‌بس جنگ هشت ساله ایران و عراق را پذیرفت. سپس او، فتوا علیه سلمان رشدی ر اصادر کرد.

قتل‌عام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ که بر پایه فتوای ارتداد خمینی برای زندانیان سیاسی چپ‌ و «محاربه» و «افساد فی الارض» برای زندانیان سیاسی هوادار و یا عضو سازمان مجاهدین خلق بود.

سلمان رشدی و رمان آیه‌های شیطانی

سلمان رشدی در سال ۱۹۴۷م در بمبئی هند به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه مبلغان مسیحی انگلیس‌زبان گذراند و در پی مهاجرات خانواده‌اش به انگلستان، در کالج کمبریج مشغول به تحصیل شد. رشدی در سال ۱۹۶۸ به پاکستان رفت و در تلویزیون مشغول به کار شد، اما پس از یک سال به انگلستان بازگشت و تابعیت بریتانیا را دریافت کرد. سلمان رشدی که در خانواده‌ای مسلمان به دنیا آمده بود، تا پیش از کتاب آیه‌های شیطانی، سه رمان دیگر نوشته بود: بچه‌های نیمه‌شب، شرم و آخرین آه مور.

هر چهار اثر، مرتبط با فرهنگ و تاریخ مردم شبه قاره هند دانسته شده است. مهدی سحابی‌(درگذشته ۱۳۸۸ش) رمان شرم نوشته سلمان رشدی را به فارسی ترجمه کرد که در سال ۱۳۶۴ش، برنده جایزه بهترین رمان خارجی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد.

رمان «آیات شیطانی»‌Satanic Verses)‌)، چهارمین رمان «سلمان رشدی» است؛ این کتاب جنجال‌برانگیز، برای نویسنده‌اش، جایزه «وایت‌برد» را به ارمغان آورد، در همین سال کتاب به فهرست نهایی جایزه «بوکر» نیز راه یافت، اما موفقیتی کسب نکرد.

چکیده‌ای از داستان اصلی کتاب آیات شیطانی: «هواپیمائی از هند که توسط گروهی از سیک‌ها ربوده‌ شده بر فراز انگلیس منفجر و تمام سرنشینان آن به جز دو هنرپیشه هندی مسلمان که قهرمان‌های اصلی داستان می‌باشند کشته می‌شوند. هنرپیشه سرشناس بالیوود که نقش تخصصیش بازی در نقش خدایان هندوست؛ نفر نخست «جبرئیل فرشته» نام دارد، و دیگری «صلاح‌الدین چمچا» فرزند یک بازرگان که ملیت هندی خویش را کنار گذارده و به‌عنوان «دوبلور» در انگلیس فعالیت می‌کند. به‌دنبال این انفجار هر دو داخل کانال آبی سقوط کرده و به‌ طرز جادوئی نجات می‌یابند. در یک استحالهٔ معجزه‌آسا، «جبرئیل فرشته» واقعا هویت جبرئیل‌(برترین فرشته مقرب در ادیان ابراهیمی که او را رابط میان خداوند و پیامبران می‌دانند) را می‌گیرد و «چمچا» نیز هویت یک روح پلید. پس از یافته‌شدن در ساحل، «چمچا» توسط پلیس به‌ظن مهاجر غیرقانونی بودن دستگیر می‌شود، درحالیکه «جبرئیل» بی‌تفاوت جریان را نظاره می‌کند. دو قهرمان برای بازیابی زندگی خود تلاش می‌کنند. «جبرئیل» در جست‌و‌جوی عشق گمشده خویش، کوهنوردی با نام «الی کن» را می‌یابد، ولی بیماری روانی او بر پیوندشان سایه می‌افکند. صلاح‌الدین «چمچا» نیز که به‌گونه‌ای معجزه‌آسا ساختار انسانی خویش را بازیافته، به‌دنبال کینه‌جوئی از جبرئیل برای واگذاشتن او پس از واقعه سقوط از هواپیمای ربوده‌شده است. وی این اندیشه را با افروختن آتش حسد در «جبرئیل» و نابودسازی رابطه‌اش با «الی کن» عملی می‌سازد. در تنگنای دیگری در داستان، جبرئیل بر آنچه صلاح‌الدین انجام داده آگاه می‌شود، ولی او را می‌بخشد و حتی جانش را نجات می‌دهد. هر دوِی آن‌ها به هند باز می‌گردند. «جبرئیل» که هنوز از بیماریش رنج می‌برد در یک طغیان حسادتی دیگر «الی کن» را به قتل می‌رساند و سپس خودکشی می‌کند. «صلاح‌الدین چمچا» نیز که نه‌تنها مورد بخشایش جبرئیل قرارگرفته، بلکه با پدر و نیز هویت هندی فراموش شده‌اش به آشتی رسیده، و برآن می‌شود که در هند باقی بماند.

واقعا چرا این کتاب برای مسلمانان توهین‌آمیز تلقی گردیده‌ است و باعث شد که روح‌الله خمینی فتوای قتل سلمان رشدی را بدهد؟!

احتمالا یکی از این حکایات فرعی، شامل بیش‌ترین عناصری‌ است که برای مسلمانان توهین‌آمیز تلقی گردیده ‌است:

۱– این حکایت شامل بازگوئی دگرگون شده زندگی محمد(پیامبراسلام) در رمان با نام «محوند» در شهر مکه‌(در رمان با نام «جاهلیه») است. در میان این حکایت، بخش آیات شیطانی روایت می‌شود که در آن پیامبر ابتدا خبر از وحی آیاتی در پشتیبانی از بت‌های شرک‌آلود دیرینه می‌دهد ولی بعد آن را لغزشی برخاسته از القائات شیطانی عنوان می‌دارد. دو شخصیت نیز در حکایت معرفی می‌گردند که به مخالفت با «پیامبر» می‌پردازند: یکی زن کاهن بی‌دین شیطان‌صفتی با نام «هند» است و دیگری شاعری‌است بذله‌گو، گمان‌مند و هتاک با نام «بال». وقتی پیامبر پیروزمندانه به شهر بازمی‌گردد، «بال» خود را در یک روسپی‌خانه زیرزمینی که در آن روسپی‌ها نام همسران پیامبر را برخویش نهاده‌اند، پنهان می‌سازد. هم‌چنین یکی از صحابه پیامبر در تشکیک صحت گفتار او، مدعی می‌شود که پیامبر در بخش‌هایی از قرآن در حین وحی زیرکانه دست‌کاری کرده است.

۲– بخش دوم داستان؛ عایشه، رعیت هندی را به تصویر می‌کشد که مدعی می‌شود از جبرئیل‌(فرشته مقرب) بدو وحی می‌شود. او همه عوام روستایش را اغفال می‌کند تا با پای پیاده آهنگ سفری از برای زیارت به‌سوی مکه کنند، با این ادعا که می‌توانند پیاده از دریای عربی بگذرند. در این زیارت هنگامی‌ که باورمندان همه پا به دریا گذارده و ناپدید می‌شوند به پایانی مصیبت‌بار می‌انجامد. دراین‌میان شاهدان واقعه، شرح‌های ضدونقیضی از غرق شدن یا گذر معجزه‌وار این افراد از آب ارائه می‌دهند.

۳– بخش سوم؛ رؤیا یک رهبر مذهبی متحجر تبعیدی، با نام «امام» را در اواخر قرن بیستم به تصویر می‌کشد. این شخصیت کنایه‌ای شفاف به زندگی روح‌الله خمینی در زمان تبعیدش در پاریس دارد ولی هم‌چنین با دست‌مایه‌های اصلی راوی بازگشت کننده به شخصیت پیامبر در ارتباط است.

دفاع عطاءالله مهاجرانی از فتوای خمینی

کتاب «آیه‌های شیطانی»، چه رازی را برملا کرده بود که عطاءالله مهاجرانی وزیر ارشاد وقت محمد خاتمی، بلافاصله دست به کار شد و سلسله نوشته‌هایی را در روزنامه اطلاعات منتشر کرد تا «راز» توهین به مقدسات را در «آیه‌های شیطانی» کشف کند. در این نوشته‌ها، مهاجرانی از جمله احکام و احادیث را ردیف می‌کرد تا نتیجه بگیرد هر کس به پیامبر توهین کند، قتل‌اش واجب است.

سال‌هاست که مهاجرانی لندن‌نشین است اما هیچ‌وقت و هنوز هم با تمام وجودش از خمینی دفاع می‌کند.

سرانجام نوشته‌های مهاجرانی در یک مجموعه به صورت کتار منتشر گردید. مهاجرانی در این کتاب ۲۵۰ صفحه‌ای با عنوان «نقد توطئه آیات شیطانی»، مدعی شد که فتوای خمینی برای قتل رشدی کاملا صحیح است و رشدی را با کعب بن اشرف مقایسه می‌کند؛ تاجر یهودی جزیره‌العرب در زمان صدر اسلام که به دلیل سرودن اشعار جنسی درباره همسران پیامبر کشته شد.

مهاجرانی خود می‌گوید این کتاب را ظرف ۴۰ روز و پس از ماجرای فتوا، در حالی که تنها روزی نیم ساعت می‌خوابیده، نوشته است. او حتی پس از نقل مکان به لندن هم این نوشته‌ها را پس نگرفت و هم‌چنان از کتابش دفاع می‌کند. در سال ۲۰۰۷ که بلر به سلمان رشدی لقب «سِر»‌ اعطا کرد، مهاجرانی بار دیگر در این مورد به دولت بریتانیا حمله کرد و در تمام این سال‌ها نیز موضع خود را حفظ کرد.

سازمان سینمایی ایران در واکنش به نمایش موفق فیلم «عنکبوت مقدس» در جشنواره کن، به کارگردانی علی عباسی و بازی درخشان زر امیر ابراهیمی‌(که جایزه بهترین بازیگر زن را گرفت)، فیلم‌سازان را متهم کرد که در «مسیر سلمان‌رشدی‌ها در آیات شیطانی» حرکت می‌کنند.

سعید حدادیان، مداح، در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس‌(نزدیک به سپاه) همین تهدید را تکرار کرد و گفت: «این افراد امروز ناشناخته وارد این عرصه شدند؛ پس به آن‌ها عاقبت سلمان رشدی ملعون در پی صدور حکم اعدامش از سوی امام خمینی را یادآور می‌شوم. او بعد از این حکم، یک شب خواب راحت نداشت.»

پیامدهای فاجعه‌بار و کتاب جدید رشدی

پیش از هدف گرفتن خود سلمان رشدی در آگوست ۲۰۲۲، فتوای مرگ که رشدی آن را «تروریسم فرهنگی» می‌نامد، زمینه‌ساز حوادث تلخ و فاجعه‌باری شده بود.

در طول این سال‌ها، بسیاری برای اجرای حکم خمینی تلاش کردند. اولین مورد جدی در مرداد ۱۳۶۸ بود که مصطفی مازح، جوان ۲۱ ساله لبنانی متولد گینه، موفق شد به محل اقامت رشدی راه پیدا کند و قصد کشتن او را داشت اما پیش از آن‌که موفق شود، خود کشته شد. مقام‌های جمهوری اسلامی او را «شهید» ‌نامیدند. پیکر او از لندن به جنوب لبنان منتقل شد و برایش مقبره‌ ساختند و در بهشت زهرا نیز برایش یادبودی به پا کردند.

در سال ۱۹۹۱، هیتوشی ایگاراشی، مترجم ژاپنی این رمان، به دست دانشجویی بنگلادشی کشته شد. اتوره کاپریولو، مترجم ایتالیایی، همان سال هدف حمله قرار گرفت و زخمی شد. یک سال بعد، ویلیام نیگارد، ناشر نروژی کتاب، طی یک حمله به‌شدت زخمی شد. در سال ۲۰۱۲، رشدی در پی تهدیدها از ترس جان خود مجبور شد در جشنواره ادبیات جایپور در هند، کشور زادگاهش، شرکت نکند.

وازهمهفاجعه‌بارتربهآتشکشیدنهتلیدرشهرسیواسترکیهبودکهعزیزنسیندرآناقامتداشت. هر چند او نجات یافت، ولی سی و سه نفر در آن حمله جان خود را از دست دادند. به نجیب محفوظ، نویسنده مصری، در قاهره حمله شد. سلاح جنایت این بار هم چاقو بود، خوشبختانه سوءقصد ناکام ماند.

جنایت بر سر «آیه‌های شیطانی» سال‌ها به درازا کشید و به ترور اشخاص محدود نماند. آشوب‌ها شد و عده‌ای هم در آن جان خود را از دست دادند. عمل قبیح کتاب‌سوزی بار دیگر جان گرفت، که هم رقت‌انگیز بود و هم ترس‌آور. ولی فقط این‌ها نبود. مجادله دیگری هم در افکار عمومی و در بین اهل قلم بر سر تفسیر «توهین به مقدسات» جریان داشت که بعدها هم در جنجال کاریکاتورهای محمد و نشریه فکاهی شارلی ابدو بار دیگر داغ شد. این مجادله محدود به اروپا نبود و در جهان عرب با شدت بیشتری جریان داشت. صادق جلال‌العظم، نویسنده سوری چپ، در کتاب «سلمان رشدی و حقیقت در ادبیات» از این مجادله‌ها پرده برمی‌دارد و موضع محافظه‌کارانه بخشی از روشنفکران عرب را در برخورد با «آیه‌های شیطانی» مورد نقد قرار می‌دهد. او بی اما و اگر از این کتاب دفاع می‌کند و آن را به یک رمان تخیلی خلاصه نمی‌کند و به جنبه‌های تاریخی آن هم می‌پردازد.

کتاب «چاقو»

سلمان رشدی در کتاب «چاقو»، به بررسی ترور ناکام خود می‌پردازد و تصاویری شگفت‌انگیز از زندگی خود پس از حمله فردی متاثر از خمینی ارائه می‌دهد که به‌واقع الهام‌بخش است.

رشدی می‌گوید: «ماهیت داستانی را که این‌جا می‌گویم، این است که این روایتی است که در آن نفرت –چاقو هم‌چون استعاره‌ای از نفرت است– با عشق پاسخ داده می‌شود و سرانجام، این عشق است که بر نفرت غلبه می‌کند.»

«پس از ماه‌ها بستری بودن و تحمل درد، توانستم دوباره قلم به دست بگیرم و بنویسم. نوشتن برایم همواره یک ابزار نجات‌بخش بوده است، راهی برای بازگشت به زندگی عادی. هر کلمه‌ای که می‌نوشتم، مرا یک قدم به احیای خودم نزدیک‌تر می‌کرد.»

سلمان رشدی در جریان سخنرانی در نیویورک در ۲۱ مرداد ۱۴۰۱، از یک حمله با چاقو که به قصد کشت او صورت گرفت، جان سالم به در برد. یک چشمش را از دست داد، اما به‌طور خارق العاده‌ای زنده ماند: «حمله به من مانند یک صاعقه بود. ناگهانی، بی‌رحم و مرگبار. چاقو بارها و بارها به بدنم فرو رفت. در آن لحظات، تنها چیزی که به آن فکر می‌کردم، این بود که آیا می‌توانم زنده بمانم و بار دیگر نور خورشید را ببینم.»

در جایی گفته است «چشمم مانند یک تخم مرغ آب‌پز» روی صورتم آویزان شده بود. 

ضارب با سرعت از پله‌های سن بالا آمد و در زمان کوتاه ۲۷ ثانیه، ۱۲ بار با چاقو، ازجمله به گردن و شکم او ضربه زد. تصویر او از لحظه حمله و تلاشش برای بقا و زندگی، به‌غایت خیره‌کننده و قابل ستایش است: «چیزهایی بود که مردم واقعا می خواستند فورا به آن‌ها رسیدگی کنند. چیزهایی هم بود که من می‌خواستم بگویم. به هرکسی که ممکن بود توجه کند، با صدایی که از ته چاه می‌آمد می‌گفتم: «کارت‌های اعتباری‌ام در آن جیب است.» «کلیدهای خانه‌ام در جیب دیگر است.» صدای مردی را شنیدم که می‌گفت «چه اهمیتی دارد.» سپس صدای دومی گفت «البته که اهمیت دارد، مگر نمی‌دانی این کیست.» احتمالا داشتم می‌مردم، پس واقعا چه اهمیتی داشت. انتظار نداشتم به کلید خانه یا کارت اعتباری احتیاج داشته باشم.

اما حالا، وقتی به گذشته نگاه می‌کنم، صدای نحیفم را می‌شنوم که برای آن چیزها، چیزهای عادی و معمولی زندگی روزمره‌ام اصرار می‌کرد، فکر می‌کنم بخشی از وجودم –بخشی مبارز در اعماق درونم– هیچ برنامه‌ای برای مردن نداشت و کاملا قصد داشت آن کلیدها و کارت‌های بانکی را در آینده، با ادامه حیات آن بدنی که بخش درونی من با تمام اراده‌اش بر زندگی آن پافشاری می‌کرد، دوباره استفاده کند. بخشی از وجودم زمزمه می‌کرد، زنده بمان. زنده بمان.»

او چند ماه پس از حادثه و در زمان انتشار کتاب چاقو گفته است که آن لحظه «به‌شکلی احمقانه» به وسایل شخصی‌ام فکر می‌کردم. نگران کت‌شلوار مارک «رالف لورن»‌ام بودم که خراب نشود و مبادا کلید خانه و کارت‌های اعتباری‌ از جیبم بیفتند. در آن حال این فکر مضحک به‌ نظر می‌رسد، اما همان لحظه، این بخشی از من بود که قصد نداشت بمیرد. بخشی از من بود که می‌گفت به کلیدهای خانه نیاز دارم، به آن کارت‌های اعتباری نیاز خواهم داشت.»

رشدی زنده ماند و همه‌چیز را پس گرفت. «کارت‌ها، کلیدها، ساعتم، مقداری پول نقد، همه آن‌ها. هیچ‌چیز به سرقت نرفت. چکی را که در جیب داخل کتم بود، پس نگرفتم. خون‌آلود بود و پلیس آن را به‌عنوان مدرک نگه داشت. به همین دلیل، کفش‌هایم را هم نگه داشتند. مردم از من پرسیده‌اند چرا از اینکه هیچ کدام از وسایلم گم نشد تعجب می‌کنم. آخر چرا کسی بخواهد در چنین لحظه وحشتناکی چیزی بدزدد؟»

او روایت می‌کند که در روزهای تاریک پس از حمله، دوستانش مانند شعله‌های آرامش و الهام بوددند: «پیام‌های حمایت و محبت آن‌ها به من امید می‌داد و باعث می‌شد احساس کنم تنها نیستم. این محبت‌ها و حمایت‌ها نشان داد که حتی در تاریک‌ترین لحظات، نور انسانیت و دوستی می‌تواند بدرخشد.»

ترور، کاری که در بهمن ۱۳۶۷ خمینی به‌صورت عمومی دعوت به آن علیه رشدی و ناشر کتابش «آیات شیطانی» کرد، چیزی نیست که تنها یک فرد را هدف قرار دهد؛ نیتش تخریب روح و روان جامعه است. اما رشدی پس از این‌که تجربه‌ای هولناک و رویارویی با مرگ را هم از سر گذرانده، می‌نویسند باور دارم که ما قوی‌تر از این هستیم. «ترور نمی‌تواند اراده ما برای زندگی، عشق و خلق را نابود کند.»

زندگی پس از حادثه، هرگز مانند قبل نخواهد بود. برای رشدی هم که یک چشمش را از دست داده همین است: «اما هر روزی که زنده هستم، فرصتی است برای بازسازی و رشد. این تجربه به من آموخت که هر لحظه از زندگی را قدر بدانم و به هیچ‌چیز بدیهی نگاه نکنم.»

در جایی از کتاب با طنزی ظریف، خودش را پس از سپری کردن ترومای حمله و از دست دادن چشم، با کبد این اندام حیاتی مقایسه می کند: «اصلا حالم خوب نبود. شکسته بودم، اما در حال بهبود بودم. کبد اندامی شگفت‌انگیز است. بازسازی می‌شود. کبدم بازسازی شد و شروع کرد به درست کار کردن. توانستم از بیماری زردی نجات پیدا کنم.»

سلمان رشدی اکنون ساکن ایالات متحده است. سال‌ها پس از اقامت در بریتانیا –و لندن– شهری که دست بر قضا اینک «عطاالله مهاجرانی» که علیه او کتاب نوشته و از فتوای خمینی تمجید کرده، در آن زندگی می کند. مهاجرانی در کتاب «نقد توطئه آیات شیطانی» توجیه گر دعوت به کشتن رشدی است و در زمانی که رشدی در نیویورک هدف ضربات چاقو قرار گرفت، از لندن بابت آن به تلویح ابراز خشنودی کرد.

کتاب تقدیم شده است به زنان و مردانی که جان رشدی را نجات دادند. در راس آن‌ها زنی است سخت مهم و با نقشی برجسته در زندگی اخیر نویسنده، «ریچل الیزا گریفیتس»، شاعر و نویسنده آمریکایی که شاهد تخلیه چشم همسرش و دوختن پلک های او بعد از حمله بوده است: «من عاشق چشمان او هستم و او با دو تا از آن‌ها خانه را ترک کرد و سپس دنیای ما تغییر کرد… اکنون من تنها چشم او را بیش‌تر دوست دارم که چگونه جهان را نظاره می‌کند.»

در جایی از کتاب چاقو، رشدی ملاقات با «آدونیس»، شاعر فرانسه‌زبان سوری را روایت می‌کند که شروع آشنایی او با همسر آینده‌اش است: «من برای سلام کردن نزد ادونیس رفتم‌(به زبان فرانسه، چون او انگلیسی بلد نیست) و با لبخند خیره‌کننده زنی که کنار او ایستاده بود و با من دست داد و خودش را «الیزا» معرفی کرد، پاداش گرفتم. خواننده عزیز، نادیده گرفتن آن لبخند سخت بود» و سپس در جایی دیگر می گوید: «هنگام طلوع خورشید الیزا به خانه‌اش در بروکلین رفت. بعد از رفتن او، برای خودم یادداشتی نوشتم “فکر می‌کنم عاشق الیزا شده‌ام. امیدوارم واقعا این‌طور باشد“.»

نقش اساسی در بهبودی رشدی و بازگشتش به زندگی که خلق کتاب چاقو نشانه عمومی آن است، پس از شخصیت امیدوار و محکم او، مدیون همسرش است. موضوعی که در جای‌جای کتاب لحظات استثنایی آن را با خواننده شریک می‌شود: «همسرم همیشه در کنارم بوده است. او برای من مانند یک ستون محکم در زندگی بود. در روزهای سخت پس از حمله، حمایت و حضور او به من قدرت داد تا بتوانم با این واقعه دردناک کنار بیایم. او نه‌تنها همسرم، بلکه بهترین دوستم بود، کسی که همیشه می‌توانستم به او اعتماد کنم و روی او حساب کنم.»

او هم‌چنین به نقش همسرش در بهبودی روحی‌ خود نیز اشاره می‌کند: «باوجود تمام درد و ترس‌هایی که پس از حمله تجربه کردم، همسرم به من کمک کرد تا امید و اعتماد به زندگی را دوباره پیدا کنم. او همیشه می‌گفت که زندگی ما از این اتفاق بزرگ‌تر است و نباید اجازه دهیم که این حادثه ما را تعریف کند. این سخنان او به من انگیزه و نیرو داد تا بتوانم به جلو حرکت کنم و زندگی‌ام را دوباره بسازم.»

رشدی به نقش همسرش در تقویت عشق و رابطه‌شان اشاره می‌کند. او بیان می‌کند که در دوران سخت پس از حمله، همسرش با محبت و توجه بی‌نهایت خود، به او نشان داده که عشق واقعی چیست و چگونه می‌تواند به یک انسان زخم خورده آسیب‌پذیر که با مرگ و نیستی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، کمک کند تا از پس بزرگ‌ترین چالش‌ها برآید.

کتاب چاقوی سلمان رشدی،  یک تحلیل جامع و دقیق از یک سوء‌قصد و ترور ناکام است. او به بررسی اثرات چندگانه این حادثه بر جامعه، سیاست، و روان افراد و در راس آن خود نویسنده می‌پردازد. نوعی بسط جمله شگفت‌انگیز «ساموئل بکت» که رشدی آن را پس از فتوای خمینی زیسته است: «ما دیگر همانند قبل از فاجعه دیروز نیستیم»؛ اما این همه ماجرا نیست.

ادبیات برای رشدی یک پناهگاه است و ترس آورده خمینی برای او، یک اسلحه قدرتمند محسوب می‌شود که روی دیگر آن مرگ است: «اما من انتخاب کرده‌ام که در برابر آن ایستادگی کنم. نمی‌گذارم ترس زندگی‌ام را کنترل کند. می‌خواهم با شجاعت و ایمان به آینده روبه‌رو شوم.»

با همین قدرت، ۱۳ ماه پس از سوءقصدی که بینایی او را برای همیشه تحت‌تاثیر قرار داد، به محلی برگشت که ضارب دوستدار خمینی، در آن‌جا به او حمله کرده بود: «تصمیم گرفته بودم که باید این کار را برای خودم انجام دهم؛ بازگشت به صحنه جرم و احساس کردن این‌که در جایی ایستاده‌ام که افتاده بودم و در آستانه مرگ بودم. اما دوباره سرپا و سالم و قوی هستم – یا دست‌کم نسبتا سالم هستم و دیگر ضعیف نیستم؛ جایی که مرگ به سمت من نشانه رفته بود ولی تیرش با اندک فاصله خطا رفت. امیدوار بودم این دیدار مثل یک آیین پیروزی عمل کند، و به من کمک کند.

این بازگشت نماد ایستادگی و پیروزی بود. برای اولین بار پس از حمله، احساس کردم که شاید بتوانم به زندگی عادی بازگردم. ایستادن در آن‌جا، دقیقا در همان نقطه‌ای که چاقو به من اصابت کرد، احساس عجیبی داشت. احساس قدرت و ضعف به‌طور هم‌زمان. این‌جا جایی بود که مرگ به من نزدیک شده بود و اکنون من این‌جا بودم، زنده و با نیرویی جدید.»

دفاع از سلمان رشدی

با وجود این همه تهدیدها و ترورها، صدای غالب اما دفاع از سلمان رشدی و آزادی بیان و عقیده بود. روشنفکران و نویسندگان از سراسر جهان به دفاع از رشدی برخاستند. کمیته بین‌المللی دفاع از سلمان رشدی و ناشرانش تشکیل شد که در آن نویسندگان سرشناسی چون گونتر گراس و هارولد پینتر حضور داشتند. نکته جالب در بیانیه این کمیته در آن است که دفاع از آزادی بیان را فارغ از «چه با محتوای رمان رشدی موافق باشند یا نه» قرار می‌دهد.

در فضای اختناق حاکم در ایران نویسندگان وادار به سکوت شدند. تنها صدای نفرت‌پراکنی امثال مهاجرانی‌(در پست وزارت) و مدافعان فتواها بلند بود. ولی ایرانیان تبعیدی و کانون نویسندگان ایران و انجمن قلم ایران در تبعید، هرگز از سلمان رشدی غافل نماندند و به هر طریق همبستگی و هم‌سرنوشتی خود را با فرمان‌های مرگ نشان دادند.

کتاب «آیه‌های شیطانی» با ترجمه روشنک داریوش، منتشر شد و هنوز هم به روش زیرزمینی در ایران دست‌به‌دست می‌شود. در واقع سنت تروریستی که خمینی به جا گذاشت، از یک طرف صدور تروریسم به ورای مرزهای کشور و از طرف دیگر هموار کردن راه بر فتواهای حکومتی ترور مخالفان و روشنفکران داخل ایران بود. قتل‌های پاییز ۱۳۷۷ که پروانه و داریوش فروهر، محمد مختاری و محمدجعفر پوینده به حکم ارتداد کشته شدند، فراموش شدنی نیستند.

روح‌الله خمینی هرگز کتاب سلمان رشدی را نخوانده بود

رابین رایت، تحلیل‌گر سیاسی شناخته‌شده آمریکایی، در یادداشتی با بررسی تاریخچه صدور فتوای فتل سلمان رشدی، آن را اقدامی زیرکانه ازسوی روح‌الله خمینی، رهبر نخست جمهوری اسلامی، می‌داند که در یک هم‌زمانی تصادفی، به‌نوعی برای انحراف افکار از چالش‌های وجودی وقت جمهوری اسلامی به‌میان آمد. 

رایت در یادداشتی که روز یک‌شنبه، ۲۳ مردادماه 1401، در «هفته‌نامه نیویورکر»  منتشر شد، به این اشاره کرده است که احمد خمینی، پسر رهبر پیشین جمهوری اسلامی، در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی در تهران به او گفته روح‌الله خمینی هرگز کتاب سلمان رشدی، «آیات شیطانی»، را نخوانده بود. 

فتوای رهبر جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۹۸۹‌(بهمن‌ماه ۱۳۶۷ خورشیدی) برای قتل نویسنده بریتانیایی–آمریکایی، به نوشته رایت، «اقدامی سیاسی برای بهره‌برداری از خشم شدید در پاکستان، هند و فراتر از آن» از یک صحنه رویای تخیلی مربوط به محمد، پیامبر مسلمانان، در کتاب آیات شیطانی بود؛ زیرا آن بخش از کتاب که ضعف‌های انسانی را به تصویر می‌کشد و اعتبار پیامبر را به‌عنوان فرستاده خدا تضعیف می‌کند، برای برخی مسلمانان کفرآمیز محسوب می‌شود.

تحلیل‌گر آمریکایی، صدور این فتوا را از زیرکی خمینی می‌داند و به این اشاره می‌کند که «در آن زمان، جمهوری اسلامی جوان در حال بیرون‌آمدن از چالش‌های وجودی بود: جنگ هشت‌ساله با عراق که دست‌کم یک‌میلیون نفر کشته برجای گذاشت؛ نارضایتی گسترده داخلی؛ تعمیق شکاف‌های سیاسی در میان روحانیون؛ یک اقتصاد ضعیف که سوخت و اقلام خوراکی اساسی را جیره‌بندی کرده بود؛ و یک دهه انزوای دیپلماتیک.» 

خمینی رشدی و هم‌چنین ناشران کتاب او به هر زبانی را به مرگ محکوم کرد. او از «همه مسلمانان دلاور در هرکجا که باشند» خواست به‌پاخیزند و بدون معطلی همه آن‌ها را بکشند، «تا از این پس هیچ‌کس جرات توهین به مقدسات مسلمانان را نداشته باشد». به گفته او، «هر‌كه در اين راه كشته شود، شهيد محسوب می‌شود و فورا به بهشت عروج می‌کند.» 

آن زمان تهران جایزه‌ای هم برای این کار تعیین کرد که رقم آن درنهایت به بیش از سه‌میلیون دلار رسید. به اعتقاد رایت، خمینی اغلب روی موضوع‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کرد که توجه عمومی را از شکاف‌ها و شکست‌های انقلاب منحرف می‌کردند

نتیجه‌گیری

سلمان رشدی، نویسنده ۷۵ ساله هندی–بریتانیایی، روز جمعه در میان دوستداران کتاب و ادبیات برای گفت‌وگو در مورد هنر حاضر شده بود. او آمده بود تا در جشنواره چاتاکوآی ایالت نیویورک راجع به رمان جدیدش، «شهر پیروزی»، که قرار است چند ماه دیگر منتشر شود، صحبت کند؛ اما نویسنده هدف حمله شدیدی قرار گرفت.

فتوای خمینی در سال ۱۹۸۹ صادر شد؛ او در این فتوا می‌گوید: «مولف کتاب آیات شیطانی که علیه اسلام و پیامبر و قرآن تنظیم و چاپ و منتشر شد، هم‌چنین ناشران مطلع از محتوای آن محکوم به اعدام‌اند. از مسلمانان غیور می‌خواهم تا در هر نقطه که آنان را یافتند، سریعا آن‌ها را اعدام کنند تا دیگر کسی جرات نکند به مقدسات مسلمین توهین کند و هر کس در این راه کشته شود، شهید است؛ انشاءالله»

رشدی مجبور شد سال‌ها زندگی زیرزمینی داشته باشد. جهان روشنفکری چه در غرب و چه در شرق نیز روزهایی بسیار حساسی را از سر گذراند. از کریستوفر هیچنز تا ادوارد سعید بسیاری به دفاع جانانه از رشدی و حق آزادی بیان او پرداختند؛ اما بسیاری  هم پشت پرچم «مخالفت با توهین به دین» پنهان شدند و رشدی را تنها گذاشتند و انتشار کتابش را محدود کردند. این نبردی سر آزادی و آزاداندیشی بود. 

سی و سه سال و نیم بعد از صدور حکم قتل سلمان رشدی، وقتی که حتی خود او هم آن را امری فراموش‌شده می‌پنداشت، آن فرمان مرگ، چاقویی شد در دست یک جوان متعصب اسلامگرا. او برای کشتن آمده بود. نجات سلمان رشدی را پیش از رسیدن به بیمارستان باید مدیون انسان‌های جسوری دانست که از داخل جمعیت بی‌درنگ خود را به صحنه رساندند. بعدها سلمان رشدی کتاب به نام «چاقو» نوشت و آن را به آن‌ها تقدیم کرد.

جنایت روی صحنه سالن یک موسسه فرهنگی در شهر کوچکی در آمریکا؛ حادثه بود که سلمان رشدی آن را «تروریسم فرهنگی» نامیده است.

چه میزان کینه و خشونتی در آن جوان جمع شده بود تا در ۲۷ ثانیه شخصی بی‌دفاع، نویسنده‌ای را به‌خاطر کتابی که تنها دو صفحه از آن را خوانده، تا آستانه مرگ بکشاند؟ در جست‌و‌جوی پاسخی به این پرسش، خود سلمان رشدی یک دیالوگ خیالی با «مهاجم، قاتل احتمالی» خود ترتیب می‌دهد. در این گفت‌و‌گو، که از درخشان‌ترین بخش‌های کتاب است، با دنیای رقت‌انگیز جوانی آشنا می‌شویم که در توضیح انگیزه عمل خود، جز این‌که رشدی را آدمی «دورو» می‌بیند، فراتر نمی‌رود.

انگار فتوا علیه رشدی، مانیفست مقدس جمهوری اسلامی است که می‌خواهد میل خود به ترور و دشمنی‌اش با ادب و هنر را همه‌جا نشان بدهد؛ البته برای مردم ایران که هنرمندان و کنشگران ترور‌شده توسط این حکومت در خارج کشور، از فریدون فرخزاد گرفته تا قاسملو، از صدیق کمانگر تا غلام کشاورز را به یاد دارند، این موضوع جای تعجبی ندارد.

با این حال در تمام این سال‌ها، سلمان رشدی، ساکت نشد و او حداقل هشت رمان دیگر به اضافه کتابی از خاطرات زمان زندگی زیرزمینی و چند کتاب دیگر نوشت و پای ثابت جشنواره‌های ادبی و تدریس در دانشگاه‌ها بود. حتی چند ماه پس از حمله به مجله «شارلی ابدو» در پاریس، رشدی را در جشنواره‌ای در برلین حاضر و در کنار سایر مخاطبان، دفاع جانانه‌ای‌ از آزادی بیان کرد.

جوان، که رشدی در کتاب خود با حرف «الف» او را مشخص می‌کند، در خانواده‌ای آمریکایی– لبنانی در آمریکا بزرگ شده است. می‌توانست مثل بقیه نزدیکان و دوستانش از یک زندگی معمولی برخوردار باشد، اگر برای دیدار پدر به لبنان نرفته و در آن‌جا با سازمان‌های اسلامی آشنا نشده بود احتمالا پس از آن سفر، به زندگی عادی خود ادامه می‌داد. همین امام است که می‌گوید: «کسانی که علیه خدا هستند، حق زندگی ندارند.»

جمهوری اسلامی ایران در جهان، به دشمن درجه یک آزادی بیان و اندیشه و کودک‌کش معروف است!

جمعه شانزدهم مرداد 1405-هفتم آگوست 2026

نوشته ضارب سلمان رشدی، تحت تاثیر فتوای خمینی بود! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

تقدیم به: خانواده اعدام شدگان در روز سه شنبه ۶ مرداد در ملأ عام در میدان علیخانی اصفهان.

گرامی باد یاد کارگر کمونیست. رفیق محمد کاظمی!

✍️: شمس الدین – امانتی

رفیق محمد یکی از میلیونها انسانی بود که تنها از طریق فروش نیروی کارش امرار معاش میکرد. او در مدت ۵۹ سال عمر خود، بار سنگینی استثمار این نظام ضد بشری را بر دوش کشید و در این رابطه علیه نابرابری و برای رهایی بشر را بر دوش کشید و در این رابطه علیه نابرابری و برای رهایی بشر و نابودی این نظام طبقاتی و برپایی جامعه ای آزاد و برابر به مبارزه برخاست و به صف فعالین این راه، به صف کمونیستها پیوست.

رفیق محمد کاظمی سال ۱۳۰۷ در شهر سنندج دیده به جهان گشود.

کمبود و فقر خانوادگی، او را از همان سنین جوانی و نوجوانی به کار و تلاش وا داشت.

وی سالهای سال برای تامین معیشت خود و خانواده اش در رشته های مختلف بکار پرداخت و حدود ۲۲ سال از عمرش را در یک نانوائی و در شرایط سخت کاری بسر برد.

مردم سنندج و به ویژه همکارانش هر روز وی را می دیدند که ساعتها قبل از طلوع آفتاب و در حالیکه سن و سالی از او گذشته بود، در نانوائی دست بکار میشد.

واقعیات زندگی و موقعیت اجتماعی و اقتصادی، رفیق محمد را پابپای شرکت تلاش برای بقا و ادامه حیات، در بسوی مبارزه برای رهائی قطعی از این استثمار میشد و همیشه کار میکرد اما هر روز تنها می توانست به آن مقدار از ثروت تولید شده توسط خود و هم طبقه ای هایش دست یابد که بتواند با آن خود و خانواده اش را برای کار در روز بعد زنده و سرپا نگه دارد.

او سر تا پا نفرت و کینه بود علیه وضعیت نابرابر انسانها و به همین خاطر هم در تقلای مبارزه ای متشکل و جدی تر بود.

انقلاب ۵۷ برای او هم افق روشن و امید بخشی برای نجات از این وضعیت فلاکت بار در بر داشت و به همین دلیل هم به صف آن پیوست و فعالانه در تمام اعتراضات و مبارزات آن دوره شرکت کرد. در این دوره رفیق محمد همراه فرزند جوانش، رفیق جانباخته اقبال کاظمی، در بنکه انقلابی محله خود و در تجمعات اهالی محل، فعالانه در جهت اعمال حاکمیت انقلابی توده های مردم شرکت نمود.

او همگام با شرکت در مبارزات انقلابی مردم سنندج با اهداف کمونیستی کومه له آشنا شده و به صفوف آن پیوست و از این تاریخ به بعد مبارزه خود را با کومه له بطور متشکل ادامه داد.

اعتقاد راسخ و محکم او به رهائی بشر، همیشه در انجام پیگیرانه وظایف و ایفای نقش انقلابی و تبلیغ مستمر کمونیسم مشو قش بود. او کارگر کمونیست بود که همکارانش وی را بدلیل خصوصیات پُر شور، و انقلابیش دوست می داشتند و مورد اعتماد شان بود.

سال ۶۴ وقتی رفیق محمد خبر جان باختن فرزند دلبندش در جریان درگیری پیشمرگان کومه له و نیروهای حزب دمکرات را شنید، با چهره ای متین و آرام گفت «جان باختن اقبال برای من و خانواده ام و برای همه محرومان جامعه، مایه افتخار است، فداکاری و جانبازی لازمه تلاش در راه رهائی و پیروزی در جنگ و مبارزه علیه دشمنان طبقاتیمان است.

بله رفیق محمد چنین بود، زندگی و مبارزه واقعی و خستگی ناپذیرش، بیانگر تعلق او به کاروان مبارزین راه رهایی بشر بود.

سال ۶۳ به جرم هواداری از کومه له و داشتن رابطه تشکیلاتی با آن، دو بار از طرف مزدوران رژیم

در شهر سنندج دستگیر و تحت شکنجه و اذیت و آزار قرار گرفت. اما تلاش مذبوحانه رژیم نتوانست او را در ادامه راهی که آگاهانه در پیش گرفته بود، باز دارد و او هر بار پس از آزادی همچنان به فعالیت آگاهانه و کمونیستی خود، ادامه میداد.

مزدوران رژیم اسلامی که نابودی و مرگ خود و رژیمشان را در فعالیت و مبارزه کارگران پیشرو و آگاهی چون رفیق محمد می دیدند، روز ۱۵/۸/۶۵ وحشیانه به منزل این کارگر معترض یورش برده و او را همراه فرزندش دستگیر نمودند.

رفیق محمد در جریان این دستگیری وحشیانه و توام با کتک کاری و شکنجه، دچار سکته قلبی شد و چند ساعت پس از آن و قبل از اینکه به دکتر برسد، جان خود را از دست داد و به این ترتیب قلب پُر شور رفیق عزیزمان، کارگر معترض و آگاه محمد کاظمی برای همیشه از کار افتاد و ادامه راهش را به ما سپرد!

با ادامه راهش، یادش را گرامی می داریم!

نوشته گرامی باد یاد کارگر کمونیست. رفیق محمد کاظمی! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

هجوم پناهجویان مراکشی به شهر سئوتا

خبرگزاری‌ها امروز جمعه ۹ مرداد ۱۴۰۵–سی و یکم یولی 2026، در یک اقدامی بی‌سابقه ده‌ها هزار شناهنده از مراکش وارد سئوتا شدند. روز پنج‌شنبه، تصاویر منتشرشده نشان می‌داد که صدها نفر تلاش می‌کنند از موانع آبی مرز میان مراکش و قلمرو اسپانیا عبور کنند یا از حصار مرزی بالا بروند. پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، وعده «واکنشی فوری» به این وضعیت را داد.

اسپانیا برای کنترل وضعیت، نیروهای ارتش را در کنار پلیس ملی و گارد مدنی در منطقه مستقر کرده است. مقام‌های اسپانیایی گفته‌اند عبور گسترده مهاجران از راه‌های زمینی و دریایی از صبح پنج‌شنبه ۸ مرداد آغاز شده است.

رییس اداره سبته می‌گوید حدود ۶۰ هزار مهاجر در ۲۴ ساعت گذشته از مراکش وارد این منطقه تحت حاکمیت اسپانیا در شمال افریقا شده‌اند. او همچنین گفته است که دست‌کم ۳۴ نفر دیگر هنگام عبور به این منطقه جان خود را از دست داده‌اند.

دولت اسپانیا برای تقویت امنیت شهر سبته، ارتش خود را به منطقه اعزام کرده است. با افزایش تلاش‌های مهاجران برای عبور از مرز، مقام‌های محلی از مادرید درخواست کمک کرده بودند، اما روز پنج‌شنبه با از بین رفتن کنترل‌های مرزی، این منطقه شاهد صحنه‌های هرج و مرج بود.

پس از آن‌که هزاران مهاجر روز پنجشنبه، هشتم اسد، از مراکش به داخل قلمرو اسپانیا در شمال افریقا شنا کردند، دولت‌های دو کشور امروز دست به تقویت حصار مرزی بین دو کشور زدند.

توضیح تصویر،محل شهر سبته که قلمرو اسپانیا در خاک آفریقا است

در ماه اخیر دیوان عالی اسپانیا حکم داد مهاجرانی که هنگام تلاش برای رسیدن به قلمرو این کشور در دریا از سوی نیروهای امنیتی اسپانیا متوقف می‌شوند را نمی‌توان بلافاصله به مراکش بازگرداند.

وزارت داخله اسپانیا شبکه‌های قاچاق انسان را به سوءاستفاده از این موضوع برای «تشویق به مهاجرت غیرقانونی» متهم کرده است.

این وزارتخانه اعلام کرد: «نیروهای مسلح، گارد شهری را در اعمال اختیارات خود و هرگونه اقدام دیگری که ممکن است برای حفظ امنیت در شهر سبته لازم باشد، تقویت خواهند کرد.»

سبته، در ساحل شمالی مراکش، توسط تنگه جبل الطارق از سرزمین اصلی اسپانیا جدا می‌شود و مدت‌هاست که نقطه کانونی مهاجرانی است که سعی در رسیدن به اروپا دارند.

ورود غیرقانونی این مهاجران باعث شد دولت ایتالیا اعلام کند که «اقدامات فوق‌العاده» از جمله لغو موقت توافق‌نامه شنگن با اسپانیا را در دستور کار قرار داده است.

توضیح تصویر، دولت اسپانیا برای تقویت امنیت سبته، ارتش را به منطقه اعزام کرد

وزارت کشور اسپانیا، شمار افرادی را که وارد سئوتا شده‌اند حدود ۵۰ هزار نفر برآورد کرده است. خوان خسوس ویواس، رییس دولت محلی سئوتا، این رقم را تا ۶۰ هزار نفر اعلام کرده است. مقام‌های اسپانیایی، هم‌چنین می‌گویند تا عصر جمعه بیش از ۴۸ هزار نفر از واردشدگان به مراکش بازگشته‌اند.

بر اساس اعلام نماینده دولت اسپانیا در سئوتا، دست‌کم ۵۷ نفر هنگام عبور از مرز جان باخته‌اند. شماری از قربانیان غرق شده و برخی دیگر در ازدحام ایجادشده در نزدیکی حصار و موج‌شکن مرزی کشته شده‌اند.

پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، روز جمعه به سئوتا سفر کرد و ورود گسترده مهاجران را «نقض تمامیت ارضی اسپانیا» خواند. او قاچاقچیان انسان را متهم کرد که با انتشار اطلاعات گمراه‌کننده، جوانان را به عبور خطرناک از مرز ترغیب کرده‌اند.

سئوتا و ملیلیه دو شهر خودمختار اسپانیا در ساحل شمالی آفریقا و در مجاورت مراکش هستند. این دو منطقه تنها مرزهای زمینی اتحادیه اروپا با قاره آفریقا محسوب می‌شوند و بارها شاهد تلاش مهاجران برای ورود به قلمرو اتحادیه اروپا بوده‌اند.

سئوتا در سال ۱۴۰۰ نیز شاهد ورود ناگهانی حدود ۱۰ هزار مهاجر از مراکش و کشورهای جنوب صحرای آفریقا بود که شمار زیادی از آنان را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دادند. با این حال، مقام‌های اسپانیایی می‌گویند ابعاد موج کنونی ورود مهاجران بی‌سابقه بوده است.

خوان خسوس ویواس، ریيس اداره محلی این شهر خودمختار، روز جمعه گفت: «برآوردها بیانگر این است که حدود ۶۰ هزار تن در نتیجه این رویداد وارد شهر ما شده‌اند.»

وزارت داخله اسپانیا اعلام کرد که نیروهای مسلح این کشور برای حمایت از ماموران مزری به سئوتا اعزام خواهند شد. این وزارتخانه در بیانیه‌ای گفت: «نیروهای مسلح از گارد ملکی در انجام وظایفش حمایت خواهند کرد و در صورت نیاز، برای حفظ امنیت عمومی در شهر سئوتا اقدامات دیگری نیز انجام خواهند داد.»

در سئوتا چه اتفاقی افتاد؟

نیروهای گارد ملکی‌(گاردیا سیویل)، اعلام کردند که جمعیت بزرگی از مهاجران پس از غلبه بر نیروهای پولیس در به اصطلاح دیوار دریایی، از حصارهای مرزی عبور کرده و وارد قلمرو اسپانیا شدند.

تصاویر ویدئویی نشان می‌داد که صدها نفر با استفاده از تیوب‌های بادی و وسایل شنا از سمت مراکش وارد آب شده و خود را به سئوتا می‌رسانند.

راشد صبیحی، رییس انجمنی که نماینده گاردیا سیویل در سئوتا است، به خبرگزاری اسوشیتدپرس گفت: «اوضاع کاملاً آشفته است. امکان ارائه آمار دقیق وجود ندارد، اما هزاران مهاجر در حال عبور هستند.» او افزود که مرز «به‌طور کامل فروپاشیده است.»

خبرگزاری فرانسه به نقل از یکی از سخنگویان نمایندگی دولت اسپانیا در سئوتا گزارش داد که در جریان این هجوم، ۹ نفر جان باخته‌اند. این صحنه‌ها یادآور بحران مشابهی در مه مه 2021 است، زمانی که بیش از ۸ هزار نفر تنها در مدت دو روز وارد این قلمرو شدند.

در روزهای اخیر، گروه‌های امدادرسان نیز از افزایش شمار افرادی که تلاش می‌کنند با شنا از کنار پوسته‌های مرزی عبور کنند خبر داده بودند.

حکومت محلی سئوتا خواستار اعلام وضعیت اضطراری در این منطقه شده است. عکس: REUTERS