جنگ میان ایران و آمریکا بامداد چهارشنبه ۱۸ شهریور وارد مرحله‌ای تازه و خطرناک‌تر شد. پس از آن‌که ارتش آمریکا اعلام کرد پنج نفتکش حامل نفت ایران را در خلیج عمان و نزدیکی جزیره خارک هدف قرار داده و از کار انداخته است، سپاه پاسداران با موشک‌های بالستیک به پایگاه مورد استفاده نیروهای آمریکایی در الازرق اردن حمله کرد و هم‌زمان از عملیات گسترده علیه شناورهای آمریکایی، نفتکش‌ها و کشتی‌های در حال عبور از تنگه هرمز خبر داد. تشدید درگیری‌ها قیمت نفت را به نزدیکی ۱۰۰ دلار رسانده و رفت‌وآمد کشتی‌ها از تنگه هرمز را به‌شدت کاهش داده است.

نیروهاینظامیآمریکاسه‌شنبه‌‌شب۱۷شهریور 1405-8 سپتامبر 2026، در پاسخ به دو حمله موشکی بالستیک سپاه پاسداران به یک ناو نیروی دریایی آمریکا، به پنج نفتکش ایرانی حمله کردند. سپاه پاسداران به‌نوبه خود مدعی شد که دو شناور آمریکایی و هشت نفتکش را هدف قرار داده است. هم‌زمان، نیروهای هوایی عربستان سعودی به مواضع حوثی‌ها در یمن حمله کردند.

پیش‌نویس قطع‌نامه پیشنهادی آمریکا، فرانسه، بریتانیا و آلمان به شورای حکام ارائه شده است. این قطع‌نامه ایران را به «عدم پایبندی» به توافق پادمان در چهارچوب پیمان منع گسترش تسلیحات هسته‌ای متهم می‌کند و از مدیر کل آژانس خواسته است پرونده ایران را به شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل متحد گزارش کند.

شورای حکام آژانس پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی را به شورای امنیت گزارش می‌دهد. خبرگزاری رویترز روز چهارشنبه ۱۸ شهریور به نقل از «دیپلمات‌ها»، گزارش داد که شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی روز قطع‌نامه‌ای را تصویب کرد که بر اساس آن جمهوری اسلامی به دلیل نقض تعهداتش در زمینه منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، به شورای امنیت سازمان ملل گزارش می‌شود.

قیمت نفت در معاملات اولیه روز چهارشنبه به رشد خود ادامه داد و نفت خام برنت با نگرانی بازار از اختلال در تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز به حدود ۱۰۰ دلار در هر بشکه نزدیک شد. حملات اخیر حوثی‌های همسو با ایران در یمن به عربستان سعودی، به‌عنوان تولیدکننده بزرگ انرژی، نگرانی‌ها در مورد عرضه را افزایش داده است.

هم‌زمان مقامات سپاه پاسداران،  شب گذشته اعلام کردند که نیروهای ایرانی، یک شناور زیرسطحی یا زهپاد بدون‌سرنشین آمریکا در تنگه هرمز را به «غنیمت» گرفته‌اند.

سنتکام، فرماندهی مرکزی نیروهای آمریکایی، این خبر را تایید کرده و گفته است که زهپاد یاد شده، از ۲۴ ساعت قبل، دچار نقص فنی شده بود.

تصویر زهپاد آمریکایی که سپاه پاسداران مدعی به غنیمت گرفتن آن شده است، ۸ سپتامبر ۲۰۲۶. Sepahnews via AP

آمریکا پنج نفتکش ایران را زد؛ ایران به پایگاه آمریکا در اردن و شناورهای تنگه هرمز حمله کرد

«نیروهای فرماندهی مرکزی آمریکا‌(سنتکام) روز سه‌شنبه ۸ سپتامبر پنج نفت‌کش حامل نفت خام ایران را منهدم کردند. این اقدام پس از آن صورت گرفت که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در دو روز گذشته دو بار یک ناوچه نیروی دریایی آمریکا را با موشک‌های بالستیک هدف قرار داده بود.

ناوچه آمریکایی با موفقیت از حملات ایران گریخت و به گشت‌زنی در آب‌های منطقه‌ای ادامه داد. هیچ نیروی آمریکایی آسیب ندید.

در پاسخ به آخرین حملات ناموفق ایران، سنتکام کشتی‌های نفتکش سپاه پاسداران به نام‌های M/T Kaviz»»، «M/T Charminar»،«M/T Horizon 1» و «M/T Riesco» را در دریای عمان و هم‌چنین نفت‌کش «M/T Derya» را در نزدیکی جزیره خارک منهدم کرد.

نیروهای آمریکایی پیش از اصابت به شناورها و از کار انداختن آن‌ها، به خدمه دستور ترک کشتی دادند.

ایران از این نفت‌کش‌ها به‌عنوان بخشی از یک ناوگان چندمیلیارددلاری «سایه» استفاده کرده که هزینه‌های سپاه و نیروه نیابتی منطقه‌ای آن را تأمین می‌کند. ایران هیچ توانی برای دفاع از این شناورها ندارد.

در روز شنبه ۵ سپتامبر نیز نیروهای سنتکام سه نفت‌کش خام ایران را پس از آن منهدم کردند که سپاه تلاش کرده بود یک ناو هواپیمابر و یک ناوشک موشک‌انداز هدایت‌شونده آمریکایی را مورد حمله قرار دهد.

از سوی دیگر سپاه پاسداران نیز روز چهارشنبه اعلام کرد با موشک‌های بالستیک به پایگاه نیروهای آمریکایی در اردن حمله کرده است. در اطلاعیه سپاه پاسداران که بامداد چهارشنبه منتشر شده، گفته می‌شود در پاسخ به حمله ارتش آمریکا به پنج نفتکش ایرانی در خلیج فارس، نیروی دریایی سپاه پاسداران «دو فروند شناور آمریکایی و هشت نفتکش را در این منطقه مورد هدف قرار داد و خسارت‌های زیادی به آن‌ها وارد کرد.»

سپاه پاسداران شب گذشته در اطلاعیه‌ای از خدمه نفتکش‌ها در محدود اسکله‌های کویت و بحرین خواسته بود شناورهای خود را ترک کنند زیرا هدف قرار خواهند گرفت.

خبرگزاری رویترز به نقل از یک منبع امنیت دریایی گزارش داد که یک نفتکش گاز طبیعی مایع‌(ال‌ان‌جی) در بندر خور فکان امارات آسیب دیده است، هرچند مشخص نیست مسئول آن چه کسی بوده است.

سپاه اعلام کرد پایگاه هوایی الازرق در اردن را با موشک‌های بالستیک هدف قرار داده و مدعی شد آشیانه‌ها و محل نگه‌داری جنگنده‌های اف–۳۵، اف–۱۶ و اف–۱۵ آمریکایی خسارت سنگینی دیده‌اند. تسنیم و مهر این ادعا را به نقل از اطلاعیه سپاه منتشر کرده‌اند. با این حال ارتش اردن روایت متفاوتی ارائه کرده است: بنا بر بیانیه رسمی امان، ایران ۲۰ موشک بالستیک به سوی خاک اردن شلیک کرد که ۱۸ فروند رهگیری و منهدم شدند و دو موشک در مناطق خالی از سکنه سقوط کردند؛ اردن می‌گوید هیچ تلفاتی گزارش نشده است. یک مقام آمریکایی نیز به رویترز گفته همه نیروهای آمریکا سالم هستند.

در تنگه هرمز نیز دامنه درگیری گسترش یافته است. بر اساس متن اطلاعیه شماره ۱۵ سپاه، نیروی دریایی سپاه مدعی شده دو شناور آمریکایی و هشت نفتکش را هدف قرار داده و به آن‌ها «خسارت‌های زیادی» وارد کرده است. همین اطلاعیه می‌گوید ۱۰ کشتی دیگر نیز که به گفته سپاه قصد عبور از «منطقه ممنوعه و ناایمن» تنگه هرمز را داشته‌اند هدف قرار گرفته‌اند. بنابراین متن کامل اطلاعیه منتشرشده در رسانه‌های ایران از دو شناور آمریکایی، هشت نفتکش و ده کشتی دیگر سخن می‌گوید؛ دامنه‌ای گسترده‌تر از خلاصه اولیه گزارش رویترز. هیچ تایید مستقلی از میزان خسارت این شناورها منتشر نشده است.

در تازه‌ترین اطلاعیه بامداد چهارشنبه، سپاه هم‌چنین اعلام کرد دو ناوشکن موشک‌انداز آمریکایی با شماره‌های DDG–۱۱۹ و DDG–۵۳ را با موشک‌های بالستیک هدف قرار داده و مدعی «خسارت سنگین» به آن‌ها شده است. خبرگزاری مهر و ایرنا این ادعا را منتشر کرده‌اند. تا زمان تنظیم این خبر، آمریکا خسارت به این دو ناوشکن را تأیید نکرده است.

رسانه‌های ایران صبح چهارشنبه از تحول دیگری نیز خبر دادند. مهر گزارش کرد سپاه ویدیویی منتشر کرده و مدعی شده است یک پهپاد آمریکایی MQ–۱ بر فراز تنگه هرمز رهگیری و منهدم شده است. خبرگزاری آناتولی نیز پیش‌تر به نقل از فارس خبر سرنگونی این پهپاد را منتشر کرده بود. هنوز واکنش رسمی آمریکا به این ادعا منتشر نشده است. این رخداد جدا از پهپاد زیرآبی آمریکایی است که ایران یک روز پیش اعلام کرده بود در نزدیکی تنگه هرمز به دست آورده؛ آمریکا در آن مورد گفته بود وسیله زیرآبی دچار نقص فنی شده و تجهیزات محرمانه‌ای نداشته است.

همزمان سپاه هشدار خود به کشتی‌های مستقر در کویت و بحرین را تکرار کرده و از خدمه نفتکش‌ها خواسته است کشتی‌های خود را ترک کنند، زیرا ممکن است هدف قرار گیرند. این تهدید پس از آن مطرح شد که رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ایران اعلام کرد حمله به نفتکش‌های ایران با حمله به پایگاه‌های آمریکا در منطقه پاسخ داده خواهد شد.

دامنه جنگ اکنون به عربستان سعودی نیز کشیده شده است. حوثی‌های یمن روز سه‌شنبه با موشک و پهپاد ابها، خمیس مشیط، جازان و نجران را هدف گرفتند. مقام‌های سعودی می‌گویند ۷۳ نفر، از جمله زنان و کودکان، زخمی شدند و برخی تأسیسات نفتی دچار آتش‌سوزی شدند. حملات حوثی‌ها در کنار درگیری مستقیم ایران و آمریکا، اکنون همزمان دو شاهراه انرژی جهان ــ تنگه هرمز و مسیر دریای سرخ و باب‌المندب ــ را با تهدید جدی روبه‌رو کرده است.

اثر اقتصادی این تشدید درگیری‌ها بلافاصله نمایان شده است. نفت برنت صبح چهارشنبه برای چهارمین جلسه پیاپی افزایش یافت و به محدوده ۱۰۰ دلار در هر بشکه نزدیک شد. داده‌های شرکت کپلر نیز نشان می‌دهد روز سه‌شنبه فقط شش کشتی حامل کالا از تنگه هرمز عبور کردند؛ در حالی که میانگین ده‌روزه ۱۲ کشتی بوده است. تنها یک کشتی در مسیر خروج از تنگه ثبت شده است.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در جریان سفر به کلمبیا به خبرنگاران گفت: «ایران همچنان تلاش می‌کند کشتی‌های نیروی دریایی آمریکا را هدف قرار دهد، و هر بار که این کار را انجام دهد یا تلاش کند انجام دهد، نفتکش‌های خود را از دست خواهد داد.»

منطقه جدید ممنوعه در خلیج فارس

ایران می‌گوید در روزهای آینده منطقه جدید ممنوعه در خلیج فارس را به همراه نقشه‌های یک کریدور جدید کشتیرانی از طریق تنگه هرمز اعلام خواهد کرد. این خبر در پی حملات آخر هفته علیه کشتی‌ها، روز دوشنبه قیمت‌های نفت را افزایش داد.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، روز یک‌شنبه در گفت‌وگو با تلویزیون دولتی گفت منطقه جدید ممنوعه از نقطه‌ای آغاز می‌شود که محاصره دریایی آمریکا علیه ایران شروع می‌شود و تا بخش‌هایی از خلیج‌فارس امتداد خواهد یافت.

جزئیات اندکی از این طرح ارائه شد، اما رضایی تأکید کرد هر کشتی‌ای که وارد منطقه جدید شود، به فهرست تحریم‌ها افزوده خواهد شد.

به گفته رضایی، علاوه بر این، نقشه‌هایی که مسیرهای عبور از تنگه هرمز -‌شریان حیاتی انرژی که تا حد زیادی برای تردد نفت‌کش‌ها بسته شده‌– را مشخص می‌کنند، به زودی تصویب خواهند شد.

او افزود: «نقشه‌های یک کریدور بین‌المللی جدید که در آب‌های ایران و عمان قرار دارد و مدیریت آن بر عهده ایران خواهد بود، توافق شده و باید در روزهای آینده امضا شود.»

رضایی در ادامه گفت: «ما تنها در صورتی متعهد به باز بودن تنگه هرمز خواهیم شد که آن‌ها‌(آمریکایی‌ها) خرابکاری، تهدید و حملات علیه ایران را متوقف کنند.»

جزیره خارک در ماه‌های گذشته ۵۵۰ بار هدف قرار گرفته است

ایران سومین تولیدکننده بزرگ در سازمان کشورهای صادرکننده نفت‌(اوپک) است و پیش از جنگ، ۹۰ درصد نفت خام خود را از طریق پایانه صادراتی جزیره خارک صادر می‌کرد. جریان‌ها از زمانی که محاصره آمریکا علیه صادرات نفت ایران در اواسط آوریل آغاز شد، دچار اختلال شده‌اند.

فرماندهی مرکزی آمریکا روز یک‌شنبه در پلتفرم X اعلام کرد تا کنون ۹۲ کشتی تجاری را تغییر مسیر داده، سه کشتی را از کار انداخته و دو کشتی را بازرسی کرده تا اطمینان حاصل کند محاصره به‌طور دقیق رعایت می‌شود.

در ۳۱ اوت، دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا در یک پست تک‌خطی در شبکه‌های اجتماعی همراه با ویدیویی تولیدشده توسط هوش مصنوعی نوشت که جزیره خارک «تکه‌تکه شده» است. مقامات ایرانی وعده پاسخ قوی در صورت حمله به خارک داده‌اند.

محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت ایران، در مصاحبه‌ای که روز یکشنبه از تلویزیون دولتی پخش شد، گفت این جزیره در ماه‌های گذشته حدود ۵۵۰ بار هدف قرار گرفته اما هم‌چنان به فعالیت ادامه می‌دهد.

محاصره ایران در تنگه هرمز قیمت‌های سوخت را افزایش داده و بر محبوبیت ترامپ تاثیر منفی گذاشته؛ در حالی که حزب جمهوری‌خواه او برای انتخابات نوامبر آماده می‌شود و کنترل کنگره در معرض خطر است.

با این حال، کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، گفت نفت هم‌چنان از این آبراه عبور می‌کند. وزیر انرژی آمریکا به سی‌ان‌ان گفت: «ترانزیت‌های ما از تنگه اکنون به‌طور میانگین بیش از ۹ میلیون بشکه در روز است و با خطوط لوله دسترسی که دور تنگه کشیده شده‌اند، احتمالا دو سوم یا بیش‌تر از جریان‌های پیش از درگیری را داریم. بنابراین، ایرانیان هم‌چنان دردسر ایجاد می‌کنند، اما نیروی دریایی آمریکا در حال پیروزی در این نبرد است.»

قرارگاهمرکزیخاتم‌الانبیاهمدربیانیه‌ایجداگانههشداردادهکهاگرمحاصرهدریاییو «مزاحمت» برای کشتی‌های ایرانی ادامه پیدا کند، حملات ایران به ناوهای آمریکایی شدیدتر و گسترده‌تر خواهد شد. تحولات چند روز گذشته نشان می‌دهد که تهران می‌خواهد هزینه جنگ دریایی را از سطح آمریکا فراتر ببرد و به میزبانان منطقه‌ای آمریکا هم منتقل کند.

ادعای سپاه پاسداران و تکذیب سنتکام

سپاه پاسداران از حمله به 10 کشتی در تنگه هرمز خبر داد. سپاه پاسداران ایران بامداد چهارشنبه 18 شهریور اعلام کرد 10 کشتی را در تنگه هرمز هدف قرار داده که تلاش داشتند از منطقه‌ای «ممنوعه و ناامن» در این گذرگاه حیاتی عبور کنند.

این حمله پس از آن انجام شد که آمریکا 5 نفتکش ایرانی را هدف قرار داد. رسانه‌های رسمی ایران به نقل از سپاه تأیید کردند، 2 کشتی آمریکایی و 8 نفتکش را در آب‌های خلیج هدف قرار داد با این حال، آمریکا صحت این ادعا را تأیید نکرد.

پیش از آن، ارتش آمریکا شامگاه سه‌شنبه اعلام کرد که در 8 سپتامبر، 5 نفتکش ایرانی را منهدم کرده است. بر اساس بیانیه فرماندهی مرکزی آمریکا «سنتکام»، این اقدام پس از آن صورت گرفت که سپاه پاسداران طی 2 روز گذشته، یک ناو جنگی نیروی دریایی آمریکا را 2 بار با موشک‌های بالستیک هدف قرار داد.

سنتکام اعلام کرد ارتش آمریکا نفتکش‌های «کافیز»، «شارمینار»، «هورایزن 1» و «ریسکو» را در خلیج عمان منهدم کرده است.

سنتکام همچنین تأکید کرد ناو جنگی آمریکا با موفقیت از حملات ایران اجتناب کرده و به گشت‌زنی خود در آب‌های سرزمینی ادامه داده است. این فرماندهی افزود: «هیچ‌یک از نیروهای آمریکایی آسیب ندیدند.»

از سوی دیگر، خبرگزاری‌های «مهر» و «فارس» شامگاه سه‌شنبه از شنیده شدن صدای انفجار در 2 منطقه ساحلی در جنوب ایران خبر دادند. یک مقام آمریکایی نیز تایید کرد که حملاتی علیه نفتکش‌های ایرانی در نزدیکی خارک و جاسک انجام شده است.

اما فرماندهی مرکزی نیروهای آمریکا «سنتکام» ادعای سپاه پاسداران ایران مبنی بر حمله به دو ناوشکن نیروی دریایی ایالات متحده در خاورمیانه را تکذیب کرد. در بیانیه سنتکام آمده است: «هیچ کشتی جنگی نیروی دریایی ایالات متحده مورد حمله قرار نگرفته؛ تمام حملات سپاه پاسداران شکست خورده است. در همین حال، نیروهای آمریکایی تنها در هفته گذشته با موفقیت 10 نفتکش ایرانی را منهدم کرده‌اند. این کشتی‌ها بخشی از یک شبکه سایه چند میلیارد دلاری بودند که سپاه پاسداران را تأمین مالی می‌کند و ایران نمی‌تواند از آنها دفاع کند.»

به گفته فرماندهی مرکزی ایالات متحده این ناو جنگی آمریکا با موفقیت از تیررس حملات انجام ‌شده ایران خارج شده و به گشت‌زنی در آب‌های منطقه ادامه می‌دهد و در جریان آن هیچ‌یک از نیروهای آمریکایی آسیب ندیدند.

منبع امنیتی عراقی به العربیه: ایران یک نفتکش را در بندر العَمّیه هدف قرار داد

یک مقام امنیتی عراقی روز چهارشنبه به شبکه‌ «العربیه» گفت که یک پهپاد ایرانی، یک نفتکش خارجی با پرچم پاناما را در حالی که در آب‌های سرزمینی عراق بود، هدف قرار داده است.

مسئولان محلى عراقی نيز اعلام كردند قایق‌های امدادی این کشور توانستند آتش‌سوزی در اين نفتکش را مهار کنند.

یک منبع امنیتی عراقی نیز گفته این نفتکش حامل نفت خام در آب‌های سرزمینی عراق دچار حادثه شده و اطلاعاتی درباره هدف قرار گرفتن آن توسط یک پهپاد وجود دارد.

رسانه‌های محلی به نقل از این منبع گزارش دادند که در پی این حادثه، بخشی از نفتکش با پرچم پاناما آتش گرفت. تیم‌های امداد و نجات دریایی به سرعت خود را به محل رساندند و توانستند آتش را مهار کنند.

این منبع افزود که اطلاعات اولیه حاکی از آن است که هیچ فردی آسیب ندیده و خسارت‌ها تنها به بخشی از نفتکش محدود شده است.

شروط جمهوری اسلامی برای پایان جنگ توسط سخنگوی سپاه اعلام شد

حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، شش شرط جمهوری اسلامی برای پایان جنگ را اعلام کرده و گفته است تهران محدوده مورد نظر خود برای برخورد با شناورها را از تنگه هرمز به بخش‌هایی از دریای عمان و دریای عرب گسترش داده است.

محبی ظهر چهارشنبه ۱۸ شهریور، در نشستی با مدیران رسانه در استان مرکزی گفت اگر «دشمن» خواهان پایان وضعیت کنونی است، باید جنگ را به‌طور کامل متوقف و از تهدید مجدد ایران خودداری کند.

او خروج ارتش اسرائیل از لبنان، پایان محاصره یمن، آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران و خودداری از هرگونه مداخله در برنامه هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی را چهار شرط دیگر تهران عنوان کرد.

سخنگوی سپاه همچنین درباره محدودیت‌های اعمال‌شده بر تردد شناورها گفت جمهوری اسلامی هر شناوری را که بدون هماهنگی از «منطقه ممنوعه» مورد نظر تهران عبور کند، «تحریم» خواهد کرد.

به گفته او، تنگه هرمز هم‌چنان «ملاک برخورد نظامی» با شناورهایی است که بدون هماهنگی جمهوری اسلامی قصد عبور دارند، اما محدوده‌ای که سپاه آن را «مسیر تحریمی» می‌نامد، اکنون بخش‌هایی از دریای عمان و دریای عرب را نیز شامل می‌شود.

محبی گفت مختصات دقیق این محدوده بعدا اعلام خواهد شد و چابهار نقطه آغاز آن است. او افزود شناورهایی که وارد این محدوده شوند، پس از آن امکان استفاده از تنگه هرمز را نخواهند داشت یا خدمات حقوقی و بیمه‌ای به آن‌ها ارائه نخواهد شد.

سخنگوی سپاه گفت: «پیش از این، اگر یک شناور دشمن یا حتی یک کشتی تجاری بدون هماهنگی قصد ورود یا خروج داشت، تنگه هرمز را به‌عنوان محدوده اصلی برای برخورد در نظر می‌گرفتیم، اما اکنون محدوده موردنظر گسترده‌تر شده است.»

از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز به‌شدت مختل شده است. جمهوری اسلامی می‌گوید کنترل کامل این آبراه راهبردی را در اختیار دارد.

پیش از آغاز جنگ، حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز طبیعی مایع جهان از تنگه هرمز عبور می‌کرد؛ آبراهی که یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان محسوب می‌شود.

نبرد بر سر کنترل هرمز

در حالی که ایران و ایالات متحده هر دو مدعی دست بالا داشتن در کنترل تنگه هرمز هستند، وضعیت در این آبراه راهبردی هنوز عادی نشده است. میزان تردد نسبت به هفته‌های نخست درگیری افزایش یافته، اما هم‌چنان با سطح پیش از جنگ فاصلهٔ چشمگیری دارد. بخشی از شناورها ممکن است سامانه‌های شناسایی خودکارشان را خاموش کرده باشند، با این حال هزینه بالای بیمه و احتیاط شرکت‌های کشتیرانی نشان می‌دهد ادعای واشینگتن درباره امن شدن مسیر هنوز به بازگشت کامل اعتماد منجر نشده است.

در چنین شرایطی، هدف قرار دادن سامانه‌هایی که قادر به ایجاد اختلال در کشتیرانی هستند، می‌تواند حامل پیامی فراتر از میدان نظامی باشد؛ این‌که واشینگتن می‌خواهد به شرکت‌های کشتیرانی و بازار انرژی نشان دهد که توان باز نگه داشتن مسیر را دارد و برای این کار حاضر است از نیروی نظامی استفاده کند.

کائوسلر معتقد است این جنبه نمایشی در سیاست آمریکا اهمیت دارد:

«ایالات متحده می‌خواهد دست‌کم ظاهری از امنیت ایجاد کند و این پیام را بدهد که ما همه‌چیز را کنترل می‌کنیم، هر زمان که بخواهیم می‌توانیم این حملات را انجام دهیم و اوضاع در اختیار ماست. به بیان آمریکا، مسیر امن است و شرایط به حالت عادی برگشته است.»

در چنین وضعیتی، ایران هم‌چنان این امکان را خواهد داشت که حتی بدون بستن کامل تنگه هرمز مدعی شود توان آن را دارد که در عبور و مرور کشتی‌ها اختلال ایجاد و هزینه عبور از این آبراه را افزایش دهد. اما این شرایط هزینه‌هایی هم برای ایران به همراه دارد که حتی ممکن است از میزان هزینه‌ای که به طرف مقابل وارد می‌کند، بیشتر باشد.

قیمت گاز اروپا به بالاترین سطح از پایان سال ۲۰۲۲ رسید

هم‌زمان با تشدید تنش میان آمریکا و ایران بر سر تنگه هرمز، قیمت گاز طبیعی اروپا به بالاترین سطح از پایان سال ۲۰۲۲ رسید. نگرانی از اختلال بلندمدت در صادرات ال‌ان‌جی از خلیج فارس، بازار انرژی اروپا را تحت تاثیر قرار داد.

در پی تشدید بحران در خلیج فارس و نگرانی از اختلال در عرضه ال‌ان‌جی، قیمت گازطبیعی در اروپا روز چهارشنبه ۹ سپتامبر برای نخستین بار از پایان سال ۲۰۲۲ به نزدیکی ۸۰ یورو برای هر مگاوات‌ساعت رسید.

قرارداد آتی گاز طبیعی برای تحویل یک‌ماهه در بورس آمستردام روز چهارشنبه تا سطح ۷۹/۱۱ یورو برای هر مگاوات‌ساعت بالا رفت. این شاخص که معیار اصلی قیمت گاز در اروپاست، در ادامه معاملات به ۷۸/۶۴ یورو رسید؛ رقمی که ۱/۲۲ درصد بیشتر از روز قبل بود.

با این افزایش، قیمت عمده‌فروشی گاز اروپا از سطح ثبت‌شده در آغاز جنگ ایران نیز بالاتر رفته است. در ماه مارس، هم‌زمان با شروع جنگ، قیمت گاز برای مدتی کوتاه از ۷۰ یورو برای هر مگاوات‌ساعت عبور کرده بود.

آخرین بار قیمت گاز اروپا در سال ۲۰۲۲ به سطحی بالاتر از این رسیده بود؛ زمانی که توقف صادرات گاز روسیه پس از جنگ اوکراین بازار انرژی اروپا را وارد بحران کرد. در آن دوره، قیمت گاز در مقطعی به بیش از ۳۰۰ یورو برای هر مگاوات‌ساعت رسید.

هرچند قیمت کنونی هنوز با اوج بحران ۲۰۲۲ فاصله زیادی دارد، اما روند افزایشی اخیر نگرانی تازه‌ای درباره امنیت انرژی اروپا ایجاد کرده است.

تشدید بحران در تنگه هرمز

نگرانی از انسداد صادرات ال‌ان‌جی

بازار گاز اروپا بیش از همه نگران آن است که صادرات ال‌ان‌جی از میدان‌ها و تاسیسات منطقه خلیج فارس برای مدت طولانی مختل شود.

در حال حاضر چشم‌انداز روشنی برای بازگشایی پایدار تنگه هرمز دیده نمی‌شود و امید بازارهای مالی به یافتن راه‌حل از طریق مذاکره‌ کاهش یافته است.

قیمت گاز از اوایل ژوئیه روند افزایشی گرفته است. در آن زمان، هر مگاوات‌ساعت گاز کمی بیش از ۴۰ یورو معامله می‌شد.

قطر مهم‌ترین تولیندکننده گاز طبیعی در منطقه است و نقش مهمی در بازار جهانی ال‌ان‌جی دارد. بر اساس این گزارش، شرکت دولتی قطر انرژی به دلیل وضعیت تنگه هرمز، تولید خود را تا حد زیادی کاهش داده است. این موضوع نگرانی‌ها را درباره رقابت اروپا و آسیا برای جذب محموله‌های محدودتر ال‌ان‌جی افزایش داده است.

هشدار درباره زمستان سردتر در آسیا

کارشناسان فعلا نشانه‌ای از تغییر روند در بازار گاز نمی‌بینند. نورمن لیبکه، کارشناس کومرتس‌بانک، گفت: «اکنون به دلیل پدیده آب‌وهوایی ال‌نینو، به‌طور کلی انتظار می‌رود زمستان در آسیا سردتر باشد و در نتیجه تقاضا برای ال‌ان‌جی در آن‌جا افزایش پیدا کند.»

او افزود: «به دلیل پایین بودن سطح ذخایر گاز در اروپا، تقاضا برای ال‌ان‌جی در اینجا نیز بالا خواهد ماند. این وضعیت می‌تواند رقابت را تشدید کند و در نتیجه قیمت‌ها را بیش‌تر افزایش دهد.»

افزایش بهای گاز می‌تواند هزینه انرژی برای صنایع و خانوارهای اروپایی را بار دیگر بالا ببرد. اروپا پس از بحران انرژی ۲۰۲۲ تلاش کرده وابستگی خود به گاز روسیه را کاهش دهد، اما همین تغییر، وابستگی این قاره به واردات ال‌ان‌جی را بیشتر کرده است.اکنون با تشدید بحران در خلیج فارس، بازار انرژی اروپا با خطر تازه‌ای روبه‌رو شده است؛ اختلال در مسیری که بخش مهمی از صادرات گاز مایع جهان از آن عبور می‌کند.

تحریم «تمام خطوط هوایی باقی‌مانده ایران»

وزارت خزانه‌داری ایالات متحده روز سه‌شنبه ۱۷ شهریور اعلام کرد «تمام خطوط هوایی باقی‌مانده ایران» را که تاکنون مشمول تحریم نشده بودند، تحریم کرده است.

این وزارتخانه در تازه‌ترین اقدام خود، ۳۶ فرد و نهاد را به دلیل حمایت از صنعت هوانوردی ایران هدف تحریم قرار داده است؛ صنعتی که به گفته واشینگتن، حکومت ایران از آن برای جابه‌جایی سلاح، نیرو و محموله‌های غیرقانونی استفاده می‌کند.

این فهرست شامل ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و هم‌چنین شرکت‌هایی مستقر در کشورهایی از جمله امارات متحده عربی، ترکیه، مالزی و قزاقستان است.

در فهرست شرکت‌های هواپیمایی ایرانی تحریم‌شده نام‌هایی مانند قشم ایر، کیش ایر، تابان، زاگرس، آسمان و ایران ایرتور دیده می‌شود.

یک مقام وزارت خزانه‌داری آمریکا در گفت‌وگو با خبرنگاران اعلام کرد: «در واقع، ما در حال خارج کردن کل بخش هوانوردی اقتصاد ایران از بازار هستیم.»

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، نیز در بیانیه‌ای گفت: «در چارچوب عملیات طرد اقتصادی، ما وعده داده بودیم که برای کسانی که راه‌های حیاتی تأمین مالی جمهوری اسلامی ایران را فراهم می‌کنند، پیامدهای شدیدی در نظر خواهیم گرفت. امروز به این وعده عمل کردیم و شرکت‌هایی را که هم‌چنان از ماهان‌ایر حمایت می‌کنند تحریم کردیم.»

او به «هر کسی که با خطوط هوایی باقی‌مانده ایران تجارت می‌کند» هشدار داد: «شما در معرض خطر قطع شدن از نظام مالی جهانی قرار دارید.»

افزایش قیمت بنزین، آتش زیر خاکستر خشم مردم؛ فضای شهرها امنیتی است

دولت «مسعود پزشکیان» سرانجام پس از اظهارات ضد و نقیض و بارها انکار تصمیم دولت برای افزایش نرخ بنزین، از بامداد سه‌شنبه ۱۷شهریور ۱۴۰۵، نرخ بنزین مصرفی مازاد بر سهمیه ماهانه را دو برابر کرد. هم‌زمان گزارش‌ها از استقرار نیروهای انتظامی با لباس رسمی و نیروهای لباس‌شخصی در اطراف شماری از جایگاه‌های سوخت حکایت دارند.

ویدیوی‌های منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی، صف خودروها مقابل برخی از جایگاه‌های سوخت را پس از اجرای نرخ جدید نشان می‌دهد و شهروندان از امنیتی شدن فضای برخی شهرها در ایران خبر می‌دهند.

«فاطمه مهاجرانی»، سخنگوی دولت ایران، شامگاه ۱۵ شهریور 1405، اعلام کرد که قیمت «سهمیه سوم» بنزین برای خودروها از روز ۱۷ شهریور دو برابر خواهد شد و به ۱۰ هزار تومان می‌رسد. او در یک بیانیه ویدیویی که از تلویزیون ایران پخش شد، گفت که نرخ بنزین سهمیه‌ای شامل ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی و ۵۰ لیتر بنزین سه‌هزار تومانی تغییر نخواهد کرد.

کم‌تر از ده روز پیش از این تغییر قیمت «مسعود پزشکیان»، رییس دولت چهاردهم جمهوری اسلامی به این نرخ اشاره کرد  ولی زمان اجرای آن را اعلام نکرده بود؛ در عوض وعده داده بود که برای این اقدام قرار است «گفت‌وگو، اطلاع‌رسانی و هماهنگی» شود.

شهروندان استان‌های جنوبی ایران بیش از یک‌ماه است که با صف‌های طولانی، محدودیت عرضه و انتظار چند ساعته برای دریافت ۱۰ لیتر بنزین درگیر بودند. با افزایش رسمی قیمت بنزین، شرایط برای ساکنان استان‌های جنوبی که هم‌چنان با جنگی محدود و صدای موشک و پهپاد درگیرند دشوارتر خواهد شد.

افزایش قیمت بنزین فقط بحران را شدیدتر می‌کند

افزایش نرخ سوم بنزین در ایران چنان‌چه پیش از این گفته شد در شرایطی رخ داده که در هفته‌های گذشته دسترسی به سوخت برای بسیاری از شهروندان به سختی و با هزینه‌های هنگفت میسر شده است. شهروندان در شهرهای مختلف ایران از تعطیلی برخی جایگاه‌ها و تشکیل صف‌های طولانی سخن گفتند. مراجع رسمی نیز کسری میزان سوخت مورد نیاز شهروندان را تایید کرده‌اند.

مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فراورده‌های نفتی ایران یکشنبه ۱۵شهریور اعلام کرد که متوسط مصرف پنج‌ماهه بنزین به حدود ۱۳۲ میلیون لیتر در روز رسیده، در حالی که مجموع تولید پالایشگاهی و غیر پالایشگاهی حدود ۱۲۲ میلیون لیتر بوده است. این بدان معناست که در ایران به‌طور متوسط روزانه حدود ۱۰ میلیون لیتر کسری بنزین وجود دارد. دولت در هفته اول شهریور اعلام کرد که برای جبران بخشی از کمبود سوخت مورد نیاز شهروندان ناچار به استفاده از ذخایر شد. 

مقامات دولتی و تاکید بر ناتوانی دولت در واردات بنزین

«محمدرضا عارف»، معاون اول پزشکیان در تازه‌ترین اظهارات خود از افزایش نرخ سوم بنزین دفاع کرد و گفت حتی قیمت ۱۰ هزار تومانی نیز با هزینه واقعی واردات فاصله زیادی دارد. به گفته او هزینه واردات هر لیتر بنزین برای دولت «بیش از ۷۰  هزار تومان» است. او پیش‌تر هم گفته بود دولت باید مردم را درباره هزینه تامین بنزین «توجیه» کند و مدعی شده بود مصرف سوخت ثروتمندترین دهک جامعه ۲۳ تا ۲۴ برابر فقیرترین دهک است.

خبرگزاری ایرنا، هفته نخست شهریور سال جاری به نقل از معاون اجرایی رییس‌جمهور ایران، نوشت که دولت جمهوری اسلامی به‌دلیل محاصره دریایی آمریکا نمی‌تواند بنزین وارد کند.

«محمدجعفر قائم‌پناه» گفته بود که ایجاد تغییرات در قیمت حامل‌های انرژی شامل بنزین و گازوئیل ضروری است و در توضیح دلیل آن گفت: «توزیع بنزین عادلانه نیست و تداوم این مسیر غیرممکن است. ضمن این‌که تولید بنزین کفایت نمی‌کند و با محاصره دریایی آمریکا نمی‌توانیم بنزین وارد کنیم.»

پیش از او در ۲۵ مرداد ۱۴۰۵ «مسعود پزشکیان» رییس دولت به تاثیر محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران اشاره کرده و گفته بود که «دولت منابع لازم برای واردات بنزین را در اختیار ندارد».

ارتش آمریکا به دستور دونالد ترامپ، از ۲۳ تیر محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران را برای دومین بار از زمان جنگ ۴۰ روزه به این سو از سر گرفت.

برخی مقام‌ها و چهره‌های نزدیک به حکومت نسبت به احتمال شکل‌گیری دور تازه‌ای از اعتراض‌های سراسری ناشی از افزایش بحران معیشتی هشدار داده‌ و خواستار هوشیاری دولت در اتخاذ هر تصمیمی درباره افزایش قیمت بنزین شده‌اند.

افزایش قیمت بنزین در ایران به موضوعی حساس به باور برخی «امنیتی» است. در آبان ۱۳۹۸ افزایش ناگهانی سه‌برابری قیمت بنزین اعتراضات گسترده‌ای را در پی داشت که در جریان سرکوب آن، شمار زیادی از شهروندان ایران کشته و هزاران تن بازداشت شدند و حالا بسیاری از مردم نگران تکرار فاجعه‌ای هستند که هنوز ابعاد واقعی سرکوب در آن نقاط ناگفته و تاریک بسیار دارد.

جنگ و محاصره دریایی با اقتصاد ایران چه کرده است؟

اقتصاد ایران پس از ماه‌ها درگیری نظامی با آمریکا و اسرائیل، هم‌زمان با فشار تحریم‌ها، اختلال در حمل‌ و نقل دریایی، کاهش واردات و صادرات کالا و در پی آن با کاهش درآمدهای ارزی روبه‌روست.

در شرایط کنونی، محدودیت در مسیرهای دریایی خلیج فارس و تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت خارجی ایران را تحت تاثیر قرار داده است.

قیمت ارزهای خارجی در بازار آزاد ایران صبح روز چهارشنبه ۱۸ شهریور، ساعاتی پس از هدف قرار گرفتن پنج نفتکش دیگر ایران از سوی ارتش ایالات متحده، رکورد تازه‌ای ثبت کرد و نرخ دلار آمریکا به رقم بی‌سابقه ۲۳۲ هزار تومان رسید.

وب‌سایت‌های اعلام نرخ ارز و طلا، قیمت دلار آمریکا را ظهر چهارشنبه تا ۲۳۵ هزار و ۵۰۰ تومان هم گزارش کردند. قیمت یورو، پول واحد کشورهای اروپایی بیش از ۲۷۰ هزار تومان و قیمت پوند بریتانیا هم ۳۱۳ هزار تومان اعلام شد.

در همین حال قیمت هر سکه طلا معروف به امامی با ثبت رکورد تازه‌ای ۲۴۰ میلیون تومان در معاملات بازار آزاد معامله شد.

افزایش قیمت ارزهای خارجی و طلا در ایران به دنبال اعلام آمریکا در اجرای برنامه فشار اقتصادی موسوم به «عملیات طرد اقتصادی» و تصمیم امارات متحده عربی در قطع مبادلات تجاری و مالی با ایران شدت گرفته، به طوری که ریال ایران طی دو هفته گذشته بیش از ۱۵ درصد از ارزشش را از دست داده است.

یک روز پیش از ثبت رکوردهای تازه در بازار ارز و طلای ایران، وزارت خزانه‌داری ایالات متحده از تحریم تمام خطوط هوایی تحریم‌نشده ایران خبر داده بود. بر مبنای این تصمیم تمام خطوط هوایی ایران هدف تحریم‌های آمریکا قرار گرفتند.

یک مقام وزارت خزانه‌داری آمریکا در گفت‌وگو با خبرنگاران اعلام کرد: «در واقع، ما در حال خارج کردن کل بخش هوانوردی اقتصاد ایران از بازار هستیم.»

فرود عسگری، رییس کل گمرک ایران، اعلام کرده است که از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا ۲۵ مرداد، صادرات غیرنفتی کشور حدود ۱۵ میلیارد دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۸/۲ درصد کاهش داشته است. واردات نیز با کاهش ۲۶/۱ درصدی به حدود ۱۷ میلیارد دلار رسیده است. در نتیجه، تراز تجارت غیرنفتی ایران در این دوره حدود ۲ میلیارد دلار منفی شده و به یکی از پایین‌ترین سطوح خود در یک دهه اخیر رسیده است.

مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور ایران، نیز با اشاره به فشار تحریم‌ها گفته واردات و صادرات ۲۵ تا ۳۵ درصد کاهش یافته است.

کاهش واردات اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا بخش بزرگی از آن شامل کالاهای اساسی، مواد اولیه، کالاهای واسطه‌ای و ماشین‌آلات، دارو ، سوخت و مواد غذایی بوده و اختلال در آن‌ها به معنی سخت شدن زندگی شهروندان و کمبودها خواهد بود.

هم‌زمان، صادرات نفت نیز با نوسان شدیدی روبه‌رو شده است. صادرات ایران در دوره‌های کاهش محدودیت‌های دریایی به حدود ۱/۷ تا بیش از دو میلیون بشکه در روز رسید، اما با بازگشت محدودیت‌ها، بارگیری نفت در اوت ۲۰۲۶ به‌شدت کاهش یافت.

همایون فلکشاهی، کارشناس بخش انرژی شرکت کپلر، به بی‌بی‌سی فارسی گفته است: «صادرات نفت ایران نسبت به چند ماه قبل افت جدی داشته و تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز سقوط کرده است، در حالی که در چند ماه گذشته به نزدیک دو میلیون بشکه در روز هم رسیده بود.» به گفته او، این کاهش نشان‌دهنده تاثیر محاصره دریایی ایران توسط امریکا، تحریم‌ها و تنش در خلیج فارس است، به‌ویژه آنکه ایران وابستگی بالایی به بنادر جنوبی خود برای صادرات و واردات دارد.

این وضعیت سبب مشکلاتی در تامین ارز، اختلال در زنجیره تامین و گرانی شده است. در نتیجه کاهش درآمد دولت در حوزه صادرات نفت و غیره و هم‌چنین ناتوانی در واردات کالاهای مورد نیاز مردم، باعث اختلال در اقتصاد و زندگی مردم شده و در نهایت گرانی افسارگسیخته رخ دهد. و تا این‌جا نیز این وضعیت به ضرر معیشت مردم ایران تمام شده است.

بر اساس گزارش‌های شرکت کپلر در پنجم شهریور ۱۴۰۵، صادرات نفت خام کشورهای منطقه خلیج فارس نسبت به پیش از جنگ حدود ۴۷ درصد کاهش یافته و از حدود ۱۷ میلیون بشکه در روز در سال ۱۴۰۴ به نزدیک ۹ میلیون بشکه رسیده است. هم‌زمان، تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز با محدودیت جدی روبه‌رو شده است.

وضعیت در پایانه اصلی صادراتی ایران حتی وخیم‌تر است. به گزارش فایننشال‌تایمز، از نهم مرداد ۱۴۰۵ هیچ نفتکشی در جزیره خارک که مبدا حدود نود درصد صادرات نفت ایران است، پهلو نگرفته است. موسسه اطلاعات دریایی ویندوارد، با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، گزارش داده هر سه اسکله این جزیره «برای مدتی طولانی خالی» بوده‌اند. ریچارد برونز، رئیس بخش ژئوپلیتیک در مؤسسه تحلیلی انرژی اسپکتس، به این رسانه گفته محاصره دریایی روی عملیات ایران تاثیر گذاشته است.

تهران برای مدیریت این وضعیت، تولید نفت را نیز کاهش داده است. به گزارش فورچون، حمید حسینی، سخنگوی انجمن صادرکنندگان فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی ایران، گفته است: «ما تخصص و تجربه کافی داریم» تا چاه‌های نفت را بدون آسیب دائمی متوقف و در صورت نیاز دوباره فعال کنیم؛ تجربه‌ای که به گفته او حاصل سال‌ها تحریم و توقف تولید است.

با این حال، ادامه این روند می‌تواند به ظرفیت تولید آسیب بزند. مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا در فروردین امسال هشدار داده بود که توقف طولانی‌ مدت چاه‌ها و میدان‌های نفتی ممکن است به تاسیسات آسیب بزند و حتی پس از رفع محاصره، بخشی از ظرفیت تولید ایران را برای همیشه کاهش دهد.

از سوی دیگر، ذخایر نفت ایران روی نفتکش‌ها نیز در حال کاهش است. همایون فلکشاهی، کارشناس بخش انرژی کپلر، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «ذخایر شناور نفت ایران در آب‌های آسیا از بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه به حدود ۳۰ میلیون بشکه کاهش یافته و روزانه حدود یک میلیون بشکه از این ذخایر تخلیه می‌شود بدون آنکه جایگزین شود.» به گفته او، در صورت ادامه این روند، این ذخایر نیز به‌زودی به پایان می‌رسند.

همین وضعیت برای گاز هم وجود دارد. براساس اعلام رسمی وزارت نفت، در جریان حملات حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت تولید و فرآورش گاز کشور از مدار خارج شد.

بر اساس گزارش سازمان اطلاعات انرژی آمریکا، حدود ۲۸ درصد گاز مصرفی ایران در بخش تولید برق و صنایع بزرگ و یک سوم آن در بخش خانگی و تجاری مصرف می‌شود، بنابراین کسری آن سبب برای مردم و صنایع فاجعه‌بار است، چرا که هم کمبود برق و هم کمبود گاز خانگی رخ می‌دهد.

تعطیلی بنادر در نتیجه محاصره دریایی

بنادر ایران از نخستین بخش‌های اقتصاد کشور هستند که از تشدید تنش‌های نظامی و محدودیت‌های دریایی تاثیر پذیرفته‌اند.

بندر رجایی، بزرگ‌ترین بندر تجاری ایران، به‌ تنهایی حدود ۵۵ درصد تجارت غیرنفتی و ۷۰ درصد تجارت کانتینری کشور را پوشش می‌دهد. با تشدید محدودیت‌ها در تنگه هرمز و کاهش تردد کشتی‌ها، فعالیت بندر به‌شدت کاهش یافته است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد فعالیت بندر رجایی در هفته‌های اخیر به حداقل رسیده و اخراج فله‌ای کارگران و بیکاری چندهزار نفر از نیروهای دائمی این بندر رخ داده است.

تردد کشتی‌های تجاری نیز با محدودیت جدی روبه‌روست. بر اساس گزارش‌های فرماندهی مرکزی آمریکا، تا ابتدای مرداد ۱۴۰۵، نیروی دریایی آمریکا ۵۵ کشتی تجاری مرتبط به ایران را از مسیر خود منحرف یا وادار به بازگشت کرده ‌است.

ایران البته تنها به بندر رجایی وابسته نیست. بنادر خمینی، بوشهر، چابهار، امیرآباد و انزلی نیز بخش‌هایی از تجارت کشور را پوشش می‌دهند. با این حال، ظرفیت و کارکرد این بنادر یکسان نیست و نمی‌توان به‌سادگی تجارت از دست‌رفته در بنادر جنوبی را به آنها منتقل کرد. بنادر شمالی نیز، با وجود افزایش نقش خود در واردات کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی، ظرفیت لازم برای جایگزینی بنادر بزرگ جنوبی را ندارند.

جعفر قادری، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، روز ۷ شهریور ۱۴۰۵ با اشاره به پیامدهای محاصره دریایی آمریکا گفت ۸۳ درصد از مجموع ۲۱۰ میلیون تن واردات ایران از طریق مرزهای دریایی جنوب انجام می‌شود. او گفت: «وقتی محاصره دریایی هستیم با مشکل روبه‌رو می‌شویم. مگر ما چقدر ظرفیت کریدورهای شرقی و غربی و شمالی داریم؟»

مسیرهای زمینی نیز نمی‌توانند به‌طور کامل جایگزین تجارت دریایی شوند و هزینه بیشتری دارند. مجیدرضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، در ابتدای شهریور گفت انتقال کالا از چین به ایران از مسیر زمینی حدود ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی به اقتصاد ایران تحمیل می‌کند. به گفته او، هزینه انتقال هر کانتینر از مسیر دریایی و بنادر جنوبی حدود ۳ هزار دلار است، در حالی که این رقم در مسیر زمینی به حدود ۱۲ هزار دلار می‌رسد، در شرایطی که سالانه حدود دو میلیون کانتینر از مسیر جنوب وارد ایران می‌شود.

امیرحسین افراشته‌پور، نایب‌رئیس هیئت‌مدیره انجمن غلات ایران، به رسانه‌های داخلی گفته است سهم مسیرهای شمالی که پیش‌تر حدود ۵ تا ۱۰ درصد واردات کشور بود، اکنون به ۲۵ تا ۳۰ درصد افزایش یافته است.

دولت نیز تلاش کرده از ظرفیت حمل دریایی شمال برای حفظ امنیت غذایی استفاده کند. معاون وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرده است در چارچوب راهبرد «ذخیره در دریا»، برخی کشتی‌هایی که به‌عنوان انبار شناور کالاهای راهبردی مورد استفاده قرار می‌گرفتند، زودتر از موعد تخلیه شده‌اند تا زنجیره تامین کالاهای اساسی پایدار بماند.

در کنار مسیرهای شمالی، مرزهای زمینی ایران با عراق، ترکیه، پاکستان، آذربایجان، ترکمنستان، ارمنستان و افغانستان نیز هم‌چنان فعال‌اند. ترکیه یکی از مهم‌ترین مسیرهای زمینی تجارت ایران است.

در مجموع، ایران سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار کالا از کشورهای دارای مرز زمینی وارد می‌کند که سهم ترکیه از این مبادلات حدود ۸ میلیارد دلار است. این مسیرها در شرایط کنونی نیز کاملا متوقف نشده‌اند، اما محدودیت‌های مالی، تحریم‌ها و مشکلات حمل‌ و نقل باعث کاهش و کندشدن بخشی از تجارت شده‌اند.

بنابراین، ایران هنوز گزینه‌هایی برای ادامه تجارت خارجی دارد اما این مسیرهای جایگزین بیشتر نقش کاهش‌دهنده فشار را دارند و نمی‌توانند به‌طور کامل ظرفیت بنادر جنوبی و مسیر دریایی خلیج فارس را جبران کنند.

زیست و زندگی و معیشت مردم قربانی اصلی تنش‌های سیاسی

تشدید تنش‌های سیاسی و اختلال در تجارت خارجی، بیش از هر جا در زنجیره تامین کالاهای ضروری و در نهایت بر سفره خانوارهای ایرانی اثر گذاشته است. ایران برای تامین بخشی از نیاز خود به سوخت، دارو، گندم، خوراک دام و طیور و روغن خوراکی به واردات وابسته است و تحریم‌های مالی، محدودیت حمل‌ و نقل دریایی و دشواری انتقال پول، هزینه و ریسک این واردات را افزایش داده است.

در بخش دارو، وضعیت نگران‌کننده است. هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران، به خبرآنلاین گفته است: «وضعیت دارو در سال جاری با سال‌های قبل قابل مقایسه نیست زیرا نه‌ تنها مواد اولیه لازم برای تولید داخلی به اندازه کافی موجود نیست، بلکه واردات دارو نیز به شکل مناسبی انجام نمی‌شود.»

در حوزه سوخت نیز کمبود بنزین به یکی از چالش‌های جدی تبدیل شده است.

معاون سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، دو هفته پیش گفت: اگر ۶ ماه یا یک سال پیش درباره مساله بنزین صحبت می‌کردیم، بیشتر با مجموعه‌ای از مسائل بنیادی و بلند مدت مواجه بودیم اما امروز و در این مقطع، با یک موضوع بحرانی روبه‌رو هستیم که نیازمند راه‌حل فوری است.

بر اساس آمار شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، مصرف روزانه بنزین در ماه‌های اخیر بین ۱۳۵ تا ۱۵۴ میلیون لیتر رسیده در حالی که میزان تولید حدود ۱۱۲ میلیون لیتر است. مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور، نیز گفته است دولت توان چندانی برای واردات بنزین و عرضه آن با قیمت‌های قبلی ندارد.

در مورد گندم، ایران همچنان به واردات وابسته است. بر اساس داده‌های گمرک، در ۱۰ ماه منتهی به بهمن سال گذشته حدود ۲/۷۵ میلیون تن گندم به ارزش نزدیک به یک میلیارد دلار وارد شده است. فائو نیز هشدار داده که کاهش ارزش پول ملی، اختلال لجستیکی و دشواری واردات کالاهای اساسی، هزینه تامین مواد غذایی در ایران را افزایش داده است. بر اساس همین گزارش، قیمت آرد گندم در تهران در اوایل ۲۰۲۶ طی یک ماه حدود ۱۲۰ درصد و نسبت به سال قبل نزدیک به ۲۰۰ درصد افزایش یافته بود.

وابستگی به واردات در خوراک دام و طیور اهمیت بیشتری دارد. ایران سالانه به‌طور متوسط حدود ۸ میلیون تن ذرت، ۴/۲ میلیون تن کنجاله سویا و ۴۰۰ هزار تن جو وارد می‌کند و حدود ۹۵ درصد ذرت خوراک دام نیز از برزیل و اوکراین تامین می‌شود. بنابراین هرگونه اختلال در حمل‌ و نقل یا پرداخت‌های بین‌المللی، با یک وقفه زمانی، می‌تواند به تولید مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات و گوشت منتقل شود.

در بازار روغن خوراکی نیز بیش از ۸۰ درصد نیاز ایران به روغن خام و دانه‌های روغنی مانند سویا، آفتابگردان و پالم از خارج تامین می‌شود و بخش عمده این واردات از مسیر بنادر جنوبی انجام می‌گیرد. در نتیجه، اختلال در مسیرهای دریایی می‌تواند مستقیما هزینه و عرضه روغن خوراکی را تحت تاثیر قرار دهد.

آنچه در بندرهای خلوت، کشتی‌های معطل‌مانده، صف‌های نانوایی و جایگاه‌های سوخت و در نهایت بر سفره خانوارها دیده می‌شود، در سه شاخص اصلی اقتصاد ایران بازتاب پیدا می‌کند: حجم تجارت خارجی، اختلال در تعادل ارزی، تورم.

این سه شاخص، فشار ناشی از محدودیت‌های دریایی، تحریم‌های جدید و دشواری انتقال و تسویه پول را به زندگی روزمره مردم منتقل می‌کنند. ساز و کار آن نیز روشن است. هرچه واردات دشوارتر شود، هزینه حمل، بیمه و تامین مالی افزایش می‌یابد. تقاضا برای ارز بیشتر می‌شود و تضعیف ریال نیز هزینه واردات را بالا می‌برد. در نتیجه، حتی کالایی که هم‌چنان از مسیر بنادر شمالی، مرزهای زمینی یا مسیرهای جایگزین وارد کشور می‌شود، می‌تواند با قیمت بسیار بالاتری به دست مصرف‌کننده برسد.

بنابراین، بحران کنونی الزاما به‌معنای نبود کالا نیست. مسئله مهم‌تر، افزایش هزینه دسترسی به کالا و دشوارتر شدن تامین آن است. اگر این وضعیت طولانی شود، فشار از مرحله واردات و بنادر به تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و در نهایت خانوارها منتقل خواهد شد.

افزایش قیمت ارز به شدت بر گرانی کالاها در ایران تاثیر می‌گذارد. مرکز آمار ایران تورم نقطه به نقطه مرداد ماه، یعنی پیش از موج جدید سقوط ارزش ریال، را ۸۹ درصد و افزایش متوسط قیمت «خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها» طی یک سال را بیش از ۱۲۷ درصد اعلام کرده بود.

تعدادی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی روز نهم شهریور در نامه‌ای به سران سه قوه جمهوری اسلامی از وضعیت بازار ارز انتقاد کردند و گفتند که نوسان مداوم قیمت‌ها در بازار ارز، طلا و سکه «نااطمینانی را در میان مردم و فعالان اقتصادی افزایش داده است.»

نتیجه‌گیری

شش ماه پس از ضربات آمریکا و اسرائیل به ایران که جنگ را شعله‌ور کرد، به نظر می‌رسد درگیری به بن‌بست رسیده است. توافق آتش‌بس مقدماتی که در ژوئن حاصل شده بود، از هم پاشیده و تلاش‌های دیپلماتیک برای بازگرداندن فرآیند صلح به مسیر خود، پیشرفت چندانی نداشته است.

پس از وقفه‌ای طولانی در عملیات نظامی در طول ماه اوت، ضربات متقابل از سر گرفته شده‌اند. فرماندهی مرکزی آمریکا روز شنبه اعلام کرد نیروهای آمریکایی سه نفت‌کش ایرانی را مورد حمله قرار داده‌اند؛ از جمله یکی در نزدیکی جزیره خارک، کانون اصلی صادرات نفت ایران. این اقدام پس از حملات سپاه پاسداران انقلاب اسلام به کشتی‌های جنگی آمریکا در منطقه انجام شد.

جمهوری اسلامی ایران، نشان داده هم‌چنان توانایی حمله به منافع آمریکا در کشورهای همسایه و نیز بستن جریان نفت از طریق تنگه هرمز را دارد؛ آبراهی که پیش از آغاز درگیری، حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت از آن عبور می‌کرد.

بر اساس داده‌های کشتیرانی روز دوشنبه، در ۱۰ روز گذشته به‌طور میانگین ۱۰ کشتی حامل کالا روزانه از تنگه عبور کرده‌اند؛ کم‌ترین رقم از ماه مه تاکنون. این موضوع به افزایش بیشتر قیمت‌های نفت انجامید و قیمت نفت خام برنت را ۰.۸ درصد بالاتر از ۹۷ دلار در هر بشکه برد.

ایران گفته است تلاش‌ها برای مقابله با مشکلات ناشی از تحریم‌های آمریکا را که اقتصادش را فلج کرده، افزایش خواهد داد. با این حال، سه منبع ارشد ایرانی گفته‌اند کارزار آمریکا برای خفه کردن اقتصاد ایران از طریق محاصره صادرات نفتی و جلوگیری از دور زدن تحریم‌ها، روزبه‌روز تحمل‌ناپذیرتر می‌شود.

محمدباقر قالیباف، رییس مجلس ایران، روز یک‌شنبه گفت آمریکا باید پیش از آن‌که «دیر شود» درک کند که قواعد بازی تغییر کرده است. او در یک سخنرانی که در کانال تلگرامش منتشر شد، گفت: «از این پس، هر حمله‌ای علیه منافع و امنیت ایران، پاسخی سریع‌تر، سنگین‌تر و دردناک‌تر دریافت خواهد کرد».

قالیباف افزود در کنار جبهه نظامی، نبرد اصلی ایران اکنون بر سر تولید و معیشت مردم است. او نوسانات شدید نرخ ارز، تورم، بیکاری و مدیریت بازار را از چالش‌های عمده برشمرد و اضافه کرد ایرانیان می‌توانند سختی را تحمل کنند، اما نه سوءمدیریت یا بی‌عملی را؛ و از دولت انتظار اقدام سریع دارند.

علی مدنی‌زاده، وزیر اقتصاد ایران، روز یک‌شنبه به گفته رسانه‌های دولتی گفت تهران قصد دارد در برابر فشار اقتصادی آمریکا با اصلاحات پاسخ دهد و این ایده را رد کرد که تحریم‌ها موجب تغییر مسیر ایران خواهند شد.

مدنی‌زاده گفت: «آن‌ها از فشار اقتصادی و انزوا صحبت می‌کنند، از قطع روابط مالی حرف می‌زنند و فکر می‌کنند با فشار بر اقتصاد یک کشور می‌توانند تصمیمات مردم آن را تغییر دهند.» او افزود: «باید یک نکته را روشن کنم: مسئولیت اصلاح اقتصاد ایران بر عهده دولت و مردم ایران است، نه وزارت خزانه‌داری آمریکا.»

جنگ ایران و آمریکا حالا بیش از پیش به دریا منتقل شده است. نه این‌که پیش از این در دریا آرامش برقرار بود. از ابتدای جنگ ۳۸ روزه، تنگه هرمز یکی از اصلی‌ترین برگ‌های ایران برای بالا بردن هزینه جنگ بوده است.

معنای حمله و ضدحمله و خط‌ونشان کشیدن‌های دو طرف برای موجودیت دیگری می‌تواند با نزدیک شدن به جنگ تمام‌عیار معنا پیدا کند. به همین دلیل، هر موشک و مین سرگردان در خلیج فارس و تنگه هرمز می‌تواند ماجرایی بسازد که از خودش بزرگ‌تر شود.

در همین فضا، برخی چهره‌های نزدیک به روایت رسمی جمهوری اسلامی نیز از احتمال تقریبا قطعی عبور بحران از مرحله حملات محدود سخن می‌گویند. مصطفی خوش‌چشم، کارشناس نظامی صداوسیما، در گفت‌وگویی اینترنتی در روز سه‌شنبه ۱۷ شهریور می‌گوید، ایران و آمریکا به سوی «درگیری تمام‌عیار، پرشدت، اما کوتاه‌مدت» در اواسط یا اواخر پاییز می‌روند. به زعم او، آن درگیری‌ «نهایی» می‌تواند شبانه‌روز ادامه داشته باشد تا «کار یکسره شود.»

او هم‌چنین گفته ایران می‌خواهد «یک بار برای همیشه این پرونده را ببندد» و مدعی شده نیروهای مسلح ایران نه فقط در حوزه موشک و پهپاد، بلکه «در دریا، روی زمین و در سراسر منطقه» برای آمریکا «شگفتانه» دارند. این سخنان الزاما پیش‌بینی دقیق نظامی یا افشای طرح عملیاتی جنگ نیست، اما نشان می‌دهد دست‌کم در بخشی از فضای تحلیلی نزدیک به حکومت، جنگ دریایی و نفتکش‌ها نه پایان بحران، بلکه مقدمه تقریبا قطعی یک دور گسترده‌تر از رویارویی فهمیده می‌شود.

اکنون، به‌نظرم سئوال اساس این است که چرا تهران حاضر به پذیرش وضع موجود نیست؟

هرچه این وضعیت بیش‌تر ادامه پیدا کند، محاسبه برای جمهوری اسلامی ایران دشوارتر می‌شود. مردم ایران هم‌چنان هزینه محاصره، کاهش صادرات و فشار اقتصادی را می‌پردازد، در حالی که آمریکا تلاش می‌کند عبور کشتی‌های دیگر از هرمز را با کم‌ترین هزینه ممکن حفظ کند. ادامه چنین شرایطی هم‌چنین می‌تواند به‌مرور بخشی از ارزش اهرم هرمز را برای ایران کاهش دهد.

در چنین روندی، برخی ناظران معتقدند همین محاسبه می‌تواند سبب شود در آینده نزدیک، حتی جمهوری اسلامی به این نتیجه برسد که حرکت به سمت رویکردهای تهاجمی‌تر از گزینه‌های ناگزیر تصمیم‌گیران در جمهوری اسلامی تبدیل شود.

اظهارات برخی مقام‌های جمهوری اسلامی در هفته‌های اخیر در عین حال این گمانه را تقویت کرده که تهران ممکن است در مقطعی به این نتیجه برسد که هزینه پذیرش طولانی‌مدت محاصره از خطر تشدید دوباره درگیری بیش‌تر شده است.

شاید برای مقامات آمریکا، این مسئله مطرح است که انتخابات میان دوره‌ای پشت سر بگذارند و اگر ترامپ نتیجه مثبت و موفقی از این انتخابات بگیرد جنگ علیه ایارن را تشدید کند و شاید هدفش اشغال برخی بنادر حساس جنوب ایران باشد!

گزارش‌های منتشرشده حاکی از آن است که در پی این حملات، فعالیت حدود ۶۰ مجتمع پتروشیمی در کشور با اختلال جدی مواجه شده است. به گفته منابع مطلع، بیش از ۵۰ مجتمع در مناطق کلیدی بندر ماهشهر و عسلویه به‌طور مستقیم متوقف یا تولیدشان کاهش چشمگیر یافته است و دست‌کم ۱۰ مجتمع دیگر در سایر نقاط کشور نیز به شکل غیرمستقیم تحت تاثیر قرار گرفته‌اند.

براساس برآوردهای فنی، برای مثال، هزینه تامین و نصب توربین‌های گازی صنعتی  ۱۰۰ تا ۳۰۰ مگاواتی، بین ۰.۸ تا ۱.۵ میلیون دلار به ازای هر مگاوات است. بر این اساس، مجموع خسارات واردشده به زیرساخت‌های انرژی صنعت پتروشیمی بین ۶.۶ تا ۱۲.۹ میلیارد دلار تخمین زده می‌شود– رقمی که با توجه به محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها ممکن است افزایش یابد.

در کنار خسارات مالی، پیامدهای انسانی این حملات نیز قابل توجه است. براساس آمارهای منتشرشده، در منطقه عسلویه حدود ۲۷ هزار و ۶۰۰ نفر به‌طور مستقیم در مجتمع‌های پتروشیمی فعالیت دارند و بیش از ۲۲ هزار نفر نیز در پروژه‌های توسعه‌ای مشغول به کارند. در بندر ماهشهر نیز بیش از ۳۳ هزار نفر اشتغال مستقیم دارند.

با توقف فعالیت‌ها، بخش قابل توجهی از این نیروها، به‌ویژه در پروژه‌های توسعه‌ای، با خطر بیکاری مواجه شده‌اند. کارشناسان هشدار می‌دهند که تداوم این وضعیت به افزایش نرخ بیکاری و تشدید فشارهای اجتماعی در مناطق صنعتی منجر می‌شود.

بی‌گمان از بین رفتن زیرساخت‌های اقتصادی و صنایع بزرگ و کلیدی ایران، نه تنها ضربه دهشتناکی بر پیکر طبقه کارگر، بلکه کل جامعه است. کارگران و بیکاران و محرومان جامعه به‌همراه خانواده‌هایشان اکثریت جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند. بنابراین، جنگ ویرانگر جاری، بیش از هر قشری به طبقه کارگر ضربه زده که اکثریت عظیم جامعه را تشکیل می‌دهند. از این‌رو مخالفت با این جنگ ارتجاعی و تلاش برای توقف فوری آن، جدا از معیارهای انسانی، گام مهمی در راستای تقویت مبارزه اجتماعی علیه جمهوی اسلامی و از این طریق مبارزه هدفمند در جهت سرنگونی آن و ساختن جامعه‌ای آزاد و برابر و عالانه است.

چهارشنبه هجدهم شهریور 1405-نهم سپتامبر 2026

نوشته جنگ آمریکا و ایران به نفتکش‌ها و سایر کشتی‌های تجاری رسید! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: کریم امانی

۲۵ شهریور به رخدادی همیشگی در تاریخ مبارزات مردم ایران و کردستان بدل شده است. این روز یادآور آغاز یکی از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین خیزش‌های اجتماعی چند دهه‌ی اخیر ایران است، خیزشی که با کشته شدن ژینا امینی به دست “گشت ارشاد” جمهوری اسلامی آغاز شد و در مدتی کوتاه به مبارزه و اعتراضی سراسری علیه کلیت نظام حاکم بدل شد. به همین مناسبت، ضروریست تا بار دیگر، به دور از هرگونه اغراق و نیز به دور از دلسردی، با نگاهی طبقاتی و سوسیالیستی این رویداد تاریخی را بازخوانی کنیم: نقاط قوت آن را برجسته کنیم، ضعف‌هایش را نشان دهیم و در شرایط حساس کنونی، افقی روشن و امیدبخش پیش روی توده‌های مردم قرار دهیم.

خیزش زن، زندگی، آزادی در خلأ سر برنیاورد. این جنبش، تراکم دهه‌ها ستم طبقاتی، ملی و جنسیتی بود که جمهوری اسلامی بر جامعه تحمیل کرده بود از جمله: سرکوب آزادی‌های سیاسی و اجتماعی، دشمنی با حقوق زنان، سرکوب ملت‌های تحت ستم مانند ملت کرد، بلوچ و عرب، و دیگر اقلیتها و نیز فقر و نابرابری اقتصادی‌ای که هر سال عمیق‌تر می‌شد. کشته شدن ژینا تنها کبریتی بود که انبار باروت خشم و نارضایتی توده‌های مردم را مشتعل کرد. به همین دلیل بود که اعتراضات از سقز و سنندج آغاز شد و به سرعت به موجی فراگیر در سراسر ایران تبدیل گردید.

یکی از ویژگی‌های اصلی این خیزش، گستردگی و تنوع ترکیب اجتماعی شرکت‌کنندگان در آن بود: جوانان و دانشجویان، کارگران و بیکاران، معلمان و بازنشستگان، و نیز ملت‌های گوناگون ایران از کردستان تا بلوچستان و آذربایجان. برای نخستین بار پس از چندین دهه، اعتراضی یەکپارچە به‌طور هم‌زمان در شهرها و شهرک‌های گوناگون ایران گسترش یافت، بدون آنکه وابسته به رهبری یک فرد یا ناسیونالیسم یک ملت خاص باشد. این خود اثبات این واقعیت بود که مسئله‌ی اصلی جامعه‌ی ایران، مسئله‌ای طبقاتی و دموکراتیک است، نه صرفاً مسئله‌ای ملی یا مذهبی.

زنان در مرکز این خیزش بودند، نه به‌عنوان شرکت‌کنندگانی حاشیه‌ای، بلکه به‌عنوان رهبران واقعی این جنبش. شعار “زن، زندگی، آزادی” که ریشه در مبارزات زنان کرد دارد، به صدای سراسری ایران و حتی در سطح جهانی تبدیل شد. برداشتن پرده‌ی اصلی و رویارویی مستقیم زنان با قدرت اشغالگر بر بدنشان، عامل اصلی رادیکال شدن عمومی جنبش بود: از خواسته‌های اصلاح‌طلبانه به‌سوی خواست مستقیم تغییر بنیادین و برچیدن نظام جمهوری اسلامی. این نشان داد که آزادی زنان، معیاری واقعی از سطح انقلابی‌گری هر جنبش اجتماعی است.

به دور از هرگونه اغراق، باید به روشنی گفت: خیزش زن، زندگی، آزادی دستاوردهای تاریخی متعددی برای مبارزات مردم ایران به همراه داشت:

شکستن ثبات روانی ترس، که برای مدتی طولانی نزد جمهوری اسلامی ابزاری برای سرکوب بود.

برجسته کردن حقوق زنان و موضوع لغو حجاب اجباری به‌عنوان مسئله‌ای محوری و نه حاشیه‌ای در مبارزات سیاسی.

ایجاد همبستگی‌ای بی‌سابقه میان ملت‌ها و طبقات و اقشار گوناگون ایران، در برابر دشمنی مشترک.

افشای ماهیت واقعی جمهوری اسلامی در سطح جهانی و تضعیف بیش‌ازپیش پایه‌های حقوقی و مذهبی حکومت.

برانگیختن موج تازه‌ای از اعتراضات اجتماعی، از جمله اعتراضات کارگران، معلمان و بازنشستگان، که تا امروز نیز ادامه دارد.

با این حال، ارزیابی واقع‌بینانه نمی‌تواند از کنار ضعف‌های این جنبش بی‌تفاوت بگذرد:

نبود رهبری‌ای منسجم و اجتماعی–سیاسی که بتواند خواسته‌های گوناگون را در چارچوب یک برنامه‌ی روشن و بدیلی مشخص سازمان دهد.

جنبش بیشتر اوقات شکلی خودجوش و بدون کنترل داشت، بدون بنیادهای پایدار مانند کمیته‌ها و شوراها در محل کار و شهر و محلەها که بتوانند تداوم آن را تضمین کنند.

نبود پیوند محکم میان جنبش خیابانی و جنبش کارگری به شکلی که بتواند زمینه‌ساز یک اعتصاب عمومی گردد، که بخش قابل توجهی از تأثیرگذاری خود را از دست داد.

سرکوب شدید و پیگیر جمهوری اسلامی توانست بسیاری از شبکه‌های فعالیت خودجوش را از هم بپاشد و آسیب‌پذیر سازد.

جمهوری اسلامی، همچون همیشه، در برابر صدای حق‌طلبانه‌ی مردم، چیزی جز خشونت نشان نداد: کشتار صدها جوان و کودک و زن در خیابان‌ها، کور کردن چشمان معترضان با گلولەی ساچمه، بازداشت هزاران نفر، شکنجه و اعدام فعالان. این بار دیگر ثابت کرد که رژیم جمهوری اسلامی، به لحاظ ماهوی، توانایی جوابگو بوودن بە خواسته‌های قانونی و حق‌طلبانه‌ی مردم را ندارد و تنها از طریق خشونت می‌خواهد به بقای خود ادامه دهد.

در همین حال، ضروری است به نقش منفی برخی از جریان‌های سیاسی اشاره کنیم که کوشیدند از مبارزات مردم بهره‌برداری کنند، بدون آنکه منافع واقعی کارگران و اقشار محروم را در نظر بگیرند. جریان‌های ناسیونالیست و محافظه‌کار، به‌ویژه جریان سلطنت‌طلب، کوشیدند جنبش را به‌سوی امیدبستن به بیرون و قدرت‌های امپریالیستی سوق دهند، به‌سوی آرزویی خیالین از “تغییر از بیرون“، بدون ارائه‌ی راه‌حلی واقعی برای مسائل اجتماعی و اقتصادی توده‌های ستمدیده. این جریان‌ها بارها کوشیدند خواسته‌های بنیادین زنان و کارگران را تضعیف کنند و جنبش را زیر سایه‌ی نوستالژی سلطنت ببرند، سلطنتی که کارنامه‌اش چیزی جز همان سرکوب و نابرابری تاریخی طبقاتی نیست. این شیوه‌ی برخورد، بخش قابل توجهی از انرژی و همبستگی طبقاتی–اجتماعی جنبش را تضعیف کرد.

ما اکنون در شرایطی بسیار حساس و دشوار به سر می‌بریم: بیکاری گسترده، فقر و گرانی، آوارگی مردم زحمتکش، سرکوب و زندان و اعدام همچنان ادامه دارد، و پیامدهای جنگ و درگیری‌های منطقه‌ای بار سنگین‌تری بر دوش مردم فقیر و ستمدیده‌ی ایران و کردستان گذاشته است. با این همه، خیزش زن، زندگی، آزادی چنان نبود که به‌کلی فروبپاشد یا به فراموشی سپرده شود. این جنبش بذر مبارزه‌ای نو کاشت که هنوز در قالب اعتراضات کارگران، معلمان، بازنشستگان و مبارزات زنان علیه حجاب اجباری ادامه دارد.

افق واقعی و امیدبخش، نه از راه امید بستن به قدرت‌های خارجی است و نه از راه بدیل سلطنت و دیکتاتوری‌ای نوین، بلکه از راه تقویت سازمان‌یابی خودجوش و مستقل مردم زحمتکش است: سازماندهی سندیکاها و کمیته‌های کارگری، سازمان‌یابی زنان، جوانان و معلمان، و پیوند زدن مبارزات روزمره‌ی نان به پروژه‌ای سیاسی برای تغییر بنیادین و دموکراتیک.

از اینرو وظیفه همه فعالان چپ و سوسیالیست است که از مبارزه آزادیخواهانه زحمتکشان، زنان و جوانان ایران و کردستان تا سرنگونی جمهوری اسلامی و رسیدن به ایرانی آزاد، برابر و عاری از هەرگونە ستەم و استثمار حمایت کنند، ایرانی که در آن زن، زندگی و آزادی نه صرفاً یک شعار، بلکه به واقعیتی اجتماعی بدل شود.

نوشته ۲۵ شهریور، بازخوانی خیزشی که همچنان ادامه دارد بە مناسبت چهارمین سالگرد خیزش زن  زندگی  آزادی اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

جواد مجابی، نویسنده، شاعر، طنزپرداز، نقاش و منتقد ادبی و هنری، شنبه 14 شهریور ماه 1405، پس از یک دوره بیماری در ۸۷ سالگی درگذشت. او از چهره‌های شناخته‌شده ادبیات و هنر معاصر ایران بود که در حوزه‌های مختلفی فعالیت کرد از جمله ادبیات، هنرهای تجسمی، روزنامه‌نگاری و نقد هنری.

خانواده جواد مجابی اعلام کرده‌اند که در مرحله نخست تنها مراسم تشییع برگزار خواهد شد. پس از آن نیز به مدت هفت روز، خانه این هنرمند و منتقد ادبی پذیرای دوستان، همکاران و علاقه‌مندانی خواهد بود که قصد دارند برای ادای احترام به او مراجعه کنند.

جواد مجابی در ۲۲ مهر ۱۳۱۸ در قزوین به دنیا آمد. در اوایل دهه‌ چهل در رشته‌ حقوق و دکترای اقتصاد از دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد. او در همان دوره و پیش از انقلاب، کارشناس وزارت فرهنگ و هنر بود و هم‌زمان، به‌صورت حرفه‌ای و مستمر به روزنامه‌نگاری و نویسندگی می‌پرداخت. مجابی مدتی در روزنامه‌ اطلاعات دبیر بخش فرهنگ و هنر نیز بود. او با مجلاتی ادبی مهمی چون فردوسی، جهان نو، خوشه، آدینه و دنیای سخن همکاری داشت و مستمر می‌نوشت.

وی از کودکی همراه برادرش حسین نقاشی می‌کشید و یکی از چهره های شاخص و پیشگام در حوزه نقد نقاشی و هنرهای تجسمی ایران بود.

جواد مجابی در مجموع بیش از ۵۰ اثر در قالب‌های مختلف، از جمله شعر، داستان کوتاه، رمان، طنز، نمایش‌نامه، فیلم‌نامه و پژوهش منتشر کرده است.

اولین کتابش، مجموعه شعر فصلی برای تو را در ۲۵ سالگی و در سال ۱۳۴۴ منتشر کرد و به گفته خودش، همین کتاب مجوز رسمی ورودش به دنیای شاعران و نویسندگان عصرش شد.

جواد مجابی از اواسط دهه چهل تا سال ۱۳۵۸ که به اصطلاح پاکسازی شد، در روزنامه اطلاعات، روزنامه‌نگاری کرد و با آن‌که لیسانس حقوق و دکترای اقتصاد گرفته بود، نه کار حقوقی کرد نه کار اقتصادی.

از وی چند رمان از جمله شب ملخ، شهربندان، مومیایی و بنفشه‌های سراشیب منتشر شده و چند اثر در حوزه طنز به نام‌های عبید بازمی‌گردد، نیشخند ایرانی، ایالات نیست در جهان و پژوهش مهمی به نام تاریخ طنز ادبی ایران. او بیش از ده مجموعه شعر دارد.

جواد مجابی دو شناخت‌نامه درباره احمد شاملو و غلامحسین ساعدی دارد و در زمینه نقاشی هم تاریخ نقاشی نوگرای ایران را گرد آورده است.

در نگاه آقای مجابی، شعر نه صرفا یک قالب ادبی، که «تجسم زبانی خلاق رویاها و واقعیت آدمی» بود و اعتقاد داشت در سال‌های مختلف، همان انرژی را که می‌توانست صرف شعر کند، به ضرورت به حوزه‌های دیگری مثل داستان، نقاشی و نقد منتقل کرده بود.

زندگی جواد مجابی، از تجربه‌های دشوار کودکی و آفرینش هنری تا سال‌های خانه‌نشینی و سانسور، با تحولات فرهنگی و اجتماعی ایران در چند دهه پیوند خورد. به همین دلیل، مرور زندگی، آثار و دیدگاه‌هایش، تصویر هنرمندی را ارائه می‌کند، که به‌رغم محدودیت‌های جسمی و سیاسی، نوشتن و آفرینش را بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی می‌دانست.

آتلیه «اوباش» و گرایشات آنارشیستی

در اوایل دهه چهل، پس از فارغ‌التحصیل شدن در رشته حقوق قضایی، در دوره دکتری رشته اقتصاد دانشگاه تهران پذیرفته ‌شد و در اداره آمار قضایی به کار آماری پرداخت.

در همین دوران، با حسین، برادر کوچک و نقاش او که در دانشکده معماری پذیرفته شده بود، «آتلیه اوباش» را در تهران تشکیل دادند که یک گروه آنارشیستی بود. مجابی بعدا گفت که برخلاف برخی هم‌نسلانش، از آغاز فعالیت سیاسی حزبی نداشته اما در میان نسل او «انرژی ضد وضعیت موجود» و نوعی گرایش آنارشیستی وجود داشته است.

او رفتارهای غیرعادی را نوعی اعتراض به جهان کهنه می‌دانست و می‌گفت: «مدرنیست برای ما یه نوع جنگیدن با دنیای کهن بود.»

روزنامه‌نگاری و طنز انتقادی

روزنامه‌نگاری یکی از فعالیت‌های کلیدی در کارنامه مجابی است. این حرفه در زندگی او فقط یک شغل نبود؛ بلکه به تعبیر خودش، نقش مهمی در تربیت فکری و اجتماعی‌اش داشت و به ویژه او را به یک مفسر هنری و طنزپرداز انتقادی تبدیل کرد.

سال ۱۳۴۶، جواد مجابی اولین یادداشت‌های طنز خود را در نشریه «جهان نو» و سپس «خوشه» به چاپ رساند. او در روزنامه اطلاعات نیز، نوشته‌های اجتماعی و انتقادی خود را با اسامی مستعار «زوبین» و «پلاور» منتشر کرد.

یادداشت‌های انتقادی و طنز او در روزنامه نیز بعدها در قالب کتاب‌های «یادداشت‌های آدم پرمدعا» و «آقای ذوزنقه» گردآوری و منتشر شد.

آقای مجابی همواره و حتی پس از انقلاب، کار طنز را در کنار دیگر فعالیت‌های ادبی و هنری خود ادامه داد و کتاب‌های دیگری در این زمینه، از جمله «عبید بازمی‌گردد» و «نیشخند ایرانی» را منتشر کرد.

احمد شاملو، شاعر مطرح در سال ۱۳۵۰ در روزنامه کیهان در نقدی درباره کتاب «یادداشت‌های آدم پرمدعا»، طنز مجابی را «طنز تند و سوزان» و «در زبانی فشرده و قالبی تنگ که از مفاهم چیزی هم‌چون گلوله می‌سازد»، توصیف کرد.

خود مجابی به قدرت انتقادی بی‌همتای طنز باور داشت و گفته بود: «طنز در آن‌جا به کار می‌آید که غیرممکن را طرح می‌کند. اگر غیرممکن رخ دهد همه این نقاب‌ها برمی‌افتد و تمثیل ساده درباره همه کردارها قضاوت خواهد کرد.»

طنز برای مجابی، نوعی نگاه انتقادی و شکاکانه به وضعیت انسان بود که الزاما به داستان‌های خنده‌دار محدود نمی‌شود. او هم‌چنین معتقد بود که طنز در اصل از مردم می‌آید و ادیبان بعدا آن را به شکل ادبی درمی‌آورند.

آقای مجابی که در ۱۳۴۸، دبیر صفحه هنر و ادبیات روزنامه اطلاعات شده بود، کار روزنامه‌نگاری‌ را تا سال ۱۳۵۹ ادامه داد. این کار موجب شد به طور گسترده با چهره‌های فرهنگی ایران آشنا شود. در همین دوره نقد هنرهای تجسمی را آغاز کرد و گفت‌وگوهایی با هنرمندان برای انتشار در روزنامه اطلاعات انجام داد.

در سال ۱۳۴۹، دومین مجموعه شعر مجابی با عنوان «زوبینی بر قلب پائیز» در انتشارات امیرکبیر منتشر شد. از این پس، انتشار کتاب را جدی‌تر گرفت و در ۱۳۵۱، اولین مجموعه داستان‌های کوتاه خود را با نام «من و ایوب و غروب» و همچنین کتابی را در زمینه کاریکاتور به نام «شباهت‌های ناگزیر» با همکاری اردشیر محصص منتشر کرد.

یک سال بعد، از دادگستری به وزارت فرهنگ و هنر منتقل و به عنوان کارشناس هنری اداره آفرینش هنری مشغول به کار شد. مجابی که به عضویت کانون نویسندگان درآمده بود، در سال ۱۳۵۶ ساکن «کوی نویسندگان» در تهران شد.

فعالیت‌های هنری و ادبی مجابی در چند سال منتهی به انقلاب ۱۳۵۷، اوج گرفت؛ از سفر به کشورهای مختلف، تا حضور در برنامه‌های رادیو و تلویزیون ایران به عنوان منقد هنرهای تجسمی. انتشار آثاری در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، مثل «پسرک چشم‌آبی» و دریافت جایزه ادبی «فروغ» از دیگر اتفاقات این دوران در کارنامه مجابی است.

از نظر آقای مجابی، شکوفایی فرهنگی دهه‌های ۴۰ و ۵۰ فقط نتیجه استعداد هنرمندان نبود؛ شرایط اقتصادی و اجتماعی نیز نقش مهمی داشت. افزایش درآمد، گسترش شهرها و شکل‌گیری طبقه متوسط مرفه باعث شد تقاضا برای آثار هنری و ادبی افزایش پیدا کند و همین تقاضا به فرهنگ رونق داد.

طنز؛ جدی‌ترین شکل مواجهه با جامعه

طنز در آثار مجابی جایگاه ویژه‌ای داشت. او از طنز برای سرگرمی صرف استفاده نمی‌کرد. طنز برایش راهی برای نشان دادن تناقض‌ها و پوچی‌های زندگی اجتماعی بود. بخشی از آثار داستانی و رمان‌هایش نیز با همین نگاه نوشته شده‌اند. جهانی که در آن واقعیت روزمره می‌تواند آن‌قدر عجیب باشد که گاهی تنها زبان طنز بتواند آن را روایت کند. 

در میان آثار او، «عبید بازمی‌گردد» نمونه‌ای روشن از پیوند طنز با تاریخ و جامعه است. مجابی در این اثر و نوشته‌های دیگرش بارها به سراغ گذشته ادبی ایران رفت تا از خلال آن، زمانه خودش را روایت کند. 

وی هم‌چنین سال‌ها روی تاریخ طنز ادبی ایران کار کرد. در گفت‌وگویی با «بخارا» از پژوهشی مفصل درباره تاریخ طنز ادبی از دوره‌های گذشته تا مشروطه سخن گفته بود. کاری که نشان می‌دهد علاقه او به طنز تنها در مقام نویسنده نبود و وجه پژوهشی نیز داشت. 

خانه‌نشینی در دوران پس از انقلاب

در ماه‌های آغازین انقلاب، دبیر سرویس روزنامه اطلاعات شد و سرمقاله‌هایی را بدون امضا به چاپ رساند. در سال ۱۳۵۹، به کار خود در روزنامه اطلاعات پایان داد و پس از بازنشستگی اختیاری از کارمندی شورای عالی فرهنگ و هنر، خانه‌نشین شد.

او از فراغت خانه‌نشینی برای خلق ادبی و هنری بیشتر استفاده کرد؛ سرودن شعر، نوشتن داستان و نمایشنامه و همکاری با نشریاتی مثل «بوستان» و «چراغ». اما برخی از آثاری که خلق کرد، در آن دوره منتشر نشدند؛ مثل رمان «برج‌های خاموشی» که در اوایل دهه شصت نوشته شد اما سال‌ها بعد به چاپ رسید. «عبور از باغ قرمز» و «شب ملخ» عناوین دیگر رمان‌های مجابی هستند که در دهه شصت نوشته شدند.

از شعرهای معروف این دوران نیز می‌توان به شعر بلند «بر بام بم» اشاره کرد که در سال ۱۳۶۱ سروده شد. او بعدها به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «بیست سال قبل از این‌که زلزله بم بیاید، من ویرانی بم را دیده بودم، به دلیلی که من بم را یک کشور می‌دیدم و یک تاریخ می‌دیدیم که دائما ویران می‌شود و باز ساخته می‌شود. شاید اصلا سانسور آثار من هم با همین شعر شروع شد.»

جواد مجابی در این دوره، تحقیقات هنری خود را از جمله «پژوهش فلزکاری در ایران» در قالب مقاله و کتاب سامان داد و منتشر کرد و در سال ۱۳۶۷ و به مدت یک سال، سردبیر مجله دنیای سخن شد.

در اوایل دهه ۱۳۷۰ و با بسته‌تر شدن فضای فعالیت فرهنگی و هنری در ایران، این نویسنده و شاعر تلاش کرد آثار خود را در خارج از کشور منتشر کند. رمان‌های «عبور از باغ قرمز» و «فردوس مشرقی» از جمله آثاری است که از مجابی از سوی ناشران فارسی‌زبان خارج از کشور منتشر شدند.

هم‌چنین در این دوره، تاریخ تحلیلی نقاشی نو ایران را آغاز کرد که بعدا در دو جلد و با عنوان «نود سال نوآوری در هنر تجسمی ایران» منتشر شد. او در این اثر، جریان‌های مختلف نقاشی و مجسمه‌سازی ایران را از آغاز جنبش‌های مدرن در کشور مورد بررسی و تحلیل قرار داد.

آقای مجابی به تهیه «شناخت‌نامه احمد شاملو» و «شناخت‌نامه غلامحسین ساعدی» نیز پرداخت. با وجود احترامی که برای کار این دو چهره ادبی ایران قائل بود، گفته بود که خود را مدیون یک یا دو شاعر نمی‌داند، بلکه «مدیون کل ادبیات خودمان» است.

با این حال، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی، وقتی از الگوی شخصی‌اش پرسیده شد، از شاملو نام می‌برد؛ نه فقط به دلیل شاعری، بلکه به این دلیل که شاملو را یک «فرهنگی، یک روشنفکر فرهنگی» می‌داند که در عرصه‌های گوناگون فعالیت کرده است.

معضل سانسور و خودسانسوری

مجابی که در سال‌های پس از انقلاب نیز با وجود محدودیت‌ها همواره قلم را در دست داشت، گفته بود که رشد شعر و ادبیات ایران پس از انقلاب نیز ادامه داشته، اما به دلیل سانسور و کمبود مخاطب، منتقد و رسانه، بسیاری از این آثار دیده نشده‌اند.

او سانسور را فقط دولتی نمی‌دانست و از سانسور نخبگان، نهادها، و حتی افکار عمومی نیز سخن می‌گفت: «سانسور فقط مربوط به دولت‌ها نیست، یعنی منحصر به دولت‌ها نیست، بلکه سانسور روشنفکران داریم، سانسور نهادها و سیستم‌ها داریم، سانسور اقتصادی داریم که کتاب چاپ کنند یا چاپ نکنند و در نهایت سانسور افکار عمومی داریم که افکار عمومی را در حدی نگه ‌دارند که قادر به درک چیزهای نو نباشد.»

در مرداد ۱۳۹۰، این نویسنده و شاعر اعلام کرد که حدود ۶ هزار صفحه از کتاب‌هایش در انتظار دریافت مجوز از وزارت ارشاد است و دیگر حتی رغبتی به بازگویی مشکلات ناشی از سانسور ندارد: «ما به عنوان نویسنده از سال ۱۳۴۶ تا به حال درباره سانسور صحبت می‌کنیم و متاسفانه در طول این دهه‌های مختلف نه تنها بهتر نشده بلکه بدتر شده است. به همین دلیل دیگر رغبت چندانی هم به بازگویی این مسائل و مشکلات نداریم.»

جواد مجابی سال‌ها قبل در «یادداشت‌های آدم پرمدعا» نوشته بود: «برای نویسنده نبوغ لازم نیست، خواننده لازم است.» با این حال، او معتقد بود سانسور نمی‌تواند هنرمند را به‌طور کامل از آفرینش بازدارد، مگر اینکه هنرمند گرفتار خودسانسوری شود.

در مجموع، جواد مجابی تداوم آفرینش را مهم‌تر از امکان فوری انتشار می‌دانست و حتی زمانی که امکان چاپ آثارش وجود نداشت، از نوشتن و سرودن دست نکشید.

او به ویژه درباره شعر معتقد بود که «مشغله ذهنی و نجوای درونی‌» انسان است؛ به همین دلیل، ادبیات و هنر برای مجابی پیش از آنکه پاسخ به بازار، حکومت، مخاطب یا حتی انتشار باشد، نوعی ضرورت درونی و راهی برای حفظ استقلال فکری او بود.

آقای مجابی در نامه‌ای طعنه آمیز که روز جمعه 14 مرداد 1390‌(5 اوت 2011) به خبرگزاری دانشجویان ایران‌(ایسنا) فرستاد، از وزارت ارشاد بابت ممیزی کتاب‌هایش تشکر کرد و نوشت: «می‌خواهم از مسئولان کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بابت چند سال معطلی برای جواب انتشار شش‌هزار صفحه شعر، رمان، داستان و مقاله‌هایم تشکر کنم.»

وی در بخش دیگر نامه‌اش نوشت: «مژده می دهم که همین میزان نوشته را به دست ایشان خواهم رساند. این نوشته‌ها شامل تاریخ طنز ایران، تاریخ نقاشی مدرن ایران، مجموعه مقالات و چند کتاب شعر جدید می‌شود.»

«حذف ۳۰ صفحه از زندگینامه»

آقای مجابی در توضیح وضعیت آثار معطل مانده‌اش گفت: «درباره بعضی کتاب‌ها اصلا جواب نداده‌اند. نمایشنامه‌هایم را غیرمجاز اعلام کرده‌اند. درباره زندگینامه من از مجموعه «فرهنگ شفاهی» گفته‌اند که ۳۰ صفحه‌اش را کم کنیم. این کار را هم کردیم ولی هنوز مجوز نداده‌اند. یک کتاب دیگرم حتی صحافی هم شد ولی جلوی توزیعش را گرفتند.»

انتقادهای نویسندگان و مترجمان از وضعیت ممیزی کتاب در سال‌های اخیر افزایش یافته است. به گفته آقای مجابی «کافی است با ناشران صحبت کنید تا از ده‌ها کتابی که آن‌جا حبس شده سخن بگویند.»

آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر سابق جمهوری اسلامی ایران، روز چهارشنبه  29 تیر 1390، در این باره گفته بود: «نمی‌توان بازار کتاب را آزاد گذاشت تا کتاب‌های مضر وارد جامعه شود.»

هم‌چنین محمد حسینی، وزیر فرهنگ و ارشاد وقت اسلامی ایران، در یک گفت‌و‌گوی تلویزیونی با اشاره به سخنان رهبر ایران گفت: «ممیزی نه تنها مانع نیست، بلکه یک ضرورت است.»

محمد حسینی گفته بود: «ما در مورد کتاب خوب، ممیزی نداریم؛ اما باید مراقب باشیم که همه چیز منتشر نشود؛ بعضی کتاب‌ها برای جامعه ضرر دارند یا کتاب‌های سیاسی هستند در چهره زیبای فرهنگ، و بعضی دنبال اهداف دیگری هستند و با بحث نظام مشکل دارند.»

«رغبت بازگویی مشکلات را نداریم»

جواد مجابی نامه اش به وزارت ارشاد را «یک نوع هشدار درباره لطمه بزرگی که به فرهنگ معاصر وارد می شود» دانست و گفت: «ما به‌عنوان نویسنده از سال ۱۳۴۶ تا به حال درباره سانسور صحبت می‌کنیم و متاسفانه در طول این دهه‌های مختلف نه تنها بهتر نشده بلکه بدتر شده. به همین دلیل دیگر رغبت چندانی هم به بازگویی این مسائل و مشکلات نداریم.»

آقای مجابی رفتار وزارت ارشاد را «یک جور مسدود کردن نشر» دانست و گفت: «این رفتار با آزادی بیان و اندیشه سازگار نیست. مطرح کردن نوعی ادبیات، تجربه‌ای بوده است که در دنیا جواب غلطی داده و هر کشوری بخواهد این کار را بکند به سودش نیست. ما همواره از سر دلسوزی گفته‌ایم که اجازه بدهید که آثار فرهنگی منتشر شود. انتقاد کردن حق نویسنده‌هاست.»

به گفته او «ما بدون این‌که وارد امور سیاسی بشویم همواره روی مسئله فرهنگ و آزادی فرهنگ تاکید داشته‌ایم.»

با این حال، از نظر جواد مجابی «نوشتن» با «چاپ کردن» متفاوت است، «به همین دلیل به شوخی گفتم که ۶ هزار صفحه دیگر هم برایشان می فرستم. که البته با احتساب آثاری که باید تجدید چاپ شود، به همین رقم خواهد رسید.»

«ما ترجیح می‌دهیم که در داخل کشور برای مردم کار کنیم و وارد دسته‌بندی‌های سیاسی روز هم نیستیم و می‌خواهیم کار فرهنگی کنیم. این باید فهمیده شود و این سوء‌تفاهم کلی و تاریخی از بین برود.»

از جواد مجابی چندین مجموعه داستان از جمله «از دل به کاغذ»، «کتیبه و ایوب» و «دیوانگان و این باران»، ده رمان از جمله «برج‌های خاموشی»، «لطفا درب را ببندید» «در این هوا» و هفده مجموعه شعر از جمله فصلی برای تو، زوبینی بر قلب پائیز، پرواز در مه و بر بام بم منتشر شده است.

تاریخ هنر

اما اگر مجابی را فقط با داستان و شعر بشناسیم، بخش مهمی از کارنامه‌اش را نادیده گرفته‌ایم. او از کودکی نقاشی می‌کرد و در بزرگسالی نیز به شکل جدی به هنرهای تجسمی پرداخت. خودش در گفت‌وگوها تاکید کرده بود که نقاش حرفه‌ای نیست، اما سال‌ها درباره نقاشی و هنرمندان ایرانی پژوهش کرد. 

یکی از مهم‌ترین حاصل این بخش از فعالیت او کتاب «نود سال نوآوری در هنر تجسمی ایران» است؛ پژوهشی درباره سیر هنرهای تجسمی ایران که در دو جلد منتشر شد. اطلاعات کتاب‌شناختی این اثر نشان می‌دهد جلد دوم آن در سال ۱۳۹۵ توسط نشر پیکره منتشر شده است. 

مجابی در این حوزه تنها به نوشتن درباره نقاشی اکتفا نکرد و بخشی از تاریخ هنر معاصر ایران را نیز ثبت کرد. کاری که برای شناخت نسل‌های مختلف نقاشان و تحولات هنرهای تجسمی ایران اهمیت دارد. 

بیش از شش دهه نوشتن

کارنامه مجابی گسترده است. آن‌قدر گسترده که به سختی می‌توان او را در یکی از دسته‌های معمول ادبی قرار داد. شعر، داستان، رمان، طنز، نمایشنامه، فیلمنامه، نقد ادبی، نقد هنری و روزنامه‌نگاری در کارنامه او کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. 

اما شاید آن‌چه بیش از تعداد کتاب‌ها اهمیت دارد، استمرار او باشد. مجابی بیش از شش دهه نوشت و در دوره‌های مختلف، با وجود تغییر فضای فرهنگی و اجتماعی ایران، از ادبیات فاصله نگرفت. در گفت‌وگویی درباره زندگی و آثارش، از علاقه‌اش به دهخدا گفته بود. نویسنده‌ای که برای مجابی نماد پیوند میان نوشتن و زندگی بود. او به یاد آورده بود که دهخدا گفته بود تنها دو روز کارش را تعطیل کرده، روز مرگ مادرش و روزی که آن‌قدر بیمار بوده که نمی‌توانسته قلم در دست بگیرد. 

حالا نام جواد مجابی نیز به همان نسلی از نویسندگان ایرانی پیوسته است که بخش بزرگی از زندگی خود را با نوشتن گذراندند. او در ۸۶ سالگی درگذشت، اما کارنامه‌ای از شعر، داستان، طنز، روزنامه‌نگاری و پژوهش هنری باقی گذاشت. کارنامه‌ای که نشان می‌دهد برای مجابی، ادبیات تنها نوشتن کتاب نبود، بلکه شیوه‌ای برای دیدن و ثبت کردن زمانه بود.

قتل‌های موسوم به «قتل‌های زنجیره‌ای»

مجابی از چهره‌های فعال در تلاش برای احیای کانون نویسندگان ایران هم بود و نامش در سال ۱۳۷۳ در میان تهیه‌کنندگان و امضاکنندگان بیانیه مشهور «ما نویسنده‌ایم»، معروف به «متن ۱۳۴ نویسنده»، قرار گرفت؛ بیانیه‌ای که بر آزادی اندیشه، بیان و نشر و مخالفت با سانسور تأکید داشت.

دو سال بعد، مجابی یکی از ۲۱ نویسنده، شاعر و روزنامه‌نگاری بود که برای سفری فرهنگی عازم ارمنستان شدند. راننده‌ی اتوبوس حامل آنان در مسیر دو بار کوشید خودرو را به دره بیندازد. این ماجرا بعدها در ارتباط با پرونده قتل‌های زنجیره‌ای روشنفکران و نویسندگان ایران به‌عنوان تلاش وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی برای کشتن دسته‌جمعی شماری از اهل قلم مطرح شد.

جنایت اول آذر ۱۳۷۷ در خیابان هدایت تهران و کاردآجین کردن داریوش و پروانه فروهر، حلقه‌ای از جنایاتی بود که با تکرار و تداومش به «قتل‌های زنجیره‌ای» معروف شد و نویسندگان و روشنفکرانی چون محمدجعفر پوینده، محمد مختاری و مجید شریف را نیز به کام مرگ کشاند؛ پرونده‌ای که به یکی از بزرگترین و مهم‌ترین بحران‌های سیاسی تبدیل شد.

آن‌طور که علی یونسی، ریاست سازمان قضایی نیروهای مسلح و رییس کمیته تحقیق قتل‌های سیاسی به «ایران ماه»‌(مهرماه ۹۸) گفته: «ما همان هفته اول ماموریت‌مان، ماجرا را روشن کردیم و معلوم شد این قتل‌ها توسط وزارت اطلاعات و قاتلانش صددرصد از پرسنل این وزارتخانه بودند. این گزارش را به رییس‌جمهوری دادیم و ایشان هم از وزیر وقت خواست تا استعفا بدهد. دری استعفا داد و وزارت اطلاعات هم آن اطلاعیه معروف را که در تاریخ سازمان‌های اطلاعاتی بی‌نظیر یا کم‌نظیر است، منتشر کرد و رسما این تقصیر را پذیرفت.» منظور یونسی بیانیه‌ای است که وزارت اطلاعات در ۱۵ دی منتشر کرد و «قتل‌های نفرت‌انگیز» را «فتنه‌ای دامنگیر و تهدیدی برای امنیت ملی» خواند و وعده «کشف و ریشه‌کنی این پدیده شوم» را داد و اعلام کرد: «معدودی از همکاران مسئولیت ناشناس، کج‌اندیش و خودسر این وزارت بی‌شک آلت دست عوامل پنهان قرار گرفته و در جهت مطامع بیگانگان دست به این اعمال جنایتکارانه زده‌اند.»

پس‌از صدور این اطلاعیه بود که قربانعلی دری نجف‌آبادی، وزیر وقت اطلاعات استعفا داد و یونسی جانشینش شد.

پرونده قتل‌ها ابتدا به سازمان قضایی نیروهای مسلح سپرده شد. ۳۱ خرداد ۷۸ حجت‌الاسلام محمد نیازی، رییس این سازمان همزمان با اعلام اسامی چهار نفر از عاملان اصلی قتل‌ها به نام‌های مصطفی کاظمی، مهرداد عالیخانی، خسرو براتی و سعید امامی از خودکشی منجر به مرگ سعید امامی یا همان سعید اسلامی معاون پیشین وزارت اطلاعات و از عاملان اصلی قتل‌ها خبر داد. پس از کش و قوس‌های فراوان، پرونده از سازمان قضایی نیروهای مسلح گرفته شد و برای رسیدگی به دادسرای نظامی تهران انتقال یافت. دادگاه دو سال پس‌از قتل‌ها در سال ۱۳۷۹ تشکیل شد و پس ‌از 12 جلسه غیرعلنی به ریاست قاضی عقیقی رییس شعبه یک دادگاه نظامی تهران، در دی ماه همان سال حکم ۱۸ متهم این پرونده را صادر کرد. بر اساس این حکم چند نفر از متهمان به قصاص، برخی به حبس ابد و دیگران به حبس‌هایی از دو تا 10 سال حبس محکوم شدند.

رییس سازمان قضایی نیروهای مسلح روز شنبه 29/3/1378 خبر فوت سعید امامی را اعلام نمود و بدین ترتیب، نام وی از پرونده کنار رفت و اوراق بازجویی‌هایش نیز نیز به‌طور کل از پرونده حذف گردید و متهم ردیف اول از سعید امامی به مصطفی کاظمی نزول نمود و این پرونده که می‌توانست دست‌های پیدا و نهان مافیای قدرت و ثروت و ترور را در طول عمر جمهوری اسلامی بر ملا نماید به فراموشی سپرده شد.

سرانجام بر طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران این پرونده در دادگستری مختومه اعلام شد اما در قلب و در ذهن و تاریخ ایران باز است تا روزی که حقیقت روشن شود و آمران این جنایت‌ها به کیفر اعمال‌شان برسند.

البته به جز چهار قتلی که در افکار عمومی با عنوان «پرونده قتل‌های زنجیره‌ای» شناخته شده، نزدیک ۱۰۰ قتل دیگر از ابتدای دهه ۷۰ انجام شده که بسیاری از آن‌ها فعالان حوزه ادبیات بودند؛ به جز قتل رهبران اهل تسنن و البته چند قتل داخلی و خارجی از رهبران اپوزیسیون جمهوری اسلامی. شمار زیادی از آنان امضاء‌کنندگان  بیانیه ۱۳۴ و اعضای شورای مشورتی کانون نویسندگان ایران بودند.

بعد از انتشار این بیانیه سعیدی سیرجانی در آذر ماه ۷۳ بعد از چند نامه سرگشاده به علی خامنه‌ای در اعتراض به عدم صدور مجوز انتشار کتاب‌هایش، به وسیله شیاف پتاسیم و به دستور سعید امامی کشته شد. قتل سعیدی سیرجانی که از سوی شخص علی خامنه‌ای در پاسخی که به نامه‌اش داد «مرتد» اعلام شده بود، در ارتباط مستقیم با کتاب‌های ادبی او بود.

«شیخ صنعان»، نقد تیز او به جمهوری اسلامی  در مخلوط کردن دین و دولت است که انتشارش در مجله نگین در سال ۵۸ ان را به توقیف کشاند. بعدها از او آثار تمثیلی دیگری مانند «آستین مرقع»، «سیمای دو زن»، «ای کوته آستینان» و «ضحاک ماردوش» در جمهوری اسلامی به زیر چاپ رفت که هیچکدام اجازه چاپ نگرفت. تقریبا همه این آثار انتقاد از استبداد دینی جمهوری اسلامی با بیانی کنایی و تمثیلی بود.

ماموران وزارت اطلاعات  قتل سعیدی سیرجانی را به گفته اعضای شورای مشورتی کانون نویسندگان هشداری به خود آن‌ها دانسته‌اند.

مجابی هم  در فهرست قتل‌های زنجیره‌ای  بود و در اتوبوس مرگ  ارمنستان نیز حضور داشت. ۱۶ مرداد ۱۳۷۵ جمعی از  اعضای کانون نویسندگان ایران که برای تبادل فرهنگی به ارمنستان دعوت شده بودند سوار بر یک  اتوبوس راهی سفر شدند راننده اتوبوس اما از اعضای دستگاه اطلاعاتی جمهوری اسلامی بود، او  دوبار تلاش کرد اتوبوس را در گردنه حیران به ته دره بیاندازد و هر دو بار خودش از اتوبوس پایین پرید. آن‌ها به طرز معجزه‌آسایی نجات پیدا کردند.

جواد مجابی طی سالیان بارها به سانسور کتاب و محدودیت‌های اعمال‌شده بر نویسندگان اعتراض کرد و آزادی بیان را از حقوق اساسی اهل قلم می‌دانست.

وی در جریان اعتراضات پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۸ نیز موضع علنی گرفت و در گفت‌وگویی با رادیو فردا، حرکت اعتراضی جوانان و طبقه متوسط ایران را «صلح‌طلبانه»، «دموکراتیک» و «آزادی‌خواه» توصیف کرد.

وی در مصاحبه‌ای در سال ۱۳۹۷ گفت آن‌قدر کتاب، فیلم و کنسرت سانسور شده که رغبت عمومی به کتاب‌ خواندن و استفاده از محصولات فرهنگی به «پایین‌ترین حد» رسیده است. وی، هم‌چنین تاکید داشت هیچ‌کس حق سانسور آثار هنری و ادبی را، چه پیش از انتشار و چه پس از آن، ندارد.

جواد مجابی در جریان اعتراضات «زن زندگی آزادی» در سال ۱۴۰۱ هم از امضاء‌کنندگان بیانیه‌ای در حمایت از دانشجویان معترض بود که خواستار آزادی فوری دانشجویان بازداشت‌شده و پایان برخوردهای خشونت‌آمیز و امنیتی در دانشگاه‌ها شده بود.

نام او چند ماه بعد نیز پای بیانیه‌ای با درخواست آزادی همه‌ زندانیان سیاسی و عقیدتی قرار گرفت و آخرین بار در سال ۱۴۰۳ نیز بیانیه‌ای را امضاء کرد که در آن به ادامه «سیاست سرکوب نخبگان فرهنگی» اعتراض شده بود.

جواد مجابی مجموعه شعرش را رایگان منتشر کرد 

جواد مجابی، پس از انتشار رایگان سه اثر از مجموعه شوخیانه‌های خود، سال 1402 مجموعه شعری با نام «روزگار کرونایی ما» را به‌صورت رایگان در اختیار مخاطبانش قرار داد.

مجابی  انتشار این مجموعه را «هدیه‌ای کوچک به فرهنگی بزرگ» دانست و نوشت: «چهارمین کتاب خود را از کشوی دفترهای چاپ نشده بیرون آورده، با عشقی دیرینه تقدیم شما می‌کنم. این کتاب مجموعه شعری است به نام «روزگارکرونائی ما» که بین سال های 97 تا 99 سروده شده و حسب حالی است از سال های کرونائی که بر مردم میهن ما و اهل جهان تلخ و مرگوار بود.»

وی ادامه داد: «همه ما خاطرات شومی از سال‌های کرونائی داریم، سال‌های نومیدشدن فردی و جمعی از زیستنی ساده، قطع امید از بودن و ماندن خود و آشنایان و دیگران درهرجا، گسست رابطه‌های انسانی و دوست داشتن‌ها. ویروسی شوم جهان پیش روی ما را دروازه‌ای کرده بود گشوده بر تباهی و مرگ عزیزان.»

کارنامه ادبی او را کم‌تر کسی می‌تواند در یک یادداشت کوتاه خلاصه کند: نزدیک به هفتاد اثر از او منتشر شده، شامل مجموعه‌های شعر، داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه و فیلمنامه، آثار طنز، ادبیات کودک و ده‌ها مجموعه مقاله و پژوهش ادبی و هنری

اما شاید آن‌چه مجابی را از بسیاری هم‌نسلانش متمایز می‌کرد، همین امتناع از محدودشدن به یک عرصه بود. خودش بارها در پاسخ به این پرسش که چگونه هم درباره ادبیات می‌نویسد، هم تاریخ و هم سیاست. می‌گفت تحصیل چند ساله در یک رشته دلیلی نمی‌شود که تمام عمر در همان جا متوقف بماند.

دو خاطره از سال‌های اخیر زندگی‌اش این ویژگی را به‌روشنی نشان می‌دهد، در سال ۱۳۹۹ که به کرونا مبتلا شد و نزدیک به یک ماه با بیماری دست‌وپنجه نرم کرد، بعدها در گفت‌وگویی تعریف کرد که همان دوران را بی‌ثمر نگذاشته و هم مقاله‌ای درباره کرونا نوشته و هم نزدیک به پنجاه شعر درباره آن سروده است.

یک سال بعد، در جریان بستری‌شدن دیگری در بیمارستان، مجموعه‌ای از طراحی‌های او در همان روزهای درمان با عنوان «شب‌های سفید بیمارستان و من» به نمایش گذاشته شد، باز هم نشانه‌ای از عادتی که تا پایان عمر با او ماند: تبدیل‌کردن سخت‌ترین لحظه‌های زندگی شخصی به ماده خام آفرینش هنری.

در تیرماه ۱۴۰۵، آخرین نمایشگاه او با عنوان «شب‌های سفید بیمارستان و من» در بیمارستان برگزارشد. مجموعه‌ای از طراحی‌ها و نقاشی‌هایش در روزهای بستری و دوران درمان که در بیمارستان ایرانمهر به نمایش گذاشته شدند.

جواد مجابی تمامی حقوق مادی و معنوی این آثار را اهدا کرده تا این مجموعه، علاوه بر نمایش عمومی، به‌عنوان بخشی از یک پروژه پژوهشی در پیوند میان هنر، علوم اعصاب و تجربه زیسته، در این مرکز نگه‌داری شود.

دوستی عمیق مجابی با چهره‌های درخشانی چون احمد شاملو و غلامحسین ساعدی، منجر به تدوین دو شناخت‌نامه مفصل و تاریخ‌ساز شد: «شناخت‌نامه احمد شاملو» ۱۳۷۷ و «شناخت‌نامه غلامحسین ساعدی» ۱۳۷۸. مجابی در این آثار، نه تنها زندگی و آثار این غول‌های ادبی را تحلیل کرد، بلکه فضای اجتماعی، تقابل روشنفکران با مناسبات روز و جریان‌های سیاسی زمانه آن‌ها را به تصویر کشید.

مجابی هم‌چنین از مدافعان سرسخت حق مالکیت فکری و کپی‌رایت در ایران بود. او در همایش‌ها و گفت‌وگوهایش بارها هشدار می‌داد که عدم پیوستن ایران به قراردادهای بین‌المللی کپی‌رایت، نشر کشور را به سمت ترجمه‌های ارزان، انباشت آثار مردگان و تضعیف مولفان و پژوهشگران زنده سوق داده است و خواستار اصلاح پایه‌ای این قوانین بود.

در سال‌های پایانی عمر، بیماری و عمل‌های جراحی نتوانست شور آفرینش را در جواد مجابی خاموش کند. او که در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ در بیمارستان ایرانمهر بستری شده بود، حتی در بیمارستان نیز قلم و دفترچه طراحی‌اش را رها نکرد. همسرش ناستین و دخترش پوپک در تمام این روزهای سخت در کنار او بودند و مجابی پس از ترخیص از بیمارستان، مجموعه‌ای از نقاشی‌های دوران بستری‌اش را با عنوان «شب‌های سفید بیمارستان و من» به نمایش گذاشت تا نشان دهد هنر، والاترین پاسخ انسان به رنج و بیماری است.

سرانجام، با درگذشت جواد مجابی در شهریورماه ۱۴۰۵، یکی از پرکارترین و پربارترین دفاتر زیست ادبی ایران بسته شد. کارنامه او، شامل  بیش از هفتاد عنوان کتاب ماندگار، صدها مقاله و پژوهش، و تربیت نسل‌های متوالی از علاقه‌مندان به هنر و ادبیات میراثی گران‌بهاست که هرگز غبار فراموشی بر آن نخواهد نشست.

درگذشت جواد مجابی را به خانواده وی، کانون نویسندگان ایران و جامعه فرهنگی و ادبی ایران تسلیت می‌گویم.

یادش گرامی باد!

ضمیمه:

بیانیه‌ کانون نویسندگان ایران به مناسبت درگذشت جواد مجابی

جواد مجابی، شاعر، نویسنده، منتقد، نقاش، روزنامه‌نگار و عضو کانون نویسندگان ایران درگذشت.

مجابی در سال ۱۳۱۸ در شهر قزوین به دنیا آمد، دانشجوی دانشگاه تهران شد و تحصیلات خود را در رشته‌های حقوق و اقتصاد با درجه‌ دکتری به پایان رساند. نخستین مجموعه شعرش با عنوان «فصلی برای تو» در سال ۱۳۴۴ به چاپ رسید و تا پایان عمر بیش از ۷۰ کتاب در زمینه‌های شعر، داستان کوتاه، رمان، پژوهش ادبی، طنز و نقد هنرهای تجسمی منتشر کرد. او از سال ۱۳۴۷ با کار در روزنامه‌ اطلاعات، فعالیت روزنامه‌نگاری خود را آغاز کرد. آخرین حضور او در مطبوعات سردبیری «دنیای سخن» در اواخر دهه‌ی شصت بود. از دیگر فعالیت‌های او می‌توان به انتشار چندین نمایش‌نامه و همکاری در نگارش چند فیلمنامه و برگزاری کلاس‌های شعر و داستان اشاره کرد.

جواد مجابی همواره مدافع آزادی بیان و مخالف سانسور بود و به مسئولیت روشنفکر به چشم یک ضرورت و «وظیفه» می‌نگریست و می‌گفت: «روشنفکر کسی است که نسبت به وضع موجود نقد خردورزانه دارد».

همین نگاه به حضور جمعی و اجتماعی مجابی جهت داد؛ او از بدو تاسیس کانون نویسندگان ایران به آن پیوست، در شب‌های نویسندگان و شاعران ایران‌(شب‌های شعر گوته) شعرخوانی کرد، از امضاء‌کنندگان نامه‌ ۱۳۴ نویسنده بود و در دوره‌ سوم فعالیت کانون نویسندگان ایران در سال ۱۳۸۰ به عضویت هیئت دبیران برگزیده شد. این فعالیت‌ها سبب شد که نامش به فهرست «حذف فیزیکی» حکومت راه یابد و ماموران امنیتی قصد جان‌اش را کنند. او از جمله نویسندگانی بود که حکومت قصد داشت در توطئه‌ موسوم به «اتوبوس ارمنستان» آن‌ها را راهی دره‌ مرگ کند و بخت‌یاری و هشیاری چند تن سبب شد تا از این مهلکه جان به در برند.

اکنون جامعه‌ ادبی ایران نویسنده‌ای را از دست داده است که در عمر پر بار خود همواره در مخالفت با سانسور و دفاع از آزادی بیان کوشید.

کانون نویسندگان ایران درگذشت جواد مجابی را به خانواده‌ او و به جامعه‌ی ادبی و فرهنگی مستقل ایران تسلیت می‌گوید و یادش را گرامی می‌دارد.

کانون نویسندگان ایران

۱۵ شهریور ۱۴۰۵

نوشته جواد مجابی، نویسنده، شاعر، طنزپرداز، نقاش و منتقد درگذشت اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: ایوب دباغیان

در زمانه‌ای که ترس، خشم و ناامیدی می‌تواند جامعه را به سوی افراط سوق دهد، یکی از مهم‌ترین وظایف ما دفاع از مرزهایی است که نباید از آنها عبور کنیم. آزادی و برابری ارزش‌هایی نیستند که بتوان آنها را برای رسیدن به یک هدف سیاسی موقتاً کنار گذاشت و بعد دوباره به دست آورد. نمی‌توان برای شکست دادن یک دشمن، به دشمنی دیگر پناه برد و انتظار داشت نتیجه، آزادی باشد. اگر واقعاً خواهان آینده‌ای بهتر برای خود و دیگران هستیم، باید با هر ایدئولوژی و جریانی که انسان‌ها را بر اساس هویت‌شان دسته‌بندی می‌کند، میان آنها دیوار می‌کشد و نفرت از «دیگری» را به ابزار سیاست تبدیل می‌کند، مرزی روشن داشته باشیم.

راسیسم و اسلامیسم، با وجود تفاوت‌های آشکارشان، در یک نقطه اساسی می‌توانند به یکدیگر نزدیک شوند: هر دو، در شکل افراطی و سیاسی خود، انسان را پیش از آنکه فردی آزاد و صاحب حقوق برابر بدانند، عضوی از یک جمع تعریف می‌کنند. راسیسم انسان‌ها را بر اساس نژاد، تبار، رنگ پوست یا خاستگاه دسته‌بندی می‌کند و از این دسته‌بندی برای ایجاد سلسله‌مراتب میان انسان‌ها بهره می‌گیرد. اسلامیسم نیز دین را از حوزه ایمان و انتخاب فردی فراتر می‌برد و به یک ایدئولوژی سیاسی برای سازماندهی جامعه و قدرت تبدیل می‌کند؛ ایدئولوژی‌ای که می‌تواند تعلق دینی را به معیار ارزش‌گذاری انسان‌ها و تعیین حقوق و جایگاه اجتماعی آنان تبدیل کند.

ممکن است یکی از «نژاد» سخن بگوید و دیگری از «دین». یکی ممکن است خود را مدافع ملت یا فرهنگ معرفی کند و دیگری مدافع ایمان و شریعت. اما هنگامی که یک ایدئولوژی انسان‌ها را به «خودی» و «غیرخودی» تقسیم می‌کند، هنگامی که برای گروهی حقوق و امتیاز بیشتری قائل می‌شود و گروهی دیگر را تهدید، بیگانه یا فرودست معرفی می‌کند، در حقیقت همان منطق خطرناک حذف و تبعیض را بازتولید می‌کند.

مسئله فقط واژه‌ها نیست؛ مسئله، نتیجه این نگاه به انسان است. وقتی انسان دیگر به عنوان یک فرد مستقل و صاحب حق دیده نمی‌شود، بلکه ابتدا باید مشخص شود به کدام نژاد، قوم، مذهب یا اردوگاه تعلق دارد، آزادی او نیز مشروط می‌شود. در چنین شرایطی، «دیگری» به مسئله تبدیل می‌شود؛ کسی که باید از او ترسید، از او فاصله گرفت، او را محدود کرد یا حتی حذف کرد. اینجاست که نفرت می‌تواند جای عقل را بگیرد و سیاست به میدان بسیج انسان‌ها علیه یکدیگر تبدیل شود.

از همین رو، مبارزه با یک شکل از افراط‌گرایی نباید ما را به پذیرش شکل دیگری از افراط‌گرایی بکشاند. نمی‌توان برای مقابله با اسلامیسم، به راسیسم و فاشیسم میدان داد؛ همان‌گونه که نمی‌توان برای مقابله با راسیسم، به اسلامیسم پناه برد یا سرکوب آزادی‌های فردی و اجتماعی را توجیه کرد. این یک انتخاب میان دو گزینه نیست. ما مجبور نیستیم میان دو نوع ارتجاع یکی را انتخاب کنیم.

می‌توان همزمان مخالف اسلامیسم و مخالف راسیسم بود. می‌توان هم با حکومت و ایدئولوژی دینی مخالفت کرد و هم با نژادپرستی و فاشیسم. می‌توان از آزادی زنان دفاع کرد، بدون آنکه به مهاجران یا پیروان یک دین توهین کنیم. می‌توان با تبعیض نژادی مبارزه کرد، بدون آنکه چشم بر سرکوبی که به نام مذهب صورت می‌گیرد ببندیم. می‌توان از سکولاریسم دفاع کرد، بدون آنکه انسان مؤمن را به خاطر ایمانش تحقیر کنیم. اینها تناقض نیستند؛ اتفاقاً نشانه آنند که معیار ما انسان و حقوق اوست، نه تعلق او به یک اردوگاه.

یکی از خطرناک‌ترین خطاهای سیاسی این است که تصور کنیم هدف، وسیله را توجیه می‌کند. تاریخ بارها نشان داده است که کسانی که به نام مبارزه با یک دشمن، تبعیض علیه گروهی دیگر را پذیرفته‌اند، در نهایت همان منطق سرکوبی را تقویت کرده‌اند که ادعا می‌کردند با آن مبارزه می‌کنند. نفرت، اگر پذیرفته شود، معمولاً در نقطه‌ای متوقف نمی‌شود که ما برایش تعیین کرده‌ایم. امروز ممکن است متوجه دشمن ما باشد و فردا متوجه خود ما.

اگر آزادی برای ما یک اصل است، باید برای همه باشد. اگر برابری را ارزش می‌دانیم، نمی‌توانیم آن را فقط برای کسانی بخواهیم که شبیه ما هستند، هم‌عقیده ما هستند یا در اردوگاه سیاسی ما قرار دارند. نمی‌توانیم از تبعیض علیه یک گروه خشمگین شویم و همان تبعیض را وقتی علیه گروه دیگری اعمال می‌شود، توجیه یا سکوت کنیم.

آزادی‌خواهی یعنی دفاع از حق انسان، نه دفاع از یک هویت در برابر هویت دیگر. هر انسانی باید بتواند آزادانه بیندیشد، باور داشته باشد یا نداشته باشد، دین خود را انتخاب کند یا از دین فاصله بگیرد و سبک زندگی خود را بدون ترس از اجبار، تحقیر یا مجازات انتخاب کند. هیچ دولتی نباید ابزار تحمیل یک مذهب بر جامعه باشد؛ همان‌گونه که هیچ دولت یا جنبشی نیز نباید به نام ملت، نژاد، فرهنگ یا امنیت، آزادی و حقوق برابر انسان‌ها را پایمال کند.

در این میان، یک مرزبندی مهم نیز ضروری است: نقد یک ایدئولوژی با نفرت از انسان‌ها به دلیل هویت‌شان یکی نیست. مبارزه با اسلامیسم به معنای دشمنی با مسلمانان نیست، همان‌طور که مبارزه با راسیسم به معنای دشمنی با هیچ قوم یا ملتی نیست. می‌توان یک ایدئولوژی را به شدت نقد کرد، با آثار سیاسی و اجتماعی آن مبارزه کرد و در عین حال از حقوق انسانی کسانی که به هر دلیل با آن ایدئولوژی پیوند دارند دفاع کرد. اتفاقاً اگر از حقوق برابر دفاع می‌کنیم، باید در سخت‌ترین شرایط نیز به این اصل وفادار بمانیم.

ما نباید اجازه دهیم مبارزه با افراط‌گرایی به بهانه‌ای برای نفرت‌پراکنی تبدیل شود. نباید اجازه دهیم ترس از اسلامیسم، مسلمان‌ستیزی را مشروع کند؛ همان‌طور که نباید اجازه دهیم مبارزه با راسیسم، ما را از دیدن و نقد کردن بنیادگرایی مذهبی بازدارد. میان نقد اندیشه و نفرت از انسان، میان دفاع از سکولاریسم و تحقیر مؤمنان، و میان مبارزه با فاشیسم و دشمنی با یک ملت یا قوم، تفاوتی اساسی وجود دارد. اگر این مرزها را مخدوش کنیم، در نهایت به همان چیزی تبدیل می‌شویم که ادعا می‌کنیم با آن مخالفیم.

هر حضور سیاسی یک پیام دارد. جامعه آزاد، جامعه‌ای نیست که در آن یک گروه فقط به این دلیل که امروز در موقعیت قدرت قرار دارد، حق داشته باشد گروه دیگری را سرکوب کند. جامعه آزاد جامعه‌ای است که در آن هیچ‌کس مالک آزادی دیگران نیست. قرار نیست قربانی امروز، سرکوبگر فردا شود. هدف ما نباید جابه‌جایی جایگاه سرکوبگر و قربانی باشد؛ هدف باید پایان دادن به خود منطق سرکوب، تبعیض و برتری‌جویی باشد.

ما به یک صف‌بندی روشن نیاز داریم؛ اما این صف‌بندی نباید بر اساس نژاد یا مذهب باشد. صف ما باید صف آزادی باشد؛ صف برابری، سکولاریسم، کرامت انسانی و حقوق برابر شهروندی. در این صف، جایی برای برتری‌جویی نژادی نیست؛ جایی برای حکومت دینی و تحمیل عقیده نیز نیست. جایی برای فاشیسم نیست؛ همان‌طور که جایی برای بنیادگرایی و نفرت‌پراکنی مذهبی نیست.

آینده‌ای که می‌خواهیم بسازیم، آینده‌ای نیست که در آن انسان مجبور باشد ابتدا هویت خود را ثابت کند تا شایسته آزادی شناخته شود. انسان باید پیش از هر چیز انسان باشد و حقوقش به هیچ شناسنامه نژادی، قومی یا مذهبی وابسته نباشد. آزادی یعنی اینکه بتوانی متفاوت باشی و همچنان برابر بمانی. یعنی بتوانی باور داشته باشی یا نداشته باشی و همچنان شهروندی با حقوق برابر باشی. یعنی هیچ قدرتی نتواند به نام نژاد، ملت، مذهب یا هر هویت مقدس دیگری، آزادی تو را از تو بگیرد.

انتخاب واقعی، انتخاب میان راسیسم و اسلامیسم نیست؛ انتخاب میان نفرت و آزادی است، میان تبعیض و برابری، میان جامعه‌ای که انسان‌ها را علیه یکدیگر بسیج می‌کند و جامعه‌ای که انسان‌ها را به عنوان شهروندانی برابر در کنار یکدیگر می‌نشاند.

ما اگر واقعاً آزادی می‌خواهیم، باید آزادی را برای همه بخواهیم. اگر واقعاً برابری می‌خواهیم، باید برابری را برای همه انسان‌ها بخواهیم. و اگر با فاشیسم و بنیادگرایی مخالفیم، باید با منطق مشترک آنها ــ یعنی نفی آزادی انسان، برتری‌جویی، حذف دیگری و تبدیل تفاوت به دشمنی ــ نیز مرزبندی کنیم.

راسیسم و اسلامیسم، در اشکال افراطی و سیاسی خود، می‌توانند انسان‌ها را در برابر یکدیگر قرار دهند. ما برای تعویض یک شکل از سرکوب با شکل دیگری مبارزه نمی‌کنیم. برای تعویض یک دشمن با دشمنی دیگر آزادی نمی‌خواهیم. ما آزادی را برای خودمان نمی‌خواهیم تا آزادی دیگری را از او بگیریم. آزادی یا برای همه است یا آزادی نیست. برابری یا شامل همه انسان‌هاست یا برابری نیست. و درست به همین دلیل، اگر خواهان آینده‌ای بهتر برای خود و دیگران هستیم، باید صف خود را از نژادپرستان، راسیست‌ها، فاشیست‌ها و همه نیروهایی که نفرت و تبعیض را به ابزار سیاست تبدیل می‌کنند جدا کنیم.

«آزادی را نمی‌توان با هم‌صف شدن با دشمنان آزادی به دست آورد.»

۶ سپتامبر ۲۰۲۶

نوشته راسیسم و اسلامیسم، دو روی یک سکه‌اند؛ آزادی را نمی‌توان با هم‌صف شدن با دشمنان آزادی به دست آورد اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

برگی از تاریخ برگرفته از خبرنامه کومه له، در دوم مهر ماه ۱۳۶۰.

اعتراف آشکار به کشتار مردم، افشاگر وحشت رژیم از انقلاب توده ها.

تقدیم به مردم مبارز و انقلابی در اعتراضات اخیر.

این روزها رژیم رسوا و جنایتکار جمهوری اسلامی تمام تلاش خود را متوجه اعدام و کشتار انقلابیون در سراسر ایران نموده است. روزی نیست که ۳۰ – ۴۰ و گاهی حتی بیش از صد نفر از انقلابیون را به جوخهٔ اعدام نسپارد. این اعدامهای دسته جمعی پی در پی در هفتهٔ به اصطلاح بزرگداشت جنگ ایران و عراق به اوج خود رسیده و همچنان ادامه دارد.

در هفته ای که گذشت رژیم با براه انداختن هیاهو در بارهٔ اولویت جنگ با عراق میخواست اولا جنگ خونینی را که در جبههٔ داخلی علیه انقلابیون و مردم ستمدیدهٔ ایران براه انداخته است پرده پوشی کند، و ثانیا توجه اذهان عمومی را از بحران ها و مشکلات داخلی مجدد بسوی «جنگ با کفار» و  صدور انقلاب اسلامی و غیره منحرف سازد.

در کُردستان نیز از هفته ها پیش سرکوب و جنایت رژیم با کمک مزدوران قیاده موقت، توده ایها و اکثریتی ها و جاشهای خودفروخته شدت تازه ای یافته و موج دیگری از دستگیری و اعدام در شهرها و حمله به روستائیان بی دفاع آغاز شده است که ننگین ترین آنها کشتار دسته جمعی ۱۶ نفر از کارگران کُرد کوره پزخانه های میاندوآب بود، همچنین در روزهای اخیر ستونهای ارتشی و پاسدار از دو سو دهات اطراف بوکان را به قصد تصرف این شهر زیر گلوله باران توپ و خمپاره گرفته اند که تاکنون با ضربات کوبندهٔ پیشمرگان چندین بار متحمل تلفات سنگین شده و به عقب نشینی وادار گشته اند.

تمام این واقعیات نشان دهندهٔ آن است که رژیم جمهوری اسلامی از سقوط خود چنان به هراس مرگ افتاده است که ساطور قصابی اش را دیوانه وار از هر سو به حرکت درآورده و تا آخرین دم حیات ننگینش دست از جنایت و آدم کشی برنمیدارد. گردانندگان مرتجع رژیم که تنها تخصص آنها عوام فریبی است، از فرط وحشت و درماندگی چنان با وقاحت و پرده دری از جنایتهای خود دم می زنند که گوئی وظیفهٔ عوام فریبی و ضرورت پرده پوشی جنایات خود را بکلی فراموش کرده اند.

نقل گزیده ای از گفته های این جنایتکاران میتواند بهترین افشاگر بحران عمومی و وضعیت روبه نابودی این رژیم ارتجاعی باشد.

موسوی تبریزی دادستان کل انقلاب در مصاحبه ای به مناسبت هفته جنگ می گوید «می دانید این هفته ، هفتهٔ جنگ است … همین جنگ نبود، جنگ دیگری هم در داخل بود … در این جنگ (داخلی)، ما بیشتر زجر کشیدیم (بیشتر نیرو صرف کردیم)! تا جنگ صدام. (کیهان ۲۸ شهریور)

آنگاه در بارهٔ انقلابیون میگوید:«هر کس کوکتل بدست گرفت و در برابر نظام جمهوری اسلامی ایستاد، اینها محاکمه شان توی خیابان است و وقتی دستگیر شدند و به دادستانی رسیدند محاکمه شده اند و حکمشان اعدام است … هر کس در خیابان در درگیری و تظاهرات مسلحانه دستگیر شود بدون معطلی همان شب دو نفر پاسدار و یا مردم شهادت بدهند که آنها در درگیری بوده اند و علیه نظام جمهوری اسلامی قیام کرده اند کافی است و همان شب اعدام میشوند».

(کیهان ۲۹ شهریور)

باز همین جلاد میگوید « یکی از احکام جمهوری اسلامی این است که هر کس در برابر این نظام و امام عادل (!!) بایستد کشتن او واجب است، اسیرش را باید کُشت و زخمیش را زخمی تر کرد که کشته شود … . این حکم اسلام است چیزی نیست که ما تازه آورده باشیم.»

همچنین گیلانی رئیس دادگاههای انقلاب اسلامی چنین میگوید:

«اما محارب بعد از دستگیر شدن توبه اش پذیرفته نمیشود و کیفرش همان کیفری است که قرآن بیان میکند؛ کُشتن به شدیدترین وجه، حلقه آویز کردن به فضاحت بارترین حالت ممکن و دست راست و پای چپ آنها بریده شود … اسلام اجازه می دهد کسانی را که در خیابان تظاهرات مسلحانه میکنند. دستگیر شوند و در کنار دیوار همانجا آنها را گلوله بزنند و از نظر اصول فقهی لازم نیست به دادگاه بیاورند … اسلام اجازه نمیدهد که بدن مجروح این گونه افراد یاغی به بیمارستان برده شود بلکه باید تمام کشته شود.»

(کیهان ۲۶ شهریور)

سپس در بارهٔ پذیرفتن «توبه» می گوید «پذیرفتن توبهٔ اینها (که در حالت غیر مسلحانه دستگیر شده باشند) خیلی کار مشکلی است که اسرار و مراکز سازمان و مراکز تسلیحاتی را نشان بدهند.»

اما جوانان انقلابی ایران این آرزوی ننگین جلادان جمهوری اسلامی را مبدل به یاس میکنند و داغ دستیابی به اسرار سازمانی و مراکز تسلیحاتی رابر دلشان می گذارند و در این راه اعدام بی محاکمه را بجان خریدار میشوند.

لاجوردی یکی دیگر از جلادان رژیم آشکارا وحشت خود را از تزلزل و به مخاطره افتادن رژیم جمهوری اسلامی و هدف آنان را از اعدامهای دسته جمعی فوری چنین بیان میکند «برای اینکه دیگران از این اعدامها درس عبرت بگیرند و بدانند که اگر در تظاهرات مسلحانه دستگیر شوند جز اعدام کیفر دیگری نخواهند داشت.»

در این میان خلخالی هم آمادگی خود را برای «خدمت» مجدد در «دادگاههای انقلاب» اعلام کرده است. او با شنیدن زوزهٔ حزب اللهی ها (دادگاههای خلخالی ایجاد باد گردد!)، بار دیگر حرص و ولع خون آشامی بالا گرفته، با لحن بخون تشنهٔ جلادان می گوید «البته ما کار خودمان را کرده ایم و بقول معروف بازنشسته شده ایم. اما بالاخره تابع امر امام هستیم. اگر ایشان بفرمایند بله ما قبول میکنیم. حالا در دادگاهها بد کار نمیکنند (یعنی خوب کشتار میکنند!) البته اگر ضرورت اقتضاء کند طوری که … رفقا درست نتوانند تصفیه (یعنی قتل عام) بکنند یا در تشخیص مثلا اینکه چه کسی مرتد است، چه کسی مهدورالدم … دچار تردید شوند ما حاضریم» !!

«کیهان ۲۹ شهریور»

پیش تر هم ربانی املشی دادستان کل کشور در انتقاد از عدم قاطعیت دادگاهها گفته بود که «در صورت لزوم باید مانند امام علی روزی ۴ هزار نفر از کفار را سر برید!»

همچنین یکی دیگر از جلادان اعلام کرده بود که هیچگونه محدودیت سنی و جنسی برای اعدام وجود ندارد! و بالاخره خود «امام» نیز که اخیرا به مدت ۱۵ روز «امت» را از فیض سخنان گُهربار محروم کرده بود، دو پیام دور و دراز بمناسبت هفتهٔ جنگ و آغاز سال تحصیلی صادر نمود.

آن واقعیت اصلی که از خلال وراجی ها و لاف زنی های خمینی میتوان فهمید این است که علیرغم ادعا ها و تذکرات گمراه کننده در بارهٔ اولویت جنگ با عراق، در حقیقت کشتار و سرکوب انقلابیون در درجه اول اهمیت قرار داده شده است.

خمینی به دانش آموزان اخطار میکند که باید نه تنها دست به هیچگونه مبارزه ای علیه رژیم اسلامی نزنند بلکه همکلاسیهای مبارز خود را به پاسداران و کمیته ها لو بدهند. همچنین از آوارگان جنگی میخواهد که «صبر و شکیبایی خود را از دست ندهند» و دم برنیاورند! و آخر سر به «محاکمه انقلابی! «دستور میدهد که «بی کم و کاست حکم قران کریم را اجرا نمایند … و فتنه (بخوان انقلاب) را بخوابانند!»

(کیهان ۲۹ شهریور)

بدین ترتیب «فتوا» ها تکمیل است و تکلیف شرعی جلادان یعنی قتل عام بی چون و چرای انقلابیون روشن گشته است!

کارگران، زحمتکشان و توده های ستمدیدهٔ ایران!

چنانکه می بینید، ريم جمهوری اسلامی چون دسته ای ویرانگر و جلاد بجان مردم میهنمان افتاده و خود نیز بیشرمانه به آن اعتراف میکند. رژیم اکنون برای نجات خود، به یکی از هارترین و رسواترین رژیمهای جهان تبدیل گشته است و از هیچ کشتار و جنایتی اباء ندارد.

تمام رژیمهای سرمایه داری موقعی که خود را در مهلکهٔ انقلاب ببینند و احساس کنند که دیگر توده ها به عوامفریبی های آنان پی برده و نمیخواهند به دیکتاتوری و تسلط آنان گردن نهند این چنین هار میشوند. این در طبیعت نظام سرمایه داری است که برای حفظ خود، هر لحظه آماده است جان و زندگی میلیونها انسان را بازیچهٔ دست خود قرار داده و آن را به نیستی و نابودی بکشاند، تا زمانی که چنین رژیم هایی بر کشور حکمرانی می کنند، قلدری و زورگویی و قتل عام و کشتار در انتظار توده ها است. این منطق سرمایه داری است و هیچ نوع عوام فریبی نمی تواند آن را پوشیده نگه دارد.

بنابراین برای اینکه از دیکتاتوری سرمایه داری رهایی پیدا کنیم باید این رژیم را سرنگون کرده و رژیمی انقلابی – دموکراتیک جایگزن آن نمائیم که نمایندهٔ واقعی توده های کارگر و زحمتکش میهنمان و تجلیگاه ارادهٔ انقلابی آنان باشد، باید رژیمی بر سر کار آوریم که حقیقتا از آزادی و انقلاب توده ها پاسداری نموده و اقدامات ضد انقلابی باند های سیاه و عوامل سرمایه داران را خنثی و سرکوب نماید. باید رژیمی جایگزین این رژیم نماییم که رفاه و آسایش و امنیت و خوشبختی برای کارگران، زحمتکشان، دهقانان، خلق ها و دیگر توده های تحت ستم به ارمغان آورد.

لیکن چنین رژیمی جایگزین رژیم جمهوری اسلامی نمی گردد مگر اینکه خود کارگران و زحمتکشان و دیگر توده های مبارز بپا خیزند و اراده کنند که حکومت را مستقیما بدست بگیرند.

توده ها باید بیشتر به میدان مبارزه آیند، متشکل شوند و مصمم باشند که سرنوشت خویش را بدست گیرند. توده ها باید بیشتر به میدان مبارزه آیند، متشکل شوند و مصمم باشند که سرنوشت خویش را بدست بگیرند. کارخانه ها، کوچه ها، مدارس، خیابان ها، شهرها و روستاها را باید به صحنهٔ نبرد واقعی علیه رژیم تبدیل نمود.

آری! برای نجات مردم میهنمان تنها یک راه وجود دارد و آن شرکت مستقیم خود آنان در مبارزه، سرنگون کردن رژیم به وسیله قیام و بر سر کار آوردن یک حکومت انقلابی و دموکراتیک میباشد.  

نوشته از دهه ۶۰ تا امروز: تداوم سرکوب، کشتار و اعدام. اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: لقمان مهری

درگذشت گلوریا استاینم، روزنامه‌نگار، مبارز خستگی‌ناپذیر و یکی از نمادهای ماندگار موج دوم فمینیسم در سن ۹۲ سالگی، فرصتی است تا بار دیگر به بازخوانی پیوند ناگسستنی میان رهایی زنان و مبارزه با ساختارهای کلان قدرت نائل آییم. او بیش از پنج دهه از عمر خود را وقف مبارزه برای برابری جنسیتی، حقوق مدنی و آزادی باروری کرد؛ اما آنچه جایگاه او را در تاریخ جنبش‌های مترقی برجسته می‌سازد، فراروی او از یک فمینیسم صرفاً بورژوایی و تمرکز بر ریشه‌های ساختاری ستم بر زنان بود. “گلوریا” فمینیسم را نه کالایی برای تزیین ویترین‌های لیبرالیسم، بلکه ابزاری برای دگرگونی بنیادین جامعه می‌دانست. میراث او یادآور این حقیقت است که آزادی زن بدون رهایی از قید دستان سنگین سرمایه‌داری و نابرابری طبقاتی ممکن نخواهد بود.

ستم جنسیتی پدیده‌ای مجزا و منتزع از روابط تولید و نظام طبقاتی نیست. گلوریا استاینم این واقعیت را به خوبی درک کرده بود. او به عنوان یکی از رؤسای افتخاری سازمان “سوسیالیست‌های دموکراتیک آمریکا”، همواره تأکید می‌کرد: که نابرابری جنسیتی بخشی تفکیک‌ناپذیر از ساختار گسترده‌تر قدرت، سرمایه‌داری و نظام طبقاتی است. سرمایه‌داری در ذات خود نیازمند بازتولید نیروی کار ارزان و بی‌ثبات است؛ ساختاری که در آن کار خانگی زنان، مراقبت از فرزندان و خدمات عاطفی آنان به عنوان “کار رایگان و نامرئی” فرض می‌شود تا سودآوری انباشت سرمایه تضمین گردد. “گلوریا” با به چالش کشیدن این نظم، نشان داد که ستم بر زنان تنها در لایه‌های فرهنگی یا رفتارهای فردی خلاصه نمی‌شود، بلکه ریشه در مناسبات اقتصادی دارد. او مبارزه برای دستمزد برابر و مقابله با تبعیض جنسیتی در محیط‌های کاری را نه فقط یک خواست حقوقی، بلکه سنگ‌بنای تضعیف هژمونی سرمایه‌داری می‌دانست. از دیدگاه او، وقتی زنی برای کار برابر، دستمزد کمتری دریافت می‌کند، این امر تنها یک بی‌عدالتی اخلاقی نیست، بلکه استثمار مضاعفی است که سودجویی نظام سرمایه‌داری را تغذیه می‌کند.

یکی از درخشان‌ترین فصول کارنامه سیاسی استاینم، فراتر رفتن او از محافل دانشگاهی و رسانه‌ای طبقه متوسط و ورود مستقیم به میدان مبارزه کارگری بود. در دورانی که رسانه‌های مسلط تلاش می‌کردند فمینیسم را به خواسته چند زن مرفه سفیدپوست تقلیل دهند، او پیوندی ارگانیک میان جنبش زنان و طبقه کارگر ایجاد کرد. حمایت‌های مالی و اجرایی بی‌دریغ او از “جنبش کارگران مزارع” به رهبری سزار چاوز و همچنین “ائتلاف زنان اتحادیه‌های کارگری”  نماد عینی فمینیسم سوسیالیستی در عمل بود. او به خوبی درک کرده بود که کارگران زن، به ویژه زنان رنگین‌پوست و مهاجر، در تقاطع چندگانه ستم (جنسیت، طبقه و نژاد) قرار دارند. “گلوریا” با حضور در صفوف اعتصاب کارگران و استفاده از قلم و اعتبار خود برای تقویت صدای آنان، نشان داد که فمینیسم واقعی نمی‌تواند نسبت به دستان پینه‌بسته کارگران بی‌تفاوت باشد. این رویکرد، مرزبندی آشکاری بود با فمینیسم لیبرال غربی که مأموریت خود را تنها در صعود چند زن به هیئت مدیره شرکت‌های بزرگ چندملیتی خلاصه می‌کرد. برای “گلوریا”، رهایی زنی که در مزارع زیر آفتاب سوزان کار می‌کرد یا زنی که در کارخانه‌ها استثمار می‌شد، معیار اصلی پیروزی جنبش بود.

از دیگر محورهای کلیدی مبارزات او، دفاع سرسختانه از حقوق باروری زنان و حق سقط جنین بود. کنترل بر بدن زنان و بازتولید بیولوژیک، همواره یکی از ابزارهای دولتها و نظام‌های طبقاتی برای تنظیم نیروی کار و حفظ انضباط اجتماعی بوده است. ممنوعیت سقط جنین و سلب حق انتخاب از زنان، ابزاری است برای به بند کشیدن کارگران و بازتولید فقر طبقاتی. او با تاسیس مجله انقلابی “مز” (Ms. Magazine) در سال ۱۹۷۲، این بحث‌های حیاتی را از فضاهای خصوصی به عرصه عمومی و رسانه‌های جریان اصلی کشاند. او استدلال می‌کرد که آزادی باروری، پیش‌شرط هرگونه آزادی اقتصادی و سیاسی است. زنی که اختیاری بر بدن و آینده باروری خود ندارد، هرگز نخواهد توانست به عنوان یک عامل سیاسی مستقل و فعال در مبارزات اجتماعی و طبقاتی مشارکت کند. این نگاه، مسئله سقط جنین را از یک بحث صرفاً مذهبی یا اخلاقی، به یک نبرد تمام‌عیار سیاسی بر سر مالکیت انسان بر خویشتن ارتقا داد.

اگرچه وی در طول حیات خود گاه به دلیل سازش‌های تاکتیکی یا حمایت از جناح‌های میانه کارآمد در حزب دموکرات مورد نقد جریانات چپ رادیکال قرار می‌گرفت، اما نگاه کلان او همواره به سمت سوسیالیسم دموکراتیک متمایل بود. تفاوت اصلی او با فمینیست‌های لیبرال در این بود که او ریشه مشکلات را در “افراد” نمی‌دید، بلکه در “سیستم” می‌یافت. فمینیسم لیبرال در پی آن است که جایگاهی برای زنان در درون نظم موجود سرمایه‌داری دست‌وپا کند؛ یعنی زنان نیز سهمی از کیک استثمار طبقاتی داشته باشند. اما او خواهان تغییر خودِ قالب و بازتوزیع عادلانه ثروت و قدرت بود. او از نخستین کسانی بود که به اهمیت “درهم‌تنیدگی ستم‌ها “پی برد، هرچند این اصطلاح بعدها توسط نظریه‌پردازان دیگر فرموله شد. او معتقد بود نژادپرستی، نظام طبقاتی و پاتریارشی (پدرسالاری) سه ضلع یک مثلث شوم هستند که یکدیگر را بازتولید می‌کنند؛ بنابراین، مبارزه با تبعیض جنسیتی بدون پیکار همزمان علیه نژادپرستی و شکاف طبقاتی، حرکتی ابتر و محکوم به شکست است.

امروز که گلوریا استاینم در ۹۲ سالگی ما را ترک گفته است، جهان با بحران‌های عمیق اقتصادی، بازگشت فاشیسم، و هجمه دوباره نیروهای راست‌گرا به دستاوردهای زنان مواجه است. لغو حق سقط جنین در برخی ایالت‌های آمریکا و تشدید استثمار کارگران زن در سراسر جهان تحت لوای نئولیبرالیسم، نشان می‌دهد که دستاوردهای موج دوم فمینیسم همواره در معرض تهدید عقب‌گرد قرار دارند. “میراث گلوریا استاینم” به ما می‌آموزد که فمینیسم نمی‌تواند انزواطلب باشد. فمینیسم باید در خیابان‌ها، در کارخانه‌ها، در اتحادیه‌های کارگری و در پیوند با تمام جبهه‌های ضد سرمایه‌داری تعریف شود. او به نسل‌های مختلف زنان یاد داد که برای تغییر، نباید منتظر صدقه قدرت‌مندان ماند، بلکه باید سازماندهی کرد، نوشت، فریاد زد و ساختارهای قدرت را به زانو درآورد. بزرگداشت “گلوریا استاینم”، به معنای تقدیس بی‌چون‌وچرای یک شخص نیست، بلکه به معنای زنده نگه داشتن بذر همبستگی طبقاتی و جنسیتی است که او در دل جنبش مدرن کاشت. تلاش‌های او برای پیوند دادن مبارزه با تبعیض جنسیتی به عدالت اجتماعی، قطب‌نمای حرکت‌های آتی ماست. یاد او در خاطره جمعی تمام کسانی که برای جهانی عاری از ستم طبقاتی، نژادی و جنسیتی مبارزه می‌کنند، زنده خواهد ماند؛ چرا که سوسیالیسم بدون رهایی زنان توهمی بیش نیست و رهایی زنان بدون سوسیالیسم، سرابی بیش نخواهد بود.

نوشته    گلوریا استاینم؛ پنج دهه پیکار علیه سرمایه اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

“زن، زندگی، آزادی” از دل یک واقعه مشخص آغاز شد؛ اما خیلی زود از مرز یک اعتراض محدود عبور کرد. قتل حکومتی مهسا “ژینا” امینی به نمادی برای “تبعیض علیه زنان، کنترل بدن، محدودیت آزادیهای فردی، سرکوب سیاسی، بحران اقتصادی، ناامیدی از آینده و شکاف عمیق میان جامعه و ساختار قدرت تبدیل شد. همین ویژگی بود که به جنبش امکان داد گروه‌های مختلف اجتماعی را تحت یک زبان مشترک گرد آورد. اما اهمیت تاریخی جنبش تنها در گستردگی آن نبود. اهمیت آن در این بود که نشان داد یک تجربه اجتماعی می‌تواند مرزهای معمول میان مسائل مختلف را جابه‌جا کند. مسئله زن به مسئله آزادی تبدیل شد و آزادی به مسئله زندگی. “زندگی” در اینجا فقط ادامه حیات زیستی نبود؛ معنای گسترده‌تری داشت: حق داشتن آینده، حق انتخاب، حق برخورداری از امنیت، رفاه، کرامت و امکان ساختن زندگی‌ای که انسان خود درباره آن تصمیم بگیرد. یکی از مهم‌ترین درس‌های جنبش این بود که اعتراض اجتماعی زمانی قدرت پیدا می‌کند که انسان‌ها تجربه شخصی خود را در تجربه دیگران بازشناسند. زنی که سال‌ها تبعیض را تجربه کرده بود، دریافت که تنها نیست. جوانی که آینده خود را نامطمئن می‌دید، فهمید که بحران آینده فقط مشکل شخصی او نیست. خانواده‌ای که با فقر، بیکاری یا ناامنی اقتصادی مواجه بود، دریافت که تجربه‌اش بخشی از یک بحران گسترده‌تر است. این گذار از “من” به “ما” یکی از پایه‌های شکل‌گیری هر جنبش اجتماعی است. اما “ما”ی اجتماعی به‌سادگی شکل نمی‌گیرد. گروه‌های مختلف ممکن است در یک نقطه مشترک کنار یکدیگر قرار بگیرند، اما در بسیاری از مسائل دیگر منافع و اولویت‌های متفاوتی داشته باشند. به همین دلیل، همبستگی عاطفی یک چیز و ائتلاف اجتماعی پایدار چیز دیگری است.

جنبش “زن، زندگی، آزادی” توانست بخش‌های مختلف جامعه را به هم نزدیک کند، اما نتوانست این همگرایی را در همه‌جا به شبکه‌ای پایدار از تشکل‌ها، سازمان‌ها و برنامه مشترک تبدیل کند. این فاصله میان انرژی اعتراض و قدرت سازمان‌یافته یکی از مهم‌ترین درس‌های آن تجربه است. یکی از خطاهایی که پس از جنبش می‌تواند تکرار شود، جست‌وجوی یک نیروی اجتماعی واحد به عنوان “عامل اصلی تغییر” است. زنان بدون تردید یکی از مهم‌ترین نیروهای تغییر اجتماعی در ایران هستند. آنان نه فقط درباره مسئله جنسیت، بلکه درباره آزادی، سبک زندگی، قانون، خانواده و آینده جامعه سخن می‌گویند. اما زنان از نظر طبقاتی یکدست نیستند. کارگران نیز نیرویی اساسی‌اند؛ زیرا در تولید و خدمات جایگاه مهمی دارند. اما کارگران نیز تنها یک گروه همگون نیستند. کارگر رسمی، قراردادی، پیمانی، روزمزد و غیررسمی شرایط یکسانی ندارند. جوانان ظرفیت بزرگی برای تغییر فرهنگی و اجتماعی دارند، اما جوانان نیز از نظر طبقاتی و اقتصادی متفاوت‌اند. دانشجو، جوان بیکار، کارگر جوان، جوان متعلق به طبقه متوسط و جوان ساکن مناطق محروم، تجربه‌های یکسانی ندارند. همین مسئله درباره معلمان، پرستاران، بازنشستگان، کشاورزان، صاحبان کسب‌وکارهای کوچک، فرودستان شهری و لایه‌های میانی نیز صادق است. بنابراین مسئله اصلی این نیست که کدام گروه باید جایگزین گروه دیگر شود؛ بلکه این است که چگونه نیروهای متفاوت می‌توانند در عین حفظ هویت و مطالبات خود، بر سر مجموعه‌ای از اهداف مشترک با یکدیگر پیوند برقرار کنند. یکی از مهم‌ترین ضعف‌های جامعه ایران، جدا ماندن بسیاری از مطالبات از یکدیگر است. مطالبه کارگر برای دستمزد و امنیت شغلی، مطالبه زن برای آزادی و برابری، مطالبه معلم برای آموزش عادلانه، مطالبه پرستار برای شرایط مناسب کار، مطالبه بازنشسته برای زندگی شایسته و مطالبه جوان برای آینده‌ای قابل زیستن، در ظاهر مطالباتی متفاوت‌اند. اما در سطح عمیق‌تر، همه آنها به یک مسئله مشترک متصل می‌شوند: حق انسان برای داشتن زندگی شایسته و برخورداری از قدرت تأثیرگذاری بر سرنوشت خویش. اگر کارگر فقط مسئله دستمزد خود را ببیند و مسئله زن را جدا از خود بداند، بخشی از قدرت اجتماعی خود را از دست می‌دهد. اگر جنبش زنان مسئله اقتصادی طبقات فرودست را نادیده بگیرد، بخشی از جامعه را از پروژه تغییر دور می‌کند. اگر لایه‌های میانی فقط به آزادی‌های سیاسی توجه کنند و بحران معیشت فرودستان را مسئله‌ای فرعی بدانند، امکان شکل‌گیری یک ائتلاف گسترده کاهش می‌یابد. پیوند اجتماعی به معنای حذف تفاوت مطالبات نیست؛ به معنای پیدا کردن نقطه اتصال میان آنهاست.

جنبش “زن، زندگی، آزادی” همچنین یک واقعیت مهم را آشکار کرد: جامعه می‌تواند در مدت کوتاهی به سطح بالایی از بسیج اجتماعی برسد، بدون آنکه از پیش دارای یک سازمان واحد باشد. این ویژگی هم یک نقطه قوت بود و هم یک محدودیت. نبود ساختار متمرکز امکان داد جنبش متکثر و غیرمتمرکز باقی بماند و گروه‌های مختلف بتوانند با زبان و شیوه خود مشارکت کنند. اما همین پراکندگی، ایجاد تصمیم‌گیری مشترک، انتقال تجربه، تقسیم مسئولیت و حفظ استمرار را دشوار کرد. از این تجربه می‌توان نتیجه گرفت که جامعه برای تغییر پایدار، بیشتر از اعتراض به سازمان یابی اجتماعی و دموکراتیک نیاز دارد. سازمان‌یابی الزاماً به معنای ایجاد یک سازمان واحد و متمرکز نیست. تشکل‌های صنفی، انجمن‌های مدنی، شبکه‌های اجتماعی، گروه‌های محلی و سازمان‌های مستقل می‌توانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند و در عین استقلال، بر سر اهداف مشترک همکاری کنند. مسئله اساسی، ایجاد رابطه میان این شبکه‌ها و تشکل‌هاست؛ رابطه‌ای که بر اعتماد، شفافیت، مشارکت و پاسخ‌گویی استوار باشد. درس دیگر جنبش، اهمیت روان‌شناسی اجتماعی است. سرکوب فقط بدن انسان‌ها را هدف نمی‌گیرد؛ بر ذهن و روابط اجتماعی نیز اثر می‌گذارد. ترس می‌تواند فرد را منزوی کند. بی‌اعتمادی می‌تواند همکاری را دشوار سازد. شکست‌های پی‌درپی ممکن است این احساس را ایجاد کند که “هیچ کاری نمی‌توان کرد”. در چنین شرایطی، جامعه ممکن است با وجود نارضایتی شدید، توان کنش جمعی محدودی داشته باشد.

اما تجربه جنبش نشان داد که نقطه مقابل این چرخه نیز ممکن است شکل بگیرد. وقتی افراد می‌بینند دیگران نیز در کنار آنها هستند، احساس تنهایی کاهش می‌یابد. وقتی یک مطالبه مشترک شکل می‌گیرد، اعتماد افزایش پیدا می‌کند. وقتی همکاری به نتیجه‌ای کوچک می‌رسد، احساس توانایی جمعی تقویت می‌شود. بنابراین ساختن قدرت اجتماعی فقط مسئله سازمان سیاسی نیست؛ مسئله ساختن اعتماد و احساس توانایی جمعی نیز هست. یکی از خطرها این است که سالگرد جنبش صرفاً به مراسم یادبود تبدیل شود. حفظ خاطره جانباختگان و یادآوری رنج‌ها ضروری است، اما اگر خاطره به تجربه و تجربه به شناخت تبدیل نشود، جامعه ممکن است بار دیگر همان چرخه را تکرار کند. پرسش مهم امروز این نیست که “چه اتفاقی افتاد؟” پرسش مهم‌تر این است: چه چیزی توانست جامعه را به حرکت درآورد؟ چه چیزی مانع استمرار آن شد؟ چه تجربه‌هایی باید حفظ شوند و چه خطاهایی نباید دوباره تکرار شوند؟ یکی از پاسخ‌ها روشن است: هیچ جنبش گسترده‌ای تنها با خشم پایدار نمی‌ماند. خشم می‌تواند آغازگر باشد، اما استمرار به اعتماد، ارتباط، سازمان‌یابی و چشم‌انداز مشترک نیاز دارد.

اگر جنبش “زن، زندگی، آزادی” یک پیام تاریخی داشته باشد، شاید مهم‌ترین پیام آن این باشد که جامعه ایران ظرفیت ساختن یک “ما”ی جدید را دارد؛ اما این “ما” هنوز کامل نشده است. این “ما” نباید به معنای حذف تفاوت‌های قومی، جنسیتی، طبقاتی، نسلی و سیاسی باشد. برعکس، یک همبستگی دموکراتیک زمانی پایدار است که تفاوت‌ها را به رسمیت بشناسد. کارگر نباید برای دفاع از حقوق زن از هویت طبقاتی خود دست بکشد؛ زن نباید برای همکاری با کارگر مطالبات جنسیتی خود را کنار بگذارد؛ جوان نباید برای نزدیک شدن به نسل‌های دیگر تجربه و خواست خود را فراموش کند؛ و لایه‌های میانی نباید تصور کنند آزادی سیاسی بدون عدالت اجتماعی می‌تواند جامعه‌ای پایدار بسازد. اتحاد واقعی، یکسان شدن نیست؛ توانایی همکاری در عین تفاوت است. از این منظر، درس اصلی “زن، زندگی، آزادی” نه شکست است و نه پیروزی کامل. این جنبش یک تجربه تاریخی است؛ تجربه‌ای که نشان داد جامعه ایران می‌تواند از پراکندگی به همبستگی حرکت کند، اما برای تبدیل این همبستگی به قدرت پایدار، باید حلقه‌های مفقوده میان اعتراض، آگاهی، اعتماد و سازمان‌یابی را تقویت کند. آینده تغییر در ایران به احتمال زیاد نه از کنش یک طبقه یا یک گروه، بلکه از پیوند نیروهای اجتماعی متفاوت ساخته خواهد شد. پرسش تاریخی پیش روی جامعه ایران این نیست که چه کسی به‌تنهایی تغییر را ایجاد خواهد کرد. پرسش این است: آیا نیروهای متفاوت جامعه می‌توانند از تجربه‌های جداگانه خود، یک تجربه مشترک بسازند؛ از مطالبات پراکنده، یک افق مشترک؛ و از “من”های جدا از هم، یک “ما”ی اجتماعی قدرتمند و دموکراتیک؟ اگر پاسخ این پرسش مثبت باشد، “زن، زندگی، آزادی” فقط نام یک جنبش در گذشته نخواهد بود؛ بلکه بخشی از حافظه و تجربه‌ای خواهد شد که به جامعه ایران برای ساختن آینده‌ای متفاوت کمک می‌کند. جنبش‌ها ممکن است فروکش کنند، اما تجربه آنها از بین نمی‌رود. آنچه امروز از “زن، زندگی، آزادی” باقی مانده، فقط خاطره خیابان نیست؛ تجربه‌ای است درباره اینکه چگونه جامعه می‌تواند خود را بشناسد، به دیگری اعتماد کند و از پراکندگی به سوی قدرت جمعی حرکت کند.

نوشته   زن، زندگی، آزادی؛ تجربه‌ای تاریخی و درس‌های یک جنبش اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️:بهرام رحمانی

حملات جدید آمریکا به ایران و حملات تلافی‌جویانه جمهوری اسلامی به اردن، قطر، اقلیم کردستان عراق و…، بار دیگر همه جنگ‌طلبان از ترامپ گرفته تا خامنه‌ای، از طرفداران رضا پهلوی و رسانه‌هایی چون تلویزیون انترنشنال گرفته تا هسته مرکزی جمهوری اسلامی و اصول‌گرایان و رسانه‌های وابسته به سپاه پاسداران و غیره را به وجد و شادی درآورده است. چرا که امورات و سیاست‌های آن‌ها، با جنگ و کشتار، تجاوز و اعدام گره خورده است.

بزرگ‌ترین ضربات تاکنونی این جنگ ویرانگر که از سال گذشته آغاز شده و با مذاکره و جنگ همراه بوده است به مزدبگیران و مردم عادی، زیرساخت‌های اقتصادی و محیط زیست ایران و برخی کشورهای منطقه، وارد شده است. جمهوری اسلامی ایران، تنها به فکر بقای خودش است و نه در گذشته و نه اکنون، کم‌ترین اهیمیت به زیست و زندگی مردم نمی‌دهد و فراتر از آن، هر گونه مطالبه و اعتراض کارگران، بیکاران، بازنشستگان، زنان، دانشجویان و شهروندان عادی را با سرکوب و زندان، اعدام و کشتار در خیابان‌ها جواب می‌دهد. به همین دلیل، اکثریت مردم ایران شدیدا مخالف جمهوری اسلامی و حتی خواهان برکناری آن هستند و هم‌زمان مخالف جنگ و دخالت خارجی در امور داخلی و مبارزه خود هستند.

خانه محل عروسی که موشک‌ها به آن اصابت کردند

در حملات هوایی آمریکا به بندر کوهستک شهرستان سیریک، چهار نفر از جمله یک زن و یک کودک که در مراسم عروسی شرکت داشتند کشته و ۶۵ نفر مجروح شدند. به گزارش رسانه‌های ایران بخش بزرگی از مجروحان هم زن و کودک هستند.

مقام‌های آمریکایی گفتند ارتش ایالات متحده در جریان دور جدید حملات خود که روز سه‌شنبه انجام شد، دو نفت‌کش متعلق به دولت ایران را هدف قرار داده است. این نخستین باری است که ارتش آمریکا به‌عنوان پاسخ به حملات ایران علیه کشتی‌ها در تنگه هرمز، نفت‌کش‌های ایرانی را مورد حمله قرار می‌دهد. نه برای جلوگیری از نقض محاصره دریایی توسط آن‌ها.

مقام‌های آمریکایی گفتند ارتش ایالات متحده در جریان دور جدید حملات خود که روز سه‌شنبه انجام شد، دو نفت‌کش متعلق به دولت ایران را هدف قرار داده است. این نخستین باری است که ارتش آمریکا به‌عنوان پاسخ به حملات ایران علیه کشتی‌ها در تنگه هرمز، نفت‌کش‌های ایرانی را مورد حمله قرار می‌دهد. نه برای جلوگیری از نقض محاصره دریایی توسط آن‌ها.

جمهوری اسلامی ایران می‌گوید دیشب بیش از ۴۰ نقطه در جنوب و مرکز هدف حملات هوایی آمریکا قرار گرفته است و چهار غیرنظامی که در یک مراسم عروسی در بندر کوهستک شهرستان سیریک شرکت کرده بودند کشته شدند و ۵۰ نفر بستری هستند.

مقام‌های استان خوزستان هم از کشته‌شدن هفت نفر در حملات هوایی آمریکا خبر داده‌اند. آمریکا حمله به «غیرنظامیان» را رد کرده و گفته است که حملات متوجه پایگاه‌ها و تجهیزات سپاه پاسداران بوده است.

جمهوریاسلامیایرانمی‌گویدبهتلافیبهپایگاه‌هایآمریکادراردن،بحرینوکویتحملهپهپادیوموشکیکردهاست.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا‌(سنتکام) در پیامی خبر از حملاتی تازه به مواضع سپاه پاسداران در داخل ایران داده است. آمریکا در این پیام که سه‌شنبه ۱۰ شهریور–یکم سپتامبر، در شبکه ایکس منتشر شده شرح می‌دهد: «این حملات در پی تلاش‌های اخیر سپاه پاسداران برای حمله به کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز و هم‌چنین علیه پرسنل نظامی آمریکا، مستقر در منطقه صورت می‌گیرد.»

دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا نیز در پیامی جدید در تروث سوشال نوشت: «آمریکا همین الان که ما صحبت می‌کنیم، در حال حمله به اهداف ایرانی در نزدیکی تنگه هرمز است اگر جمهوری اسلامی به این حمله پاسخ دهد، آن‌ها دوباره در سطح بسیار سخت‌تر و بالاتری هدف گرفته می‌شوند.» او این حملات را «تلافی تلاش شکست‌خورده ایرانی‌ها برای گذاشتن مین در تنگه و شلیک هشت موشک ایرانی به پایگاه‌های آمریکا در اردن عنوان کرد. او نوشته است که «بزرگ‌ترین حمله» هنوز در راه است و در اثر آن «چیز کمی از جمهوری اسلامی باقی خواهد ماند.»

هم‌زمان تسنیم، خبرگزاری نزدیک به سپاه نیز از ‎گزارش‌هایی مبنی بر شنیده‌شدن صدای انفجار در مناطقی از بندرعباس، سیریک و قشم در شامگاه سه‌شنبه خبر داده است.

تسنیم نوشت: «بر اساس گزارش‌های اولیه منابع محلی، شرکت پودر ماهی در شهر سوزا مورد اصابت قرار گرفته است؛ با این حال، جزئیات مربوط به میزان خسارت و تلفات احتمالی هم‌چنان در دست بررسی است و تاکنون اطلاعات رسمی در این‌باره منتشر نشده است.»

سنتکام حمله به مواضع سپاه در جنوب ایران. انفجار در چابهار، کنارک، سیریک، بندرعباس و قشم.

سنتکام اعلام کرد بیش از 50 هزار نظامی آمریکایی در حال حاضر در سراسر خاورمیانه مستقر هستند.فرماندهی مرکزی آمریکا افزود نیروهای آمریکایی همچنان در حالت آماده‌باش قرار دارند و برای ادامه عملیاتی که رئیس‌جمهور آمریکا دستور دهد، آماده هستند.

جمهوری اسلامی ایران، واکنش نظامی خود به حملات آمریکا را آغاز کرد و از شلیک موشک و اعزام پهپاد به سمت اهداف آمریکایی در منطقه خبر داد. سپاه پاسداران نیز تهدید کرد تنگه هرمز را «به‌طور کامل» مسدود خواهد کرد.

ارتش کویت اعلام کرد سامانه‌های پدافند هوایی این کشور با پهپادهایی مقابله کرده‌اند که به‌گفته ارتش کویت از سوی ایران به پرواز درآمده بودند.

ارتش کویت گفت صداهای انفجار شنیده‌شده در این کشور ناشی از عملیات رهگیری این پهپادها بوده است. مقام‌های کویتی تاکنون خسارت ناشی از این حملات یا عملیات رهگیری خبر نداده‌اند.

وزارت کشور بحرین نیز درباره وجود خطر هشدار داد و از شهروندان و ساکنان خواست به نزدیک‌ترین مکان امن مراجعه کنند و دستورالعمل‌های رسمی را رعایت کنند. بحرین پس از آن اعلام کرد سامانه‌های دفاعی این کشور پهپادهای ایرانی را رهگیری و منهدم کرده‌اند.

خبرنگار العربیه از سرنگونی دو پهپاد در اربیل و مناطق اطراف آن در شمال این کشور خبر داد. یک منبع به العربیه گفت این دو پهپاد پیش از سرنگونی به سمت پایگاه آمریکایی در فرودگاه اربیل در حرکت بودند. تاکنون گزارشی درباره خسارت احتمالی منتشر نشده است.

خبرنگار العربیه، هم‌چنین گزارش داد هم‌زمان با فعال شدن سامانه پدافند هوایی ائتلاف بین‌المللی در اربیل، صدای انفجار در این شهر در منطقه کردستان عراق شنیده شده است.

در اردن نیز نیروهای مسلح این کشور اعلام کردند پدافند هوایی با 13 موشک بالستیک در حریم هوایی اردن مقابله کرده است. به‌گفته ارتش اردن، 10 موشک رهگیری و منهدم شدند و سه موشک دیگر در مناطق دورافتاده سقوط کردند و خسارت جانی به همراه نداشتند.

هم‌چنین یک مقام آمریکایی به «رویترز» گفت هیچ گزارشی از زخمی شدن نیروهای آمریکایی مستقر در اردن دریافت نشده است.

ریيس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا‌(قرارگاه عملیاتی جنگ) توان نظامی ایران را بسیار بالا خواند و گفت، توانمندی‌های دفاعی کشور در عرصه هوا از جمله مرهون پدافندی قدرتمند برای خنثی‌سازی هر گونه تهدید است.

علی عبداللهی در پیامی که در رسانه‌های داخلی منتشر شده نوشت که این توانمندی‌ها از جمله به دلیل «پدافند تهاجمی و شبکه‌سازی یکپارچه، فعال و پویا و پیش‌دستانه بودن پدافند، هم‌چنین اتصال تمامی لایه‌های شناسایی، راداری و موشکی در قالب یک شبکه هوشمند و مقاوم برای رهگیری و خنثی‌سازی هرگونه تهدید احتمالی در دورترین نقاط است.»

او «بومی‌سازی و هوشمندسازی سامانه‌ها با توسعه فناوری‌های نوین و به‌کارگیری سامانه‌های مختص به جنگ الکترونیک و سایبری» را نیز از جمله دلایل دیگر این توانمندی ادعایی خود نامید.

عبداللهی، هم‌چنین ادعا کرد: «بی‌تردید اتکا به توان داخلی و جوانان نخبه برای ارتقاء توان رزم الکترونیک و سایبری پدافند لازمه‌ تداوم بازدارندگی فعال در برابر تهدیدات روزافزون دشمنان و پاسخگویی به‌موقع، انقلابی و مؤثر به هر سطح و نوع از تهدیدات متعارف و نوین نظامی … در هماهنگی و هم‌افزایی با قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌‌الانبیاست.»

ادعاهای عبداللهی، در حالی بیان شده است که تشدید تحریم و محاصره آمریکا علیه ایران، جمهوری اسلامی را در توسعه «تسلیحات بومی» هم با دشواری‌های بیش‌تری روبه‌رو خواهد کرد. علاوه بر این، گفته می‌شودک که حملات آمریکا به سامانه‌های شناسایی و رصدی ایران در شش ماه اخیر نیز توان تهاجمی این کشور را با محدودیت‌هایی روبرو کرده است.

محمدرضا نقدی، مشاور فرمانده کل سپاه با تاکید بر این که جمهوری اسلامی در حال اجرای تعهدات مندرج در تفاهم‌نامه‌ای است که در پاکستان با آمریکا بسته شد، تهدید کرد که اگر به ایران حمله شود «دشمن بهای سنگینی خواهد پرداخت.»

به گزارش روزنامه خراسان، او در گفت‌وگو با شبکه المیادین رابطه بین دولت و سپاه پاسداران را «در بهترین وضعیت خود» خواند و هشدار داد که ایران تا کنون «جنگ متعارف» می‌کرده و هنوز وارد جنگ نامتقارن نشده است: «جنگ نامتقارن یعنی جنگ در وال‌استریت، در منهتن و در هر مکان و هر زمانی.»

نقدی مدعی شد که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، در جنگی که با ایران به راه انداخته به دنبال «سود‌آوری در بازار سهام» یا منفعت‌رسانی «به حلقه نزدیکانش در بخش نفت» است: «اگر آمریکایی‌ها بخواهند تصمیمی عقلانی بگیرند که تامین‌کننده منافع‌شان باشد، جنگ دیگری علیه ما به راه نخواهند انداخت.»

نقدی اولویت جمهوری اسلامی را «نه جنگ و نه مذاکره» بلکه «بازدارندگی» خواند و مدعی شد: «بیش از ۹۰ درصد ذخایر موشکی ایران دست‌نخورده باقی مانده است و تمام تاسیسات در مکان‌های بسیار امنی بازسازی شده‌اند و با استفاده از فناوری‌های مدرن و پیشرفته با نرخ تولید بالاتر فعالیت می‌کنند.»

این در حالی است که روز نهم شهریور، ترامپ در پیامی جدید جمهوری اسلامی را «شکست‌خورده» نامید و در شبکه تروث سوشال نوشت: «آن‌ها نیروی دریایی ندارند، نیروی هوایی ندارند، ارز ندارند، حقوق سربازان یا پلیس خود را پرداخت نمی‌کنند، نرخ تورم به ۳۰۰ درصد رسیده است.»

ترامپ رهبری ایران را «آشفته و ناتوان از نمایندگی شایسته کشور» نامید و گفت: «تنها چیزی که دارند، اخبار جعلی از ایالات متحده، تمایل به کشتن معترضان خود و مهارت در گفتن مزخرفات است.»

در چنین شرایطی، حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی، در گفت‌و‌گو با «اکوایران» درباره شروط چین برای سفر قالیباف به پکن گفت: «خیلی روشن به ما گفته‌اند که تنگه هرمز را باز می‌کنید، عوارض نمی‌گیرید، با عربستان سعودی و آمریکا مسئله‌تان را حل می‌کنید، بعد قالیباف به چین بیاید.»

در حقیقت این موضع چین، تاثیر زیادی در بحران‌تر شدن اوضاع اقتصادی ایران خواهد داشت. چرا که چین یکی از مهم‌ترین مشتریان نفت ایران و حامی این حکومت در نهادهای بین‌المللی بوده است.

به گزارش امارات فارسی، طبق آخرین آمار منتشرشده، میزان سرمایه‌گذاری چین در ایران تنها ۶۰۰ میلیون دلار بوده است؛ رقمی که در مقایسه با کشورهای همسایه، بسیار ناچیز به نظر می‌رسد. برای نمونه، عربستان سعودی موفق شده بیش از ۵۳ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری چینی جذب کند. امارات متحده عربی نیز با حدود ۱۵.۸ میلیارد دلار و قطر با ۱۰ میلیارد دلار، جایگاه‌های بالاتری در اولویت‌های اقتصادی پکن دارند.

به گزارش امارات فارسی، این اختلاف چشمگیر در سرمایه‌گذاری‌ها، پرسش‌هایی را درباره جایگاه واقعی ایران در سیاست‌های اقتصادی چین مطرح می‌کند–به‌ویژه در شرایطی که روابط سیاسی تهران و پکن با عناوینی چون «شراکت راهبردی» تبلیغ می‌شود.

سرمایه‌گذاری چین در عربستان سعودی حدود ۸۸ برابر، در امارات بیش از ۲۶ برابر و در قطر حدود ۱۶ برابر بیش‌تر از ایران است. در مجموع مبلغ سرمایه‌گذاری چین در عربستان سعودی، امارات و قطر بیش از ۱۳۰ برابر ایران بوده است که به‌خوبی جایگاه حاشیه‌ای ایران در اولویت‌های اقتصادی چین را نشان می‌دهد.

حتی چندی پیش جمهوری خلق چین از ادعای امارات متحده عربی درباره مالکیت بر جزایر سه‌گانه و راه‌حل‌های ابوظبی برای حل‌وفصل این موضوع حمایت کرده بود.

فقر و فلاکت اقتصادی و تورم و گرانی در ایران به مرز غیرقابل تحملی رسیده است. حتی استادان دانشگاه نیز در رابطه با «ترمیم حقوق و تعلیق فعالیت‌های دانشگاهی هشدار داده‌اند. کانون صنفی استادان دانشگاهی ایران در بیانیه‌ای هشدار داده است اگر مصوبه ترمیم حقوق اعضای هیhت علمی تا پایان شهریورماه به‌طور کامل اجرا نشود، از ابتدای مهر از استادان و اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها خواهد خواست تمامی فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، اجرایی و مشاوره‌ای خود را به حالت تعلیق درآورند. این هشدار که در چند رسانه و کانال مرتبط با جامعه دانشگاهی بازتاب یافته، یکی از جدی‌ترین موضع‌گیری‌های صنفی استادان در ماه‌های اخیر به شمار می‌رود.

در متن بیانیه آمده است پس از حدود دو سال بررسی کارشناسی و طی شدن مراحل قانونی، انتظار می‌رفت اجرای «ترمیم حقوق» بخشی از مشکلات معیشتی اعضای هیئت علمی را جبران کند، اما به گفته کانون، این مصوبه همچنان به‌طور کامل اجرا نشده است. کانون، سازمان برنامه و بودجه و به‌ویژه مدیریت این سازمان را به «مانع‌تراشی‌های سلیقه‌ای و خارج از عرف» متهم کرده و گفته است مکاتبات، مذاکرات و رایزنی‌های انجام‌شده تاکنون به نتیجه نرسیده‌اند.

موضوع ترمیم حقوق استادان از ماه‌ها پیش محل اختلاف بوده است. فرهاد وفایی، عضو شورای مرکزی کانون صنفی استادان، خردادماه گفته بود این طرح در اواخر سال ۱۴۰۴ تصویب شده اما تاخیر در اجرای آن، موجی از نارضایتی و سرخوردگی در میان اعضای هیئت علمی ایجاد کرده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، مصوبه شورای حقوق و دستمزد در اسفندماه سال گذشته و با حمایت دولت تصویب شده بود، اما اختلاف در نحوه اجرا و تامین منابع مالی مانع پرداخت کامل آن شده است.

کانون صنفی استادان در بیانیه تازه خود، تاکید کرده است ادامه این وضعیت تنها یک مسئله معیشتی نیست و پیامدهای گسترده‌تری برای دانشگاه‌ها خواهد داشت. در این بیانیه از «خروج نخبگان»، کاهش بهره‌وری علمی و آسیب به سرمایه انسانی کشور به‌عنوان نتایج ادامه بی‌توجهی به وضعیت استادان یاد شده است. به گفته کانون، بی‌اعتنایی به جایگاه و معیشت اعضای هیات علمی نمی‌تواند بدون واکنش باقی بماند.

فشار اقتصادی بر جامعه دانشگاهی در شرایطی افزایش یافته که تورم شدید و کاهش ارزش پول ملی، قدرت خرید حقوق‌بگیران را به‌شدت کاهش داده است. اعضای هیئت علمی نیز مانند بسیاری از گروه‌های مزدبگیر و حقوق‌بگیر با افزایش مستمر هزینه‌های مسکن، خوراک، درمان و سایر هزینه‌های زندگی روبه‌رو هستند. نمایندگان کانون صنفی در ماه‌های گذشته بارها هشدار داده‌اند که پایین ماندن سطح دریافتی استادان، انگیزه ماندن در دانشگاه‌ها را کاهش داده و مهاجرت نیروهای متخصص را تشدید کرده است.

با این حال، آن‌چه کانون اعلام کرده هنوز به‌معنای آغاز قطعی اعتصاب یا تعطیلی دانشگاه‌ها نیست. بیانیه می‌گوید در صورت اجرا نشدن کامل مصوبه تا پایان شهریور، کانون از اعضای هیات علمی خواهد خواست فعالیت‌های خود را تعلیق کنند. میزان همراهی دانشگاه‌ها و استادان با چنین فراخوانی، در صورت صدور، هنوز روشن نیست و به تحولات هفته‌های آینده بستگی خواهد داشت.

این تهدید در آستانه آغاز سال تحصیلی جدید اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر فراخوان تعلیق فعالیت‌ها عملی شود و دامنه قابل توجهی پیدا کند، می‌تواند کلاس‌های درس، پروژه‌های پژوهشی، فعالیت‌های مدیریتی و حتی بخشی از روندهای اداری دانشگاه‌ها را تحت تاثیر قرار دهد. کانون تأکید کرده است که تعلیق احتمالی تنها به تدریس محدود نخواهد بود و فعالیت‌های پژوهشی، اجرایی و مشاوره‌ای را نیز دربر خواهد گرفت.

از سوی دیگر، سازمان برنامه و بودجه در ماه‌های گذشته از برخی افزایش‌ها در دریافتی اعضای هیئت علمی سخن گفته و درباره حقوق استادان دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز دستورالعمل‌هایی صادر شده است. با این حال، کانون صنفی استادان معتقد است این اقدامات با مصوبه اصلی ترمیم حقوق فاصله دارد و خواهان اجرای «کامل و بدون قید و شرط» آن است. همین اختلاف در تفسیر و نحوه اجرای مصوبه اکنون به نقطه‌ای رسیده که تشکل صنفی استادان تهدید به اقدام جمعی کرده است.

اگر دولت و سازمان برنامه و بودجه تا پایان شهریور راه‌حلی برای این اختلاف پیدا نکنند، آغاز مهر می‌تواند با یکی از جدی‌ترین اعتراض‌های سازمان‌یافته استادان دانشگاه در سال‌های اخیر همراه شود. بیانیه تازه نشان می‌دهد مسئله‌ای که ماه‌ها در قالب مکاتبه و مذاکره دنبال می‌شد، اکنون وارد مرحله تهدید به اقدام صنفی شده است؛ اقدامی که در صورت گسترش، می‌تواند بحران معیشتی دانشگاهیان را به یکی از موضوعات مهم آغاز سال تحصیلی جدید تبدیل کند.

از سوی دیگر، عبدالرضا دیانی، مدیرکل دانشجویی وزارت بهداشت گفته نرخ ژتون تغذیه دانشجویان دو برابر افزایش خواهد یافت.بر این اساس صبحانه ۶ هزار تومان، ناهار ۱۳ هزار تومان و شام ۹ هزار تومان خواهد بود.

وی مدعی شده بر اساس قانون باید ۱۰ درصد هزینه تمام‌شده غذا از دانشجویان دریافت شود، اما وزارت بهداشت این میزان را از دانشجویان دریافت نکرده است. مبالغی که از دانشجویان بابت تغذیه دریافت می‌شود، همچنان بسیار پایین‌تر از هزینه تمام‌شده غذاست.

وی هم‌چنین درباره تفاوت نرخ تغذیه دانشجویان علوم پزشکی با دانشجویان وزارت علوم اظهار کرد: با توجه به شرایط دانشجویان علوم پزشکی و انجام فعالیت‌های بالینی، نرخ‌های تغذیه آن‌ها متفاوت است و در مجموع مبالغ دریافتی از این دانشجویان پایین است. وی در خصوص اجاره بهای خوابگاه‌های دانشجویان برای مهر امسال نیز گفت: افزایشی در این زمینه نخواهیم داشت.

وب سایت حکومتی اقتصاد نیوز نیز نوشته است: دلار با ادامه مسیر صعودی وارد کانال 211 هزار تومان شد و تا نرخ 211 هزار و 350 تومان بالا رفت و رکورد تاریخی جدیدی به ثبت رساند. قیمت یورو تا نرخ 245 هزار و 300 تومان بالا رفت و رکورد تاریخی جدیدی به ثبت رساند.

ارزش ریال ایران در آغاز هفته بار دیگر رکورد تازه‌ای ثبت کرد و نرخ دلار در بازار آزاد از مرز ۲۱۰ هزار تومان گذشت. روز دوشنبه ۹ شهریور چند منبع بازار نرخ‌هایی در محدوده ۲۱۰ تا ۲۱۱ هزار تومان گزارش کردند و برخی پایگاه‌های غیررسمی در ساعاتی از معاملات قیمت را تا ۲۱۱ هزار و ۷۰۰ تومان نیز نشان داده‌اند. شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز نیز عبور دلار از مرز ۲۱۰ هزار تومان را بالاترین سطح تاریخی آن توصیف کرده است.

روند صعودی صبح سه‌شنبه ۱۰ شهریور نیز متوقف نشده است. نرخ‌های اعلام‌شده در بازار آزاد بین منابع مختلف اندکی تفاوت دارد، اما فروشندگان و پایگاه‌های رصد بازار دلار را حدود ۲۱۰ هزار و ۵۰۰ تا ۲۱۱ هزار و ۱۰۰ تومان گزارش کرده‌اند. اختلاف چند هزار تومانی میان منابع در شرایط پرنوسان بازار غیررسمی معمول است و از این رو نمی‌توان یک نرخ واحد را برای همه معاملات در نظر گرفت.

سقوط تازه ریال پس از دور جدید درگیری مستقیم ایران و آمریکا شدت گرفت. نیروهای آمریکایی روز یکشنبه دو پرتابگر متعلق به سپاه پاسداران را در جزیره لارک هدف قرار دادند؛ واشنگتن گفت این تجهیزات برای استفاده از مین‌های دریایی در تنگه هرمز آماده می‌شدند. ایران نیز در پاسخ موشک‌هایی به سوی محل استقرار نیروهای آمریکایی در اردن شلیک کرد. این نخستین تبادل مستقیم حملات نظامی دو کشور از اواخر ژوئیه بود و بار دیگر نگرانی از گسترش جنگ را افزایش داد.

فشار بر بازار ارز اما تنها نتیجه تحولات نظامی نیست. دولت دونالد ترامپ در روزهای اخیر کارزار تازه‌ای برای محدود کردن منابع مالی ایران آغاز کرده و از کشورهای عضو گروه ۲۰ خواسته روابط اقتصادی باقی‌مانده با تهران را قطع کنند. وزارت خزانه‌داری آمریکا هشدار داده است شرکت‌ها و کشورهایی که به تجارت با ایران ادامه دهند ممکن است با تحریم‌های ثانویه و محدودیت دسترسی به نظام مالی دلاری روبه‌رو شوند.

در یکی از مهم‌ترین ضربه‌ها به تجارت خارجی ایران، دولت امارات متحده عربی اعلام کرده است تمام مبادلات تجاری، بازرگانی و مالی با ایران را «تا اطلاع ثانوی» متوقف می‌کند. امارات طی سال‌های گذشته یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجاری و مالی ایران و به‌ویژه دوبی یکی از مراکز اصلی انتقال کالا و ارز به ایران بوده است. وزارت خارجه امارات این تصمیم را رسماً تأیید کرده و آن را به تشدید تنش‌های منطقه‌ای مرتبط دانسته است.

ابعاد فشار اقتصادی در داخل کشور نیز در آمارهای رسمی آشکار است. بر اساس تازه‌ترین گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه در مردادماه به ۸۹ درصد رسیده و تورم دوازده‌ماهه ۶۹.۹ درصد بوده است. قیمت گروه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها نیز نسبت به مرداد سال گذشته حدود ۱۲۷.۵ درصد افزایش یافته؛ رقمی که نشان می‌دهد فشار سقوط ارزش پول ملی بیش از همه مستقیماً به سفره خانوارها منتقل شده است.

در همین حال، مسعود پزشکیان گفته است حجم صادرات و واردات ایران به دلیل تحریم‌ها و محاصره دریایی آمریکا حدود ۳۵ درصد کاهش یافته است. رویترز گزارش داده واشنگتن تلاش می‌کند با محدود کردن مسیرهای بانکی و تجاری و اعمال فشار بر شرکای ایران، درآمدهای ارزی تهران را بیش از پیش کاهش دهد. تنگه هرمز نیز که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم نفت و گاز مایع جهان از آن عبور می‌کرد، همچنان با اختلال جدی در کشتیرانی روبه‌رو است.

بانک مرکزی اکنون تلاش می‌کند مانع ادامه جهش نرخ ارز شود. عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی، روز سه‌شنبه گفت ایران «ارز کافی» در اختیار دارد و بانک مرکزی آماده است برای آرام کردن بازار تا دو میلیارد دلار ارز تزریق کند. او وضعیت اقتصادی و معیشتی را «دشوار» توصیف کرد، اما ادعای فروپاشی اقتصاد را «جنگ روانی» خواند.

این وعده در شرایطی مطرح شده که ظرف کمتر از یک سال ارزش ریال تقریباً نصف شده است. داده‌های بازار نشان می‌دهد دلار در شهریور سال گذشته حدود ۱۰۲ تا ۱۰۳ هزار تومان معامله می‌شد و اکنون به بیش از ۲۱۰ هزار تومان رسیده است. به این ترتیب، افزایش اسمی دستمزدها و درآمدهای ریالی برای بخش بزرگی از جامعه در برابر رشد ارز و تورم عملا خنثی شده است.

معاون اجرایی رییس‌جمهور ایران، بانک‌ها را عامل ۶۷ درصد تورم در کشور معرفی و هم‌زمان اذعان کرد که دولت به‌دلیل ناترازی بودجه ناچار به چاپ پول است؛ او هم‌چنین جنگ را عامل دیگری برای تشدید تورم دانست.

محمدجعفر قائم‌پناه، روز دوشنبه ۹ شهریور به خبرگزاری ایسنا گفت تورم در بخش‌های مختلف اقتصاد ایران بین ۳۰ تا ۸۰ درصد است و تایید کرد که نرخ تورم مواد غذایی به ۱۲۳ درصد رسیده است. او با این حال جهش قیمت مواد غذایی را ناشی از حذف ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی و تبدیل آن به ارز ۱۴۰ هزار تومانی دانست و گفت این اقدام در ماه‌های نخست حدود شش درصد تورم به مردم تحمیل کرد.

معاون اجرایی رییس‌جمهور، در عین حال مدعی شد پرداخت ماهانه ۸۰ هزار میلیارد تومان کالابرگ بخشی از فشار ناشی از این افزایش قیمت‌ها را جبران می‌کند و تورم ۱۲۳ درصدی مواد غذایی به‌طور کامل به مردم تحمیل نشده است.

قائم‌پناه عملکرد بانک‌ها را مهم‌ترین عامل «بیماری مزمن تورم» در ایران خواند و گفت بانک‌ها عامل اصلی تورم‌ در ایران هستند. او در توضیح نقش بانک‌ها در ایجاد تورم گفت بخشی از کسری آن‌ها زمانی شکل می‌گیرد که وام‌های پرداخت‌شده بازگردانده نمی‌شود و وثیقه دریافت‌شده نیز ارزش واقعی یا کافی ندارد. به گفته او، در چنین شرایطی بانک که قادر به بازپرداخت پول سپرده‌گذاران نیست، از بانک مرکزی استقراض می‌کند و بانک مرکزی نیز برای تامین این منابع به چاپ پول روی می‌آورد.

او تاکید کرد منظورش وام‌های خردی مانند وام ازدواج نیست و سپس «بانک آینده» را نمونه‌ای از عملکرد مسئله‌ساز بانک‌ها معرفی کرد. قائم‌پناه گفت برخی بانک‌ها پول سپرده‌گذاران را به‌جای فعالیت متعارف بانکی، صرف برج‌سازی و راه‌اندازی شرکت‌های متعدد کرده‌اند.

معاون اجرایی رییس‌جمهور بر همین اساس گفت که بانک‌ها عامل ۶۷ درصد تورم در ایران‌اند و یک‌سوم باقی‌مانده نیز عمدتا از کسری بودجه دولت ناشی می‌شود. او، صریحا گفت: «به‌دلیل این‌که بودجه‌مان ناتراز است، مجبوریم پول چاپ کنیم. پول که چاپ می‌شود، خودش تورم ایجاد می‌کند. تا این دو مورد حل نشود، تورم کماکان ادامه دارد.»

او جنگ را سومین عامل تشدید تورم دانست و افزود: «حالا مزید بر این‌ها، جنگ هم اضافه شده است. در هیچ جای دنیا امکان ندارد شما جنگ داشته باشید و تورم نباشد.»

این اظهارات در حالی مطرح شده که عبدالناصر همتی، رییس‌کل بانک مرکزی، روز سه‌شنبه ادعای کمبود منابع ارزی و احتمال فروپاشی اقتصاد ایران را رد کرد و گفت بانک مرکزی آماده است برای مهار بازار تا دو میلیارد دلار ارز عرضه کند.

همتی افزایش اخیر نرخ ارز را بیش از آن‌که ناشی از «عوامل واقعی» باشد، نتیجهٔ فضای روانی خواند و گفت هفته گذشته نیز ۵۰۰ میلیون دلار به بازار اختصاص یافته است.

اما مسعود نیلی، عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی شریف، روز ۲۹ تیرماه در سخنرانی‌اش در همایش موسوم به «چشم‌انداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵»، گفت ایران اکنون در مرحله مابین تورم «مزمن» و «اَبَرتورم» است.

این سخنان هم‌زمان با ادامه جهش قیمت ارز بیان شده است. نرخ دلار در بازار آزاد ایران روز سه‌شنبه ۱۰ شهریور از ۲۱۲ هزار تومان عبور کرد.

این وضعیت باعث شده است که حتی تخم مرغ نیز از سفره کارگران و مردم فقیر حذف شده است. قیمت تخم‌مرغ در تهران با اختلافی چشم‌گیر میان مناطق مختلف عرضه می‌شود و بنا بر گزارش اقتصاد۲۴، هر شانه تخم‌مرغ در برخی نقاط حدود ۴۶۰ هزار تومان و در برخی مناطق تا ۸۰۰ هزار تومان قیمت دارد؛ اختلافی نزدیک به ۷۰ درصد.

سمیه گلپور، فعال کارگری و رییس پیشین کانون عالی انجمن‌های صنفی کارگران ایران، هشدار داده است که تخم‌مرغ، که سال‌ها یکی از ارزان‌ترین منابع پروتئین برای خانواده‌های کم‌درآمد بود، اکنون در حال خروج از سبد مصرف آنان است. به گفته او، این روند می‌تواند نشانه‌ای از تشدید فقر غذایی باشد.

گلپور اختلاف شدید قیمت‌ها را تنها ناشی از هزینه حمل‌ونقل، اجاره و توزیع نمی‌داند و آن را نشانه ضعف نظارت، تعدد واسطه‌ها و نبود شفافیت در زنجیره توزیع می‌خواند. او می‌گوید تحریم و افزایش هزینه تولید می‌تواند متوسط قیمت را بالا ببرد، اما نمی‌تواند اختلاف گسترده قیمت یک کالای داخلی در مناطق مختلف یک شهر را توضیح دهد.

این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که دستمزدها از رشد هزینه مواد غذایی عقب مانده‌اند و افزایش قیمت کالاهای اساسی، فشار بیش‌تری بر خانوارهای کارگری، بازنشستگان و سایر گروه‌های کم‌درآمد وارد کرده است.

محاصره دریایی آمریکا صادرات نفت ایران را به پایین‌ترین سطح ثبت‌شده رسانده است. بر اساس داده‌های Kpler،Vortexa  و TankerTrackers، از زمان برقراری دوباره محاصره در ۱۴ ژوئیه، هیچ محموله عمده تازه نفت خام ایران نتوانسته از تنگه هرمز عبور کند و به چین، بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران، برسد. رویترز می‌نویسد محاصره در چند هفته اثری بر صادرات گذاشته که سال‌ها تحریم اقتصادی نتوانسته بود ایجاد کند. برآوردهای Kpler وVortexa ، نشان می‌دهد ایران در ماه اوت روزانه تنها حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه نفت خام و میعانات بارگیری کرده است؛ در حالی که این رقم در ژوئیه حدود ۷۴۰ هزار بشکه و در ماه مارس نزدیک به دو میلیون بشکه در روز بود. تحلیل‌گران می‌گویند حتی در اوج سیاست «فشار حداکثری» آمریکا در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ نیز صادرات نفت ایران برای چنین مدت طولانی به نزدیک صفر نرسیده بود.

چین هنوز می‌تواند از ذخایر شناور نفت ایران در آب‌های آسیایی خرید کند، اما این ذخایر به دلیل محاصره قابل جایگزینی نیستند. نفتکش‌هایی که محموله خود را در آسیا تخلیه می‌کنند نیز دیگر به‌آسانی نمی‌توانند برای بارگیری دوباره به بنادر ایران بازگردند. هم‌زمان ده‌ها میلیون بشکه نفت ایران در نفتکش‌های داخل یا اطراف تنگه هرمز انباشته شده است.

کاهش درآمدهای نفتی می‌تواند دولت را به تامین هزینه‌ها از طریق افزایش نقدینگی سوق دهد و فشار تورمی را بیش‌تر کند؛ در شرایطی که ارزش ریال نیز طی هفته‌های اخیر به پایین‌ترین سطوح تاریخی رسیده است.

مقام‌های جمهوری اسلامی در مقابل، تاثیر محاصره را کم‌تر از آن‌چه منابع ردیابی نفتکش‌ها گزارش می‌کنند ارزیابی کرده‌اند و می‌گویند ایران هم‌چنان راه‌هایی برای صادرات نفت دارد. تهران هم‌چنین بارها هشدار داده است اگر صادرات نفت ایران از خلیج فارس متوقف شود، صادرات دیگر کشورهای منطقه نیز در امان نخواهد ماند.

این تهدید در حالی مطرح می‌شود که تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز به‌شدت کاهش یافته و دو ابرنفتکش حامل نفت عربستان نیز شامگاه دوشنبه هنگام خروج از تنگه هدف پرتابه‌های ناشناس قرار گرفتند. مسئولیت این حملات هنوز مشخص نشده است.

به این ترتیب، تنگه هرمز اکنون نه فقط میدان رویارویی نظامی ایران و آمریکا، بلکه مرکز نبرد بر سر درآمد ارزی ایران و امنیت انرژی جهان شده است. اگر محاصره ادامه پیدا کند و ذخایر شناور ایران در آسیا کاهش یابد، توان تهران برای فروش نفت به چین در هفته‌های آینده می‌تواند بیش از این محدود شود.

مقام‌های آمریکایی گفتند ارتش ایالات متحده در جریان دور جدید حملات خود که روز سه‌شنبه انجام شد، دو نفت‌کش متعلق به دولت ایران را هدف قرار داده است. این نخستین باری است که ارتش آمریکا به‌عنوان پاسخ به حملات ایران علیه کشتی‌ها در تنگه هرمز، نفت‌کش‌های ایرانی را مورد حمله قرار می‌دهد. نه برای جلوگیری از نقض محاصره دریایی توسط آن‌ها.

بااینحال،رییس‌جمهور آمریکا در پی تشدید تنش‌ها و حملات متقابل ایران و آمریکا، شامگاه سه‌شنبه ۱۰ شهریور–۱ سپتامبر، در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرد که برخلاف گزارش شبکه «ای‌بی‌سی»، قصد ندارد جمهوری اسلامی را به بازگشت به میز مذاکره وادار کند.

ترامپ نوشت امضای توافقی که به گفته او از نظر حکومت ایران «بی‌ارزش» است، برایش اهمیتی ندارد و موقعیت کنونی آمریکا را به دستیابی به توافق ترجیح می‌دهد.

رییس‌جمهوری آمریکا در ادامه پیام خود نوشته است «ایالات متحده تقریبا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد و اقتصاد ایران نیز کاملا در حال فروپاشی است.» او شرایط کنونی جمهوری اسلامی را بخشی از روندی اجتناب‌ناپذیر توصیف کرد. ترامپ در پایان پیام خود خطاب به مردم ایران پرسید: «مردم ایران چه زمانی قرار است قیام کنند و بجنگند؟»

در خیزش دی ماه ۱۴۰۴-‌ژانویه ۲۰۲۶، پیش‌درآمد جنگی بود که اسرائیل و آمریکا در ۹ اسفند ۱۴۰۴-‌۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با جمهوری اسلامی آغاز کردند. رضا پهلوی و به پشتگرمی وعده‌های موساد و رییس جمهور آمریکا به راه افتاد. و اعدا کرد: 50 هزار نظامی ایرانی با من در ارتباط هستند. در اثر فراخوان‌ها و وعده‌های ترامپ و اسرائیل، موساد و رضا پهلوی، برخی‌ معترضین، حتی به مراکز نظامی–اداری حکومتی حمله کردند اما با کشتارهای مامورین جنایت‌کار جمهوری اسلامی مواجه شدند. در نتیجه، آن‌هایی که به این وعده‌ها دل‌خوش کرده بودند در حالی که هیچ کمکی به آن‌ها نرسید و همه وعده‌ها توخالی بود هم‌زمان با جنگ و ویرانی آمرکای و اسرائیل مواجه شدند. طبیعتا، خانواده‌‌هایی که عزیزان خود را در دی ماه از دست دادند هم‌زمان جمهوری اسلامی، ترامپ و نتان‌یاهو، موساد و رضا پهلوی نیز عامل قربانی‌شدن فرزندان خود می‌دانند. بنابراین، اکنون به‌نظر می‌رسد ترامپ بازهم همین وعده‌هارا زمزمه می‌کند: «مردم ایران چه زمانی قرار است قیام کنند و بجنگند؟»

در آغاز، کارشناسان و تحلیل‌گران درباره چگونگی به راه افتادن مردم در خیابان‌ها، گستردگی آن و به خشونت کشیده شدنش نظرپردازی‌های گوناگون می‌کردند. بسیاری از آنان، آن را خیزشی خودانگیخته می‌دانستند. اما پیام رضا پهلوی با حمایت دولت اسرائیل و موساد در ۲۳ اسفند ۱۴۰۴/۱۴ مارس ۲۰۲۶ خطاب به «گارد جاویدان»، مسیر بهانه بزرگی به دست جمهوری اسلامی داد تا معرتضین را به بهانه وابستگی به آمریکا و اسرائیل، به خونین‌ترین شکلی کشتار کنند.

در پیام رضا پهلوی به «گارد جاویدان» از جمله آمده بود: «به شما، به شجاعت و فداکاری‌تان درود می‌فرستم. در سه ماه گذشته، هزاران تن از شما در هسته‌های کوچک اما مؤثر در سراسر ایران جلوه‌هایی درخشان از دلاوری آفریده‌اید. آن‌چه شما کرده‌اید برای سده‌ها روایت خواهد شد. ملت ایران فداکاری شما و بهایی را که به‌ویژه در ۱۸ و ۱۹ دی برای آزادی میهن پرداخته‌اید هرگز فراموش نخواهد کرد.» زمانی رضا پهلوی این فراخوان را داد که از یک هفته پیش مردم اعتراض خود را علیه جمهوری اسلامی آغاز کرده و در خیابان‌ها بودند.

اما در جنگی که آمریکا و اسرائیل در  ۹ اسفند ۱۴۰۴/۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز کردند، دیگر سخنی از رضا پهلوی و «گارد جاویدان» در میان نبود. در عوض، بازیگران دیگری می‌بایست وارد صحنه شوند. افشاگری‌های بعدیِ مقام‌های امنیتی اسرائیل و گزارش‌های روزنامه‌نگاران تحقیقیِ آن کشور در ماه‌های گذشته نشان می‌دهند که نتانیاهو و به درخوست او، ترامپ، با هدف‌های معین وارد این جنگ شدند.

برپایه طرحی که موساد ریخته بود، جنگ می‌بایست به سرنگونی جمهوری اسلامی بینجامد. با این حال، هم موساد و هم ارتش اسرائیل بر این عقیده بودند که تنها با حمله هوایی نمی‌توان حکومت را سرنگون کرد. بنابراین، در طرح موساد، عملیات مشترکی میان نیروهای اسرائیلی، آمریکایی و برخی نیروهای کرد ایرانی مستقر در عراق پیش‌بینی شده بود. به گزارش «آی ۲۴ نیوز» قرار بود شبه‌نظامیان کرد مستقر در اقلیم کردستان عراق با حمله زمینی به خاک ایران، راهی سرراست به‌سوی تهران بگشایند.

نخستین حملات در  ۹ اسفند ۱۴۰۴/۲۸ فوریه ۲۰۲۶ علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، و مقام‌های بلندپایه دستگاه اطلاعات داخلی ایران را هدف قرار دادند. با این حال، هم‌زمان با حملات هوایی به دستگاه‌های امنیتی حکومت در تهران، جنگنده‌های اسرائیلی از همان روز نخست بر مناطق کردنشین نیز متمرکز شدند و تاسیسات نظامی، پدافند هوایی، پایگاه‌های پلیس و دیگر نهادهای دولتی را در مرزهای غربی کشور بمباران کردند.

به گفته «ناداو اِیال»، روزنامه‌نگار سرشناس «یدیعوت آحارونوت»، دولت اسرائیل حتی پرچم‌های حکومت پیشین ایران را با نقش شیرو خورشید در اختیار متحدان کرد خود قرار داده بود و از آنان خواسته بود مبادا با برافراشتن نمادهای جدایی‌طلبانه، احساسات ملی ایرانیان را برضد خود برانگیزند.

روُنِن بِرگمَن، روزنامه‌نگار تحقیقی اسرائیلی، در مصاحبه‌ای که با روزنامه «لوموند» کرده، می‌گوید: برپایه طرح موساد، حدود ۱۰۰ ساعت پس از ترور رهبر جمهوری اسلامی، قرار بود نیروی هوایی اسرائیل کریدوری در غرب کشور برای ورود شبه‌نظامیان کرد بگشاید، سپس از پیشروی آنان به سوی تهران محافظت هوایی کند. حملات هوایی گسترده می‌بایست توانایی حکومت را برای تلافی‌جویی از راه شلیک موشک به خاک اسرائیل کاهش دهد.

روزنامه‌نگار تحقیقی اسرائیلی می‌افزاید: کارزار گسترده‌ای نیز برای برانگیختن تظاهرات در شهرهای ایران در گرماگرم جنگ پیش‌بینی شده بود. قرار بود کسانی از نزدیک، صحنه بمباران پایگاه‌ها و مواضع «بسیج» و تاسیسات امنیت داخلی را فیلمبرداری و سپس در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی پخش کنند. زیرساخت‌های حیاتی دیگری نیز می‌بایست هدف حملات هوایی یا سایبری قرار گیرند. آن‌گاه شبه‌نظامیان کرد و سپس محمود احمدی‌نژاد می‌بایست وارد صحنه شوند.

به گفته یک منبع نزدیک به ارتش اسرائیل، محمود احمدی‌نژاد، رییس‌جمهور پیشین ایران، از سال ۱۴۰۲ شمسی/۲۰۲۴ میلادی، توجه اسرائیلی‌ها را به خود جلب کرده بود. او پس از پایان دوره ریاست جمهوری‌اش در مقام صریح‌ترین منتقد نظام ظاهر شده بود و خود رادر این مقام تثبیت کرده بود.

گویا او در حصر خانگی بود، اما گه‌گاه برای سخنرانی به خارج از کشور سفر می‌کرد. به گزارش نیویورک تایمز، در اوایل سال ۲۰۲۴ احمدی‌نژاد با دیوید بارنیا، رییس وقت موساد، در بوداپست دیدار کرد. رییس موساد دراصل برای دیدار با او به پایتخت مجارستان رفته بود. البته، دفتر احمدی‌نژاد همه این ادعاها را رد کرد. اما این را دیگر نمی‌توان انکار کرد که هواپیماهای اسرائیلی در همان روز اول جنگ، محل اقامت او را در تهران بمباران کردند و معلوم شد که هدف نه خود او، بلکه محافظان او بودند. گفته می‌شود چند دقیقه پس از حمله، خودرویی وارد مجتمع محل اقامت احمدی‌نژاد شد، او را از محل خارج و به خانه‌ای امن منتقل کرد.

در سناریوی موساد، احمدی‌نژاد، در واقع، بازیگر آخرین صحنه بود. او قرار بود در گرماگرم جنگ، نزدیک شدن گروه‌های مسلح کرد به تهران و شور و آشوب تظاهرات، ناگهان ظاهر شود و مخالفان درون نظام را دور خود جمع کند و زمام امور کشور را در دست بگیرد.

سناریوی موساد به سبب دودلی‌های ترامپ و سپس، مخالفت او با ورود شبه‌نظامیان کرد به خاک ایران اجرا نشد. او از همان شب دوم یا سوم عملیات، با ورود نیروهای کرد به ایران مخالفت کرد و چند روز بعد، در هواپیمای ریاست جمهوری به خبرنگاران گفت که نمی‌خواهد کردها به ایران حمله کنند.

به گفته «آصف کوُهِن»، رییس پیشین دفتر ایران در اداره اطلاعات ارتش اسرائیل، بدین‌سان همه چیز اشتباه پیش رفت و طرح موساد نقش بر آب شد. «آونِر ویلان»، افسر اطلاعاتی سابق اسرائیل و متخصص امور ایران، با تاسف می‌گوید: جمهوری اسلامی از تنها تهدید معتبری که دهه‌ها بر سر آن سایه افکنده بود، جان سالم به در برد.

بنابر گزارش رسانه‌های اسرائیل، رومن گوفمن، رییس موساد، دو نفر از بلندپایه‌ترین مقام‌های این سرویس جاسوسی را که گفته شده است از «معماران طرح ناکام سرنگونی حکومت ایران» بوده‌اند برکنار کرده است.

کانال۱۲ اسرائیل گزارش داده است که یکی از این دو مقام، از ماه دسامبر گذشته‌(آذر ۱۴۰۴)، رییس اداره اطلاعات موساد و دیگری رییس بخش ایران در این سرویس جاسوسی بوده است. نام هیچ‌یک از این دو مقام در گزارش این شبکه تلویزیونی اسرائیل ذکر نشده است.

بنابراین، گزارش دو مقام برکنار شده از «معماران طرح عملیاتی مکتوبی» بوده‌اند که هدف آن سرنگونی جمهوری اسلامی ایران با کمک گروه‌های کرد و تحریک اعتراضات گسترده بوده است؛ همان طرحی که روزنامه نیویورک‌ تایمز هم پیش‌تر جزئیاتی از آن را گزارش داده بود.

گزارش شده است که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در جریان تلاشش برای متقاعد کردن دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای حمله به ایران در اسفند ماه، همین طرح را به او ارائه کرده بود.

ریاست موساد در آن زمان بر عهده داوید برنع بود که در ماه ژوئن سال جاری، جای خود را به رومن گوفمن داد. مقام‌های امنیتی به کانال۱۲ گفتند که بعد از ریاست گوفمن بر موساد، این دو مقام برکنار‌شده نتوانستند رابطه کاری مفیدی با او برقرار کنند و پایان حضورشان در این دو سمت با موافقت دوجانبه بوده است. بنابر این گزارش این تغییرات در چارچوب اصلاحاتی گسترده‌تر در موساد صورت می‌گیرد.

با این حال کانال‌۱۲، کنار رفتن این دو مقام از سمت‌هایشان را مستقیما با نقش آن‌ها در تدوین طرح اسرائیل برای سرنگونی جمهوری اسلامی مرتبط دانسته است. بنابر گزارش‌ نیویورک‌ تایمز، در طرح موساد پیش‌بینی شده بود که اسرائیل با حمله به مواضع نظامی ایران در نزدیکی مرز عراق، راه را برای نفوذ نیروهای کرد هموار کند.

موساد انتظار داشت که هزاران جوان کرد به این نیروها بپیوندند و نهایتا جنبشی بزرگ به راه بیفتد که به تهران هم گسترش پیدا کند. بنابر گزارش‌ها موساد هم‌چنین پیش‌بینی می‌کرد که میلیون‌ها معترض هم در نتیجه این تحولات ترغیب شوند که برای سرنگون کردن جمهوری اسلامی به خیابان‌ها بیایند.

نیویورک تایمز، هم‌چنین یک ماه پیش گزارش داده بود که اسرائیل از چند سال قبل پروژه‌ای برای تغییر رژیم در ایران با همکاری محمود احمدی‌نژاد داشته است. ادعایی که دفتر رییس‌جمهور پیشین ایران آن را «سناریوهای مضحک» و «ادعاهای هالیوودی» خواند و تکذیب کرد.

بنابر گزارش نیویورک تایمز، بنیامین نتیانیاهو در ۱۱ فوریه ۲۰۲۶، ۱۷ روز پیش از آغاز جنگ، طرح تغییر حکومت در ایران را در جلسه‌ای به دونالد ترامپ ارائه کرد و یک روز بعد در جلسه‌ای که رییس جمهور آمریکا با مشاورانش داشت، رییس سیا این طرح را «مضحک» توصیف کرد؛ با این حال دونالد ترامپ بعد از چندین جلسه با مشاورانش و سبک‌سنگین کردن جوانب مختلف، در نهایت تصمیم به صدور فرمان حمله گرفت.

در جمع‌بندی می‌توانیم تاکید کنیم که اکنون بعید به‌نظر می‌رسد باز هم کسی و یا کسانی با وعده پوچ و بی‌معنی ترامپ و یا اسرائیل و رضا پهلوی، به قتل‌گاه جمهوری اسلامی ایران بروند! اما شکی نیست که این مردم رنج‌دیده و دردمند، هم‌زمان با جنگ مخالفند و در عین حال، هرگز از مبارزه بر علیه جمهوری اسلامی دست نمی‌کشند. در نتیجه این‌بار و با بهره‌گیری از تجارت منفی و مثبت مبارزه تاکنون خود، سازمان‌یافته‌تر و آماده‌تر‌ و هوشیارتر از گذشته دست به اعتراض و اعتصاب بزنند.

خبرگزاری رویترز، سه گزینه احتمالی ایران برای تلافی به حملات نظامی و فشارهای اقتصادی آمریکا را بررسی کرده است. در شش ماه پسین، ایران بارها در پاسخ به حملات آمریکا، به کشورهای خلیج فارس حمله کرده و تهدید نموده که به هر کشوری که برای خفه کردن اقتصاد ایران با آمریکا همکاری کند، حمله خواهد کرد. از زمان آغاز جنگ در ٢٨ فوریه، تهران بارها به کشورهای خلیج فارس و اردن حمله کرده است. این کشورها عمدتا میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا هستند، اما حملات تهران زیرساخت‌های انرژی و اهداف دیگر در این کشورها را نیز مورد اصابت قرار داده است.

رویترز توضیح داده است که هرگونه حمله شدید تهران به تاسیسات بالادستی نفت یا گاز در کشورهای خلیج فارس، می‌تواند قیمت جهانی انرژی را به‌گونه قابل‌توجهی افزایش دهد؛ استراتژی که آسیب آن به‌گونه غیرمستقیم متوجه دولت ترامپ خواهد شد.

هدف قرار دادن نیروگاه‌های برق و آب شیرین‌کن در منطقه گرم و خشک، خطر بزرگی را برای پادشاهی‌های خلیج فارس که متحد آمریکا هستند و به‌عنوان قطب‌های مالی مهم برای اقتصاد جهانی عمل می‌کنند، ایجاد می‌کند.

در حالی که ایران با تشدید دوباره جنگ، سقوط ارزش ریال و افزایش فشارهای اقتصادی روبه‌رو است، طی روزهای دوشنبه و سه‌شنبه دست‌کم ۱۸ تجمع، اعتصاب و تحصن صنفی در نقاط مختلف کشور گزارش شده است. کارکنان صنعت نفت، کادر درمان، بازنشستگان، رانندگان، پیمانکاران شهری، متقاضیان مسکن و سهامداران معترض در مجموعه‌ای از حرکت‌های جداگانه خواستار پرداخت مطالبات، اصلاح دستمزدها و پاسخگویی نهادهای دولتی و عمومی شده‌اند. هرانا شمار این تجمع‌ها را دست‌کم ۱۸ مورد اعلام کرده است.

روز ۹ شهریورماه، جمعی از جوانان جویای کار در گچساران در اعتراض به تبعیض و روند استخدام نیرو در مقابل پالایشگاه تازه‌ تاسیس لیشتر دست به تجمع اعتراضی زدند. این تجمع با یورش وحشیانه و تیراندازی نیروهای انتظامی برای متفرق کردن تجمع‌کنندگان روبه‌رو شد و طبق گزارشات در جریان آن  یک نفر از جوانان مجروح شده است. این جوانان قبلا نیز با خواست اشتغال به کار در این محل تجمع کرده بودند.

 در این روز، هم‌چنین تجمع جوانان جویای کار در مقابل شرکت کشت و صنعت نیشکر «دعبل خزاعی» در … مورد تیراندازی سرکوبگران حکومت قرار گرفت. این جوانان از روستاهای موران و عمیشیه بزرگ در اعتراض به تبعیض در استخدام توسط مسئولین شرکت نیشکر دعبل خزاعی برای سومین روز تجمع کرده بودند. در این‌جا هم نیروهای انتظامی حکومت وحشی اسلامی اقدام به ضرب‌وشتم و تیراندازی به‌سوی جوانان کردند. گزارش دقیقی از شمار زخمی‌شدگان و بازداشت‌شدگان در این یورش وحشیانه در دست نیست.

یکی از معترضان شرکت‌کننده در این تجمع، گفته است: «این جوانان همه گرسنه هستند، هیچ‌کس ما را استخدام نمی‌کند… ما کار می‌خواهیم.» جوانان معترض خواهان کار هستند و تنها نصیب آن‌ها و مردم منطقه از این مراکز تولیدی، آلودگی محیط زیست و به جای نان، گلوله نصیب جوانان می‌شود.

جمهوری اسلامی ایران، با چنان بحران و یک اقتصاد ورشکسته روبه‌روست که دود آن بیش از هرکس به چشم مردم کارگران و بیکاران، بازنشستگان و مردم محروم جامعه می‌رود. اعتراضات در صنایع نفت و در بخش‌های مختلف پرستاران و یا بازنشستگان هر روز گسترده‌تر می‌شود. در این فضای ملهتب، جمهوری منفور اسلامی، هم‌چون گذشته در تلاش است با توحش مانع گسترش اعتراضات شود. حکومتی که جوانان جویان کار را به گلوله می‌بندد،  نشان‌‌دهنده اوج وحشت و هراس حکومترا از مردم و تجمعات اعتراضی آن‌ها است.

چهارشنبه یازدهم شهریور 1405-دوم سپتامبر 2026

نوشته حملات جدید آمریکا به ایران، موضع چین و اوج‌گیری بحران‌های ایران! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: ایوب دباغیان

ادعای حسین مرعشی درباره شروط چین برای سفر محمدباقر قالیباف به پکن، از سوی دفتر نماینده ویژه ایران در امور چین تکذیب شده است؛ با این حال، این ادعا را نمی‌توان صرفاً در چارچوب یک اختلاف سیاسی یا خبری کنار گذاشت. ماجرای هرمز، نفت و مناسبات تهران و پکن، پرسشی اساسی درباره یکی از مهم‌ترین تناقض‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی پیش می‌کشد: رابطه ایران با چین تا کجا «راهبردی» است و از کجا به بعد، رابطه‌ای مبتنی بر منافع متقابل اما نابرابر؟ پرسش مهم‌تر این است که چرا بخش‌هایی از روایت مرعشی، حتی اگر اصل ادعا نادرست باشد، با منافع واقعی و شناخته‌شده پکن در قبال تنگه هرمز، امنیت انرژی و ثبات منطقه هم‌پوشانی دارد؟

حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی، در گفت‌وگویی مدعی شده است که چین برای سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، به پکن شروطی تعیین کرده؛ از جمله بازگشایی تنگه هرمز، دریافت نکردن هزینه عبور کشتی‌ها و حل اختلافات ایران با عربستان و آمریکا. دفتر نماینده ویژه ایران در امور چین این اظهارات را نادرست خوانده و آن را تکذیب کرده است. بنابراین، از نظر خبری نمی‌توان این چهار مورد را به‌عنوان «شروط رسمی چین» پذیرفت؛ سند یا موضع رسمی از سوی دولت چین نیز برای تأیید آنها منتشر نشده است. با این حال، اهمیت ماجرا فقط در درست یا نادرست بودن نقل‌قول مرعشی خلاصه نمی‌شود. پرسش مهم‌تر این است که چرا تقریباً تمام مواردی که در این ادعا مطرح شده‌اند، دقیقاً با منافع حیاتی چین در شرایط کنونی خاورمیانه هم‌پوشانی دارند؟

برای فهم این مسئله باید از خود تنگه هرمز شروع کرد. هرمز برای ایران فقط یک مسیر دریایی نیست؛ یکی از معدود اهرم‌های مهمی است که تهران در شرایط جنگ و محاصره اقتصادی می‌تواند برای افزایش هزینه‌های طرف مقابل به کار گیرد. اما همین نقطه قوت برای چین معنای کاملاً متفاوتی دارد. بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز چین از خاورمیانه تأمین می‌شود و این کشور بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان است. بسته شدن یا حتی ناامن شدن هرمز، مستقیماً هزینه انرژی، بیمه، حمل‌ونقل و زنجیره تأمین چین را افزایش می‌دهد. روی دیگر این ماجرا آن است که عبور نفت و کالا از این آبراه در ماه‌های اخیر به‌شدت کاهش یافته و بحران تنگه هرمز عملاً به یکی از عوامل مهم بی‌ثباتی بازار جهانی انرژی تبدیل شده است. رویترز در اول سپتامبر گزارش داد که محاصره دریایی آمریکا صادرات نفت ایران از مسیر هرمز را به‌شدت محدود کرده و میزان بارگیری نفت ایران از حدود دو میلیون بشکه در روز در ماه مارس به حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در ماه اوت رسیده است؛ در همین شرایط، چین همچنان مهم‌ترین خریدار نفت ایران باقی مانده است.

در چنین شرایطی، طبیعی است که پکن پیش از هر چیز به دنبال بازگشت ثبات به مسیرهای تجاری و انرژی باشد. این مسئله الزاماً به معنای دشمنی چین با ایران نیست؛ اتفاقاً نشان‌دهنده منطق دیگری است که باید آن را از ادبیات «دوستی و دشمنی» میان دولت‌ها جدا کرد. چین یک قدرت بزرگ اقتصادی است که برای رشد خود به انرژی ارزان، تجارت قابل پیش‌بینی و مسیرهای دریایی امن نیاز دارد. از این منظر، برای پکن مهم نیست که تهران هرمز را «اهرم مقاومت» می‌داند یا واشنگتن آن را «تهدید علیه آزادی کشتیرانی» معرفی می‌کند؛ مسئله اصلی این است که نفت و کالا با کمترین هزینه و ریسک از خلیج فارس خارج شوند و به بازارهای جهانی برسند.

حتی بخش مربوط به «هزینه عبور» در ادعای مرعشی نیز با یک مناقشه واقعی در مذاکرات مربوط به تنگه هرمز ارتباط دارد. در گزارش‌های رویترز آمده بود که ایران در مذاکرات مربوط به بازگشایی مسیر، دریافت مبلغی معادل حدود پنج تا هفت درصد ارزش محموله‌ها را مطرح کرده بود، در حالی که آمریکا خواهان عبور بدون پرداخت هزینه بود و عمان پیشنهاد دریافت حدود سه درصد را مطرح کرده بود. بنابراین، اگرچه این مسئله به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که چین چنین شرطی برای سفر قالیباف گذاشته است، اما نشان می‌دهد موضوع «هزینه عبور از هرمز» ساخته ذهن یک سیاستمدار نیست و در واقعیت مذاکرات مربوط به این بحران مطرح بوده است.

اما چرا عربستان در این میان اهمیت پیدا می‌کند؟ پاسخ را باید در سیاست خارجی چندلایه چین جست‌وجو کرد. پکن طی سال‌های گذشته تلاش کرده است همزمان با ایران و کشورهای عربی خلیج فارس رابطه نزدیک داشته باشد. چین در سال ۲۰۲۳ نقش مهمی در توافق تهران و ریاض برای ازسرگیری روابط ایفا کرد، اما این میانجی‌گری به معنای انتخاب ایران در برابر عربستان نبود. برعکس، چین تلاش کرده است خود را به قدرتی تبدیل کند که بتواند با همه طرف‌های اصلی منطقه کار کند. برای پکن، عربستان هم یک تأمین‌کننده مهم انرژی است، هم یک شریک اقتصادی بزرگ و هم بازیگری کلیدی در ساختار سیاسی خلیج فارس. به همین دلیل، چین نمی‌خواهد رابطه با تهران به بهای از دست دادن رابطه با ریاض تمام شود.

این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم عربستان نیز توانسته است بخشی از صادرات نفت خود را خارج از مسیر هرمز به بازار چین منتقل کند. رویترز در ماه اوت گزارش داد که آرامکو دست‌کم چهار میلیون بشکه نفت را که خارج از تنگه هرمز بارگیری شده بود، به پالایشگاه‌های چینی فروخته است. پیام اقتصادی این تحول روشن است: چین، حتی در مناسبات راهبردی، تلاش می‌کند خود را به یک کشور یا یک مسیر مشخص وابسته نکند؛ همین واقعیت، یکی از پایه‌های نابرابری قدرت چانه‌زنی میان تهران و پکن است.

در مورد آمریکا نیز وضعیت پیچیده‌تر از آن چیزی است که در نگاه اول به نظر می‌رسد. چین رقیب راهبردی آمریکا است و طبیعتاً از فشار واشنگتن بر تهران استقبال نمی‌کند، اما این به معنای آن نیست که پکن خواهان یک جنگ فرسایشی و بی‌پایان در خلیج فارس است. تشدید جنگ، افزایش قیمت نفت، ناامنی خطوط کشتیرانی و بی‌ثباتی اقتصاد جهانی، هزینه‌هایی برای چین نیز ایجاد می‌کند. بنابراین سیاست پکن می‌تواند همزمان شامل مخالفت با یکجانبه‌گرایی آمریکا و فشار برای کاهش تنش و بازگشت جریان تجارت باشد. چین به دنبال آن نیست که به جای ایران با آمریکا بجنگد؛ به دنبال آن است که در شرایط رقابت با آمریکا، بیشترین منفعت را با کمترین هزینه برای خود به دست آورد.

از همین‌جا می‌توان به یکی از مهم‌ترین واقعیت‌های رابطه تهران و پکن رسید: رابطه ایران و چین را نمی‌توان با مفهوم «دوستی» توضیح داد. میان دولت‌ها، به‌خصوص میان دو کشور با اختلاف بزرگ در اندازه اقتصاد، قدرت مالی، فناوری و دسترسی به بازارهای جهانی، منافع مادی نقش تعیین‌کننده‌تری دارند. ایران به دلیل تحریم‌ها و محدودیت‌های مالی، گزینه‌های محدودی برای فروش نفت، تأمین کالا و دسترسی به بازارهای جهانی دارد و در نتیجه وزن چین در اقتصاد خارجی ایران افزایش پیدا کرده است. چین اما گزینه‌های بیشتری در اختیار دارد. می‌تواند از ایران نفت بخرد، ولی همزمان از عربستان، روسیه و دیگر تولیدکنندگان نیز انرژی تهیه کند. می‌تواند در ایران سرمایه‌گذاری کند، اما مجبور نیست تمام نیازهای خود را از اقتصاد ایران تأمین کند.

این نابرابری در قدرت چانه‌زنی، بخش مهمی از پشت پرده ماجراست. وقتی کشوری در شرایط تحریم و انزوا قرار می‌گیرد و برای فروش نفت یا انتقال پول خود به تعداد محدودی از شرکا وابسته می‌شود، حتی اگر رابطه سیاسی میان دو کشور «راهبردی» نامیده شود، رابطه اقتصادی الزاماً برابر نیست. طرفی که گزینه‌های بیشتری دارد، قدرت بیشتری برای تعیین قیمت، شرایط معامله و اولویت‌های خود خواهد داشت. از این زاویه، ادعای مطرح‌شده درباره شروط چین، حتی اگر به شکل نقل‌شده واقعیت نداشته باشد، یک سؤال واقعی را پیش می‌کشد: آیا «نگاه به شرق» و تکیه بیشتر بر چین و روسیه برای ایران به معنای ایجاد استقلال اقتصادی است، یا صرفاً جابه‌جایی بخشی از وابستگی از غرب به شرق؟

نقش روسیه نیز در این میان قابل توجه است، زیرا مسکو و پکن هر دو با تهران روابط راهبردی دارند، اما منافعشان دقیقاً یکسان نیست. روسیه در ماه‌های اخیر از ایران حمایت سیاسی کرده و ولادیمیر پوتین بر ادامه روابط راهبردی با تهران و ضرورت پایان جنگ تأکید کرده است، اما معاهده مشارکت راهبردی ایران و روسیه نیز تعهدی شبیه ماده دفاع متقابل ناتو ایجاد نمی‌کند. مسکو نمی‌خواهد در جنگی مستقیم با آمریکا وارد شود که هزینه‌های آن را خودش بپردازد. از سوی دیگر، افزایش شدید قیمت نفت می‌تواند برای اقتصاد روسیه که همچنان به درآمدهای انرژی وابسته است، فرصت‌هایی ایجاد کند. بنابراین روسیه نیز مانند چین از زاویه منافع خود به بحران نگاه می‌کند: حفظ نفوذ در ایران، جلوگیری از پیروزی کامل رقیب، اما پرهیز از ورود به جنگی که بتواند هزینه‌ای غیرقابل کنترل برای مسکو ایجاد کند.

تفاوت مهم چین و روسیه در همین‌جا آشکار می‌شود. چین بیش از هر چیز به ثبات جریان انرژی و تجارت جهانی نیاز دارد؛ روسیه در شرایطی که قیمت انرژی بالا می‌رود، می‌تواند از بخشی از بی‌ثباتی بازار انرژی سود ببرد. البته روسیه نیز از فروپاشی کامل امنیت منطقه زیان خواهد دید و به همین دلیل نمی‌توان سیاست مسکو را صرفاً با افزایش قیمت نفت توضیح داد. اما این تفاوت منافع نشان می‌دهد که حتی دو کشوری که در ادبیات رسمی ایران «شرکای راهبردی» نامیده می‌شوند، الزاماً یک هدف واحد ندارند.

اگر از سطح دولت‌ها پایین‌تر بیاییم و مسئله را از منظر طبقاتی نگاه کنیم، تصویر روشن‌تر می‌شود. در این بحران، هر دولت از «منافع ملی» سخن می‌گوید، اما منافع ملی در عمل همیشه به یک اندازه میان همه طبقات اجتماعی توزیع نمی‌شود. برای دولت ایران، هرمز می‌تواند ابزار فشار سیاسی و اقتصادی باشد؛ برای چین، امنیت هرمز یعنی امنیت انرژی و تجارت؛ برای آمریکا، کنترل فشار بر مسیر انرژی و محدود کردن قدرت منطقه‌ای ایران اهمیت دارد؛ برای روسیه، حفظ نفوذ و بهره‌برداری از موقعیت انرژی و ژئوپلیتیک اهمیت پیدا می‌کند. اما برای کارگر ایرانی، مسئله می‌تواند افزایش قیمت کالا، کاهش قدرت خرید، بیکاری و سقوط ارزش پول باشد. برای کارگر یا مصرف‌کننده چینی، اختلال در انرژی و حمل‌ونقل به معنای افزایش هزینه تولید و زندگی است. در نهایت، تصمیم‌هایی که در سطح دولت‌ها و شرکت‌های بزرگ گرفته می‌شوند، هزینه‌هایشان را به شکل تورم، کاهش دستمزد واقعی و ناامنی اقتصادی به پایین جامعه منتقل می‌کنند.

به همین دلیل، مسئله فقط این نیست که آیا چین واقعاً به قالیباف گفته است «اول هرمز را باز کنید، بعد به پکن بیایید» یا نه. مسئله مهم‌تر این است که چرا ایران در موقعیتی قرار گرفته که حتی نزدیک‌ترین شرکای اقتصادی‌اش نیز اولویت‌های خود را بر اساس منافع مستقیم خود تنظیم می‌کنند. چین اگر واقعاً خواهان بازگشایی هرمز باشد، الزاماً از سر خصومت با ایران چنین خواسته‌ای ندارد؛ این خواسته از جایگاه یک قدرت اقتصادی جهانی ناشی می‌شود که امنیت انرژی و تجارت برایش حیاتی است. همان‌طور که اگر روسیه در بحران از ایران حمایت کند، این حمایت را نباید بدون محاسبه منافع روسیه تفسیر کرد.

از این منظر، آنچه در این ماجرا اهمیت دارد نه «خیانت چین» است و نه اثبات یک «دوستی بی‌قیدوشرط» میان تهران و پکن. واقعیت بسیار ساده‌تر و در عین حال سخت‌تر است: دولت‌ها در نهایت بر اساس قدرت، نیاز و منفعت خود مذاکره می‌کنند. هرچه وابستگی یک کشور به یک شریک بیشتر باشد، قدرت چانه‌زنی آن شریک نیز بیشتر می‌شود. اگر ایران بخواهد رابطه با چین را واقعاً راهبردی و برابر کند، مسئله فقط امضای قراردادهای بلندمدت یا افزایش سفرهای دیپلماتیک نیست؛ ایران باید بتواند گزینه‌های اقتصادی و سیاسی متنوع‌تری ایجاد کند تا هیچ قدرتی نتواند شرایط خود را به‌سادگی بر آن تحمیل کند.

بنابراین، حتی اگر دفتر نماینده ویژه ایران در امور چین درست گفته باشد و «شروط چهارگانه چین» اساساً وجود نداشته باشد، خود این جنجال یک واقعیت بزرگ‌تر را آشکار کرده است: هرمز دیگر فقط مسئله‌ای میان ایران و آمریکا نیست. این تنگه به نقطه تلاقی منافع چین، روسیه، کشورهای عربی خلیج فارس، آمریکا و بازار جهانی انرژی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، ایران می‌تواند از هرمز به‌عنوان اهرم فشار استفاده کند، اما باید بداند که سایر قدرت‌ها نیز برای خنثی کردن این اهرم، گزینه‌ها و منافع خود را دنبال خواهند کرد.

شاید مهم‌ترین پرسش برای سیاست خارجی ایران نیز همین باشد: آیا قرار است «نگاه به شرق» ابزاری برای افزایش قدرت چانه‌زنی و استقلال ایران باشد، یا اینکه صرفاً وابستگی موجود را از یک طرف به طرف دیگر منتقل کند؟ پاسخ به این پرسش را نه در تعداد قراردادها و سفرهای دیپلماتیک، بلکه در میزان قدرت اقتصادی، تنوع شرکای تجاری، توان تأمین منافع مردم و امکان تصمیم‌گیری مستقل کشور باید جست‌وجو کرد. ماجرای ادعایی شروط چین برای سفر قالیباف، چه یک واقعیت دیپلماتیک باشد و چه یک روایت سیاسی اغراق‌شده، دقیقاً از همین نقطه مهم می‌شود: در سیاست بین‌الملل، دوستی دولت‌ها تا جایی دوام دارد که با منافع مادی آنها سازگار باشد؛ و در نهایت، این مردم‌اند که باید ببینند هزینه این بازی قدرت را چه کسی می‌پردازد.
۲ سپتامبر ۲۰۲۶

نوشته شروط چین برای سفر قالیباف؛ پشت پرده ماجرای تنگە هرمز و رابطه پکن ـ تهران چه می‌گذرد؟ اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

تحولات شمال و شرق سوریه در ماه‌های اخیر به نقطه‌ای رسیده است که بسیاری آن را پایان یک دوره تاریخی می‌دانند. در ۲۵ اوت ۲۰۲۶، مظلوم کوبانی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد)، پایان مأموریت این نیرو به‌عنوان یک نیروی نظامی مستقل و تکمیل روند ادغام آن در ساختار نظامی دولت سوریه را اعلام کرد. این تحول، که در چارچوب توافق دمشق و قسد و پس از ماه‌ها کشمکش سیاسی و نظامی شکل گرفت، عملاً پایان‌بخش بیش از یک دهه حیات یک ساختار نظامی ـ سیاسی مستقل در شمال و شرق سوریه است

ترکیه این تحول را گامی مهم در جهت تقویت وحدت سوریه دانسته و از آن استقبال کرده است. در مقابل، در میان کردها واکنش‌ها یکسان نیست: گروهی آن را واقع‌گرایی سیاسی و راهی برای حفظ دستاوردهای کردها در شرایط نامساعد می‌دانند و گروهی دیگر آن را پایان یک پروژه تاریخی و از دست رفتن مهم‌ترین دستاورد سیاسی ـ نظامی کردهای سوریه تلقی می‌کنند.

اما شاید هیچ‌یک از این دو تعبیر به‌تنهایی برای توصیف واقعیت کافی نباشد. پرسش اصلی این نیست که آیا مظلوم کوبانی «پیروز» شده یا «شکست خورده» است. پرسش اساسی‌تر این است که آیا کردهای سوریه توانسته‌اند قدرت نظامی و سرزمینی یک دهه گذشته را به حقوق سیاسی، فرهنگی و اجتماعی پایدار تبدیل کنند یا نه. از همین منظر، پایان قسد را باید نه پایان مسئله کردی در سوریه، بلکه پایان یک شکل خاص از پیگیری آن مسئله دانست.

از کوبانی تا دمشق؛ چگونه یک پروژه نظامی به پایان رسید؟

قسد در سال ۲۰۱۵ و در متن جنگ علیه داعش شکل گرفت. هسته اصلی آن نیروهای کردی بودند، اما از ابتدا خود را نیرویی چندقومیتی معرفی کرد و نیروهای عرب و دیگر جوامع سوری نیز در آن حضور داشتند. اهمیت واقعی قسد زمانی آشکار شد که با حمایت نظامی و اطلاعاتی ایالات متحده به مهم‌ترین نیروی زمینی مبارزه با داعش در سوریه تبدیل شد.

این همکاری برای کردهای سوریه یک فرصت تاریخی ایجاد کرد. آنها نه‌تنها توانستند داعش را شکست دهند، بلکه در خلأ قدرت ناشی از جنگ داخلی، ساختارهای امنیتی، اداری و سیاسی خود را در بخش‌هایی از شمال و شرق کشور ایجاد کردند.

اما در اینجا یک نکته اساسی وجود دارد: موفقیت نظامی قسد در ائتلاف با آمریکا، الزاماً به معنای آن نبود که واشنگتن متعهد به تضمین آینده سیاسی این ساختار نیز باشد؛ مأموریت اصلی آمریکا مبارزه با داعش بود، نه تضمین ایجاد یا تداوم یک ساختار سیاسی ـ نظامی کردی در سوریه. واشنگتن قسد را به‌عنوان شریکی مؤثر در جنگ علیه داعش می‌خواست، نه لزوماً به‌عنوان پایه‌ای برای شکل‌گیری یک دولت کردی یا حتی یک منطقه خودمختار دائمی. این تفاوت از همان ابتدا وجود داشت، اگرچه در سال‌های قدرت‌گیری قسد ممکن بود کمتر دیده شود.

با تغییر وضعیت جنگ علیه داعش، اولویت‌های آمریکا نیز تغییر کرد. در مقابل، ترکیه همچنان حضور یک نیروی کردی مسلح و قدرتمند در مرزهای جنوبی خود را تهدیدی امنیتی می‌دانست و دمشق نیز پس از تغییر موازنه قدرت، دیگر حاضر نبود وجود یک ساختار نظامی مستقل در داخل کشور را بپذیرد.

در ژانویه ۲۰۲۶، درگیری‌های نظامی میان نیروهای دولت سوریه و قسد به تغییر جدی موازنه انجامید و توافقی برای آتش‌بس و ادغام تدریجی نظامی و اداری شکل گرفت. فرانسه از این توافق استقبال کرد و کشورهای اروپایی نیز بر ضرورت یک گذار سیاسی فراگیر و حفظ حقوق همه سوری‌ها تأکید کردند.

سرانجام، در اوت ۲۰۲۶، قسد پایان نقش خود به‌عنوان یک نیروی نظامی مستقل را اعلام کرد. از این منظر، نمی‌توان واقعیتی مهم را نادیده گرفت: پروژه روژآوا در شکل نظامی ـ سرزمینی خود، با پایان قسد و انتقال ساختارهایش به دولت مرکزی، شکست خورده است. اما شکست یک پروژه سیاسی ـ نظامی، الزاماً به معنای شکست یک جامعه و مطالبات تاریخی آن نیست.

مظلوم کوبانی؛ واقع‌گرایی یا عقب‌نشینی؟

مظلوم کوبانی اکنون در برابر یکی از دشوارترین قضاوت‌های تاریخی درباره یک رهبر کردی قرار گرفته است.

او فرمانده نیرویی بود که در اوج قدرت خود بخش بزرگی از شمال و شرق سوریه را کنترل می‌کرد، با آمریکا همکاری نزدیک داشت، داعش را شکست داده بود و توانسته بود ساختاری سیاسی ـ نظامی ایجاد کند که بیش از یک دهه دوام آورد.

اما امروز همان نیروی نظامی دیگر وجود مستقلی ندارد. آیا این به معنای شکست مظلوم کوبانی است؟ اگر معیار را قدرت نظامی و کنترل سرزمینی قرار دهیم، پاسخ تا حد زیادی مثبت است. اما سیاست را نمی‌توان فقط با شمار نیروها و کیلومتر مربع سنجید

مظلوم کوبانی در برابر انتخابی دشوار قرار داشت: ادامه رویارویی با دمشق در شرایطی که حمایت آمریکا تضمین‌شده نبود، ترکیه با تداوم ساختار نظامی قسد مخالف بود و موازنه قدرت نیز به‌تدریج تغییر کرده بود؛ یا پذیرش ادغام و تلاش برای انتقال بخشی از دستاوردهای نظامی و سیاسی قسد به حوزه حقوق سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کردها. او در نهایت مسیر دوم را برگزید.

بنابراین، تصمیم او را می‌توان نوعی واقع‌گرایی سیاسی در شرایطی نامساعد دانست؛ اما تنها گذر زمان و نحوه اجرای توافق می‌تواند نشان دهد که آیا این واقع‌گرایی به مصالحه‌ای پایدار منجر خواهد شد یا به واگذاری تدریجی اهرم‌های قدرت بدون دریافت تضمین‌های کافی.

زیرا مسئله اصلی اکنون این است: کردها در برابر از دست دادن قسد، چه چیزی به دست آورده‌اند؟

توافق میان دمشق و قسد، علاوه بر روند ادغام نیروهای نظامی، نهادهای اداری و ساختارهای شمال و شرق سوریه را نیز دربرمی‌گیرد و هم‌زمان، درباره حقوق سیاسی، فرهنگی و زبانی کردها تعهدات و تفاهم‌هایی مطرح شده است. با این حال، ارزش واقعی این توافق نه صرفاً در متن آن، بلکه در نحوه اجرای آن، به‌ویژه در زمینه حقوق سیاسی و فرهنگی، مشخص خواهد شد.

اگر کردها بتوانند زبان، فرهنگ، آموزش، مشارکت سیاسی و امنیت اجتماعی خود را در چارچوب سوریه جدید تثبیت کنند، ممکن است تاریخ درباره تصمیم کوبانی داوری متفاوتی داشته باشد و آن را نه صرفاً عقب‌نشینی، بلکه مصالحه‌ای واقع‌گرایانه برای حفظ بخشی از دستاوردهای سیاسی و اجتماعی کردها ارزیابی کند.

اما اگر ادغام صرفاً به معنای انحلال ساختارهای کردی و بازگشت به تمرکزگرایی گسترده باشد، آن‌گاه این تصمیم می‌تواند در آینده به‌عنوان یک عقب‌نشینی تاریخی ارزیابی شود.