پاریس یک بار دیگر میزبان بزرگترین اجتماع جهانی مخالفان مجازات اعدام شد؛ رویدادی که بیش از آنکه یک همایش حقوقی صرف باشد، به دادگاهی اخلاقی علیه یکی از خشنترین بازماندههای نظامهای کیفری در عصر حاضر بدل گشت. نهمین کنگره جهانی لغو حکم اعدام، با گردهمآوردن فعالان دفاع از حقوق بشر، حقوقدانان و بازماندگانِ خانوادههای قربانیان از چهار گوشه جهان، بار دیگر این حقیقت تلخ را به نمایش گذاشت که مجازات مرگ نه ابزار عدالت، بلکه سلاحی است که همواره بر گردن فقیرترین، بیصداترین و بهحاشیه راندهشدهترین انسانها فرود میآید.
شاید مهمترین دستاورد فکری این کنگره، افشای این واقعیت انکارناپذیر بود که اعدام هرگز مجازاتی «کور» و برابر نیست. رویا برومند، از بنیانگذاران بنیاد عبدالرحمان برومند، این حقیقت را با صراحت بیان کرد که این مجازات بیش از هر چیز گریبانگیر کسانی میشود که توان مالی و دسترسی به دفاع حقوقی ندارند. از اعدامهای مرتبط با مواد مخدر در ایران گرفته تا صدور حکم برای زندانیان فلسطینی و اعدامهای فراقضایی اقلیتهای جنسی در افغانستان، در همه این موارد یک الگوی مشترک دیده میشود ، قربانیانِ این ماشین مرگ، همواره از میان ضعیفترین و بیدفاعترین اقشار جامعه انتخاب میشوند.
سخنرانان از کره جنوبی، هند، کنیا، بنین و تایوان نیز بر همین حقیقت تأکید کردند که صدور حکم اعدام همیشه با تلاقی محرومیتهای اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و بیسوادی گره خورده است. نظرسنجی از متهمان در کره جنوبی نشان داد که مجرمان اساساً در لحظه ارتکاب جرم به مجازات نمیاندیشند، واقعیتی که بار دیگر اسطوره «بازدارندگی اعدام» را، اسطورهای که دولتها هر بار برای توجیه این خشونت به آن متوسل میشوند، به چالش کشید.
بررسی وضعیت ایالات متحده، آینهای از تناقضی عمیقتر بود. روبین ماهر، مدیر مرکز اطلاعاتی مجازات مرگ، آماری رو کرد که بهروشنی نشان میدهد افکار عمومی آمریکا، بهویژه نسل جوان، در حال گسستن از این میراث خشونت است. کاهش صدور احکام جدید از ۳۰۰ به تنها ۲۳ مورد در یک سال، نشانهای است از اینکه قضات بهتدریج زندگی را بر مرگ ترجیح میدهند. اما در همان حال، رئیسجمهوری که به گفته ماهر مکرراً ایالتها را به اجرای بیشتر اعدام تشویق میکند، نشان میدهد که قدرت سیاسی همچنان حاضر است علیه اراده روبهرشد جامعه بایستد. این شکاف، خود گواهی است بر اینکه اعدام دیگر نه بازتاب وجدان جمعی، بلکه ابزاری در دست سیاستمداران برای نمایش اقتدار است.
از میان همه گزارشهای کنگره، شاید هیچکدام بهاندازه گزارش محمود امیری مقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، تکاندهنده نبود. آمار او نیمی از اعدامها در ایران به اتهام جرایم مواد مخدر، و به طور میانگین دو اعدام روزانه با همین اتهام ، تصویری از یک ماشین کشتار سیستماتیک ترسیم میکند که در سایه سکوت رسانهای جهانی به کار خود ادامه میدهد. هشدار او بسیار روشنگر است: حکومتی که میخواهد اعدام سیاسی را بدون واکنش جهانی اجرا کند، نخست باید جامعه را نسبت به اعدام «سایرین»، معتادان، محرومان، بینامونشانان ، بیتفاوت کند. این خود دلیلی است بر اینکه مبارزه علیه اعدام نمیتواند گزینشی باشد؛ لغو مجازات مرگ برای جرایم مواد مخدر، همان سنگری است که بر جنایتکارانه بودن اعدام سیاسی نیز تاکید میکند. کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» در زندانهای ایران، در همین راستا، به خط مقدم مقاومتی جهانی بدل شده است.
گزارش آرتمیس اکبری از سازمان «الو» بعدی تازه و نگرانکنندهای به این تصویر افزود: طالبان که پیشتر اعدامهای فراقضایی و ناپدیدسازی اجباری اقلیتهای جنسی را بهصورت پنهانی انجام میداد، اکنون با تدوین قانون جزایی جدید، این جنایات را رسما قانونی میکند. این روند ، از خشونت پنهان به خشونت قانونیشده ،نشان میدهد که نبود نظارت بینالمللی چگونه میتواند به نهادینهشدن مرگ بهعنوان ابزار حکمرانی بینجامد.
عمر رحال از سازمان «شمس» فلسطین، شاید روشنترین تصویر را از ناعادلانهبودن ذاتی مجازات اعدام ارائه داد. قانونی که تنها ۹۰ روز میان صدور و اجرای حکم فاصله میگذارد و تنها یک درخواست تجدیدنظر را مجاز میداند، عملاً هیچ فرصتی برای دادرسی عادلانه باقی نمیگذارد. نگهداشتن محکومان در انفرادی مطلق از همان لحظه صدور حکم، این قانون را از یک رویه قضایی به ابزاری برای انتقامگیری سیاسی و سرکوب جمعی بدل میکند.
در نهایت، آنچه از میان تمام این گزارشها بهعنوان اصولیترین استدلال علیه اعدام برجسته میشود، همان سخن رویا برومند است: هیچ نظام قضایی در جهان نمیتواند صددرصد از عادلانهبودن احکامش مطمئن باشد. در برابر این عدمقطعیت ذاتی، مرگ تنها مجازاتی است که غیرقابل بازگشت است. یک حکم زندان اشتباه را میتوان جبران کرد؛ یک اعدام اشتباه را هرگز.
با این حال، این کنگره تنها روایتی از تاریکی نبود. دستاورد بورکینافاسو در ممنوعیت اعدام از سال ۲۰۱۸ و موفقیت ۲۵ کشور آفریقایی در لغو کامل این مجازات، ثابت میکند که تغییر ممکن است. تدوین چارت جدید برای الغای اعدام در آفریقا که قرار است امسال در داکار به اتحادیه آفریقا معرفی شود، نشان میدهد که این مبارزه، هرچند کند، اما رو به جلو در حرکت است.
نهمین کنگره جهانی لغو حکم اعدام بار دیگر ثابت کرد که مخالفت با اعدام، مرزهای جغرافیایی، فرهنگی و سیاسی را درمینوردد و فعالان ایرانی، افغانستانی، فلسطینی، آمریکایی و آفریقایی را حول آرمان مشترک به رسمیت شناختن کرامت غیرقابلسلب زندگی انسانی، حتی برای متهمترین و منفورترین افراد جامعه گرد هم میآورد. تا زمانی که این مجازات بیرحمانه و بازگشت ناپذیر از قوانین جهان برچیده نشود، صدای این کنگرهها باید رساتر از همیشه باقی بماند.