ایران امروز در یکی از پیچیده‌ترین و بحرانی‌ترین مقاطع تاریخ جمهوری اسلامی قرار گرفته است. بحران کنونی را نمی‌توان فقط با واژه‌هایی مانند «بحران اقتصادی»، «بحران سیاسی» یا «تنش خارجی» توضیح داد. آن‌چه در برابر جامعه ایران قرار دارد، حاصل هم‌زمانی چند بحران درهم‌تنیده است: بحران مشروعیت سیاسی، اختلاف درون ساختار قدرت، وضعیت مبهم و فرسایشی «نه جنگ و نه صلح»، تحریم و فشار خارجی، تورم افسارگسیخته، سقوط ارزش پول ملی، کاهش قدرت خرید، گسترش فقر و فرسایش طبقه متوسط. گزارش‌ها و تحلیل‌های اخیر نشان می‌دهند که حتی در درون حاکمیت درباره چگونگی برخورد با وضعیت خارجی اختلاف وجود دارد. رهبران جمهوری اسلامی در موضع رسمی می‌کوشند نوعی وحدت نشان دهند و بقای حکومت را تضمین کنند، اما درباره هدف نهایی تقابل، مذاکره و نحوه خروج از بحران اختلافات جدی وجود دارد. اختلاف موافقان و مخالفان مذاکره با آمریکا و یا تقسیم قدرت، هر روز بیش‌تر و جنجالی‌تر می‌شود. در یک طرف کسانی سعی می‌کنند با دلایلی وضع فعلی را که ایران با «اجازه» رهبری در حال مذاکره است، تبیین و در درستی آن استدلال کنند. در طرف مقابل کسانی هستند که این دیدگاه‌ها را تبیین نمی‌دانند و می‌گویند بیش‌تر توجیه است به گفته برخی تحلیل‌گران، جمهوری اسلامی وارد دوران مبارزه برای بقای خود شده تا از فروپاشی درونی جلوگیری کند و در عین حال کنترل جامعه را هم از دست ندهد. اکنون باز هم چالش‌ مهم پیش روی جمهوری اسلامی، احتمال شورش‌های خیابانی مردم است. در چنین شرایطی، مسئله اساسی این است که آیا جمهوری اسلامی قادر خواهد بود میان «ادامه تقابل» و «پذیرش یک توافق سیاسی» تعادل ایجاد کند، بدون آن‌که هر دو گزینه هزینه سنگینی برای ساختار قدرت داشته باشد؟

از سوی دیگر، دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، در شبکه اجتماعی خود، تروث‌سوشال، بار دیگر تاکید کرد که «آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در دست دارد» و افزود: «فکر می‌کنم آن را حفظ خواهیم کرد!» او اضافه کرده است:‌ «محاصره دریایی ما را همه «دیوار فولادین» می‌نامند و ایران هیچ کاری از دستش برنمی‌آید. آن‌ها نیروی دریایی ندارند، نیروی هوایی ندارند، سربازان باقی‌مانده‌شان حقوق نمی‌گیرند، سپاه پاسداران درهم‌کوبیده شده و در حال فرار است و وضعیت «رهبری» آن‌ها، در بهترین حالت، نامشخص است!» ترامپ باردیگر تکرار کرد که «آن‌ها پولی ندارند؛ کشورشان «ویران» شده است. تمام چیزی که دارند اخبار جعلی و ۳۰۰ درصد تورم است که روزبه‌روز هم بدتر می‌شود! ایران فقط حرف می‌زند و هیچ اقدامی نمی‌کند؛ دیگر آن قلدر خاورمیانه نیست.» محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی ایران با متهم کردن آمریکا به ایجاد ناامنی در خلیج‌فارس، تنگه هرمز و دریای عمان تهدید کرد، تا زمانی که این کشور رفتار خود را تغییر ندهد و شروط ایران را نپذیرد، جمهوری اسلامی اقدام به بازگشایی تنگه هرمز نخواهد کرد. به گزارش خبرگزاری تسنیم، رضایی سه‌‌شنبه ۲۰ مرداد همچنین مدعی شد که آمریکا «با تحمیل جنگ غیرقانونی به ایران، کل منطقه را به خطر انداخته است.» رضایی گفت: «آمریکا باید جنگ را پایان دهد، پول‌های مسدود شده ایران را بپردازد و در کل منطقه، از جمله لبنان و غزه جنگ باید پایان یابد.»

انتصابات جدید شش فرمانده ارشد

مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، با صدور احکامی جداگانه شش فرمانده ارشد را در رأس ستاد کل نیروهای مسلح، سپاه پاسداران، نیروی دریایی سپاه و سازمان بسیج منصوب کرد؛ اقدامی که از گسترده‌ترین تغییرات فرماندهی نظامی ایران در ماه‌های اخیر به شمار می‌رود. بر اساس گزارش ایرنا، علی عبداللهی، فرمانده پیشین قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و کیومرث حیدری، فرمانده پیشین نیروی زمینی ارتش، جانشین او شد. این ترکیب، یک فرمانده سپاهی را در رأس ستاد کل قرار می‌دهد و یک فرمانده ارتشی را به مقام جانشینی می‌رساند. احمد وحیدی نیز با دریافت درجه سرلشکری رسما به فرماندهی کل سپاه منصوب و مصطفی ایزدی جانشین او شد. وحیدی از اسفند گذشته و پس از کشته شدن محمد پاکپور در حملات آمریکا و اسرائیل، به‌عنوان فرمانده سپاه معرفی شده بود، اما حکم رسمی منتسب به رهبر جدید جمهوری اسلامی منتشر نشده بود. او پیش‌تر فرمانده نیروی قدس، وزیر دفاع و وزیر کشور بوده و از متهمان پرونده انفجار مرکز یهودیان آمیا در آرژانتین است. در دو انتصاب دیگر، علی عظمایی که پس از کشته شدن علیرضا تنگسیری عملا فرماندهی نیروی دریایی سپاه را بر عهده گرفته بود، رسما به این مقام منصوب شد و حسین طائب، رییس پیشین سازمان اطلاعات سپاه، به ریاست سازمان بسیج مستضعفین بازگشت. طائب پیش‌تر نیز فرمانده بسیج بود و نام او با سرکوب اعتراضات سال ۱۳۸۸ و بیش از یک دهه ریاست بر سازمان اطلاعات سپاه گره خورده است. این احکام یک روز پس از انتصاب محسن رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی صادر شده‌اند. مجموعه این تغییرات، در بحبوحه جنگ، بحران تنگه هرمز و توقف مذاکرات با آمریکا، نشانه‌ای از تمرکز بیشتر مدیریت نظامی و امنیتی در دست فرماندهان باسابقه سپاه و نزدیکان رهبر جدید جمهوری اسلامی ارزیابی می‌شود.

دیدارهای مسعود پزشکیان با رهبر

اما این دومین بار است که مسعود پزشکیان ادعا می‌کند که با رهبر دیدار کرده است. اکنون او ادعا دارد که در دیدار اخیرش با رهبر جمهوری اسلامی، با او حدود هفت ساعت درباره مسائل روز کشور گفت‌وگو کرده است. پزشکیان به صداوسیما گفت که «وضعیت معیشت مردم، اشتغال، مسکن، تحریم‌ها، نحوه ایستادگی دولت و مردم، و حفظ وحدت و انسجام» از مهم‌ترین موضوعات این دیدار بوده است. پزشکیان هم‌چنین گفت که رهبر جمهوری اسلامی در این دیدار بر «حفظ وحدت و انسجام» تاکید کرده و هشدار داده است که «تمام برنامه دشمن بر ایجاد اختلاف و تفرقه» متمرکز است. او هم‌چنین گفت: «ایشان از لحاظ جسمی در صحت و سلامت کامل بودند.» خبر این ملاقات را ابتدا وب‌سایت رسمی رهبر جمهوری اسلامی منتشر کرد. صدا یا تصویری از مجتبی خامنه‌ای مربوط به دوران رهبریش منتشر نشده و جز پزشکیان مقام رسمی دیگری از دیدار حضوری با او حرف نزده است. پزشکیان نخستین بار ۱۶ اردیبهشت گفت که با مجتبی خامنه‌ای یک ملاقات دو ساعت و نیمه داشته است.

اختلافات در جمهوری اسلامی ریشه‌دار و تاریخی است؛ ادعای جدید محمدباقر خرازی

محمدباقر خرازی، روحانی شیعه ۶۵ ساله و دبیرکل تشکل «حزب‌الله ایران»، در روزهای اخیر چنان گوی سبقت را از سایر چهره‌های تندروی جمهوری اسلامی ربود که نهایتا از سوی دادگاه ویژه روحانیت تحت تعقیب قرار گرفت. باقر خرازی فرزند محسن خرازی و برادر صادق خرازی است. محسن خرازی مدرس حوزه علمیه قم و عضو پیشین مجلس خبرگان رهبری است، صادق خرازی هم در دولت هاشمی رفسنجانی به مدت شش سال نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل متحد بر عهده داشت و در دولت دوم محمد خاتمی هم به مدت چهار سال سفیر ایران در فرانسه بود.

کمال خرازی نیز که در دولت خاتمی وزیر خارجه و پس از آن مشاور بین‌الملل علی خامنه‌ای بود، عموی باقر و صادق خرازی بوده. علاوه بر این، خواهر باقر خرازی همسر مسعود خامنه‌ای، برادر کوچک‌تر مجتبی خامنه‌ای است. مجموع این روابط، نشان‌دهنده پیوندهای خانوادگی عمیق باقر خرازی با کانون‌های قدرت در نظام جمهوری اسلامی است و احتمالا همین پیوندها علت اصلی آزادی بیان کم‌نظیر او در یک نظام سیاسی غیردموکراتیک است. او سپس از ضرورت «تضریب» و کشتن زنان بی‌حجاب سخن گفت. او درباره زنی که حجاب را رعایت نمی‌کند، گفت: «حکمش تضریب است و بعدش هم اگر‌(بر بی‌حجابی) اصرار داشت، حکمش قتل است.» او هم‌چنین درباره مبارزه با بی‌حجابی و انتقاد از دولت پزشکیان گفت: «فرض کن ما یک جمعیت پنجاه‌هزار نفری را در تهران راه انداختیم و این‌ها در خیابان‌ها شروع کردند به حرکت کردن و به هر بی‌حجابی که رسیدند، با تندی با او برخورد کردند؛ (بی‌حجابی) تمام می‌شود دیگر. وقتی که شما با پنجاه‌هزار نفر وارد عمل شدید، دولت دیگر جرات نمی‌کند چون می‌داند نفر بعدی خودش است. همین بچه‌های حزب‌اللهی که در خیابان هستند، می‌ریزند توی ارگان‌ها و نهادها، همه مکان‌ها را می‌گیرند. (دولت) چه کار می‌خواهد بکند؟ دولت فعلی، دولت شیطانی است… این‌ها مزدور آمریکا و مزدور شیطانند. موقعش برسد، می‌گویم و پدر این‌ها را هم درمی‌آورم؛ منتها زمانی که ما در حزب‌الله حداقل پانصد هزار نفر نیرو داشته باشیم؛ نیروی فداکار که وقتی ما از او بخواهیم حرکت کند به سمت تهران، حرکت کند. نداریم چنین آدمی را. ما نیاز داریم که بچه‌های حزب‌اللهی هر چه سریع‌تر به تشکیلات حزب‌الله متصل شوند… اسلام است و همین ضربه‌خوردن‌ها و ضربه‌زدن‌ها. تضریب است؛ بزنندشان. اگر کسی هم مقاومت کرد، بکشندش. فتوای من این است.» خرازی پیش‌تر هم با اظهاراتش درباره استعفای مسعود پزشکیان خبرساز شده بود. او مدعی شده بود که مجتبی خامنه‌ای در واکنش به «۲۷ یا ۲۸» بار استعفا یا تهدید به کناره‌گیری مسعود پزشکیان، نوشته است که اگر رییس‌جمهور یک بار دیگر استعفا کند، با آن موافقت خواهد کرد. دفتر رییس‌جمهور ایران این اظهارات را «واهی و کذب محض» خواند و دفتر رهبر جمهوری اسلامی نیز نقل‌قول منتسب به مجتبی خامنه‌ای را تکذیب کرد. قوه قضاییه ایران روز شنبه 17 مرداد 1405، اعلام کرد که محمدباقر خرازی به «دلایل متعدد امنیتی» به دادگاه ویژه روحانیت احضار شده و تحت تعقیب قرار گرفته است

قوه قضاییه خواستار توضیح عراقچی در مورد ادعایش شد

قوه قضاییه ایران در واکنش به اظهارات اخیر عباس عراقچی، وزیر خارجه، مبنی بر احتمال وجود «حفره امنیتی» در کشور، از او در این مورد توضیح خواست. اصغر جهانگیر، سخنگوی قوه قضاییه ایران، این درخواست را در مصاحبه‌ای با سایت «دیده‌بان ایران» مطرح کرد. حدود سه هفته پیش، عباس عراقچی در مصاحبه‌ای گفته بود که «بمباران بیت رهبری» و کشته شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای و شماری از فرماندهان نظامی و سیاسی ایران احتمالا «از طریق حفره امنیتی» صورت گرفته که از تمام جلسات روز نخست جنگ ۴۰ روزه آگاه بوده است. جهانگیر در پاسخ به سئوالی درباره این ادعا گفت: «اول باید از ایشان پرسید که از کجا می‌دانند و اگر اطلاعاتی در این زمینه دارند، لازم است آن را در اختیار مراجع اطلاعاتی، امنیتی و قضایی قرار دهند. هر فردی، اعم از صاحب‌منصب یا شهروند عادی، اطلاعاتی دارد، باید آن را در اختیار قوه‌ قضائیه قرار دهد و وظیفه قوه‌ قضائیه هم پیگیری آن است.» سخنگوی دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران، در پاسخ به این سئوال که آیا دادستانی به‌عنوان مدعی‌العموم وارد این بحث خواهد شد یا خیر، پاسخ داد: «دادستانی هم باید به وظایف خود عمل کند. قطعا اگر فردی اظهاراتی مطرح کند که نیازمند بررسی و پیگیری قضایی باشد، دادستانی هم مطابق وظایف قانونی خود اقدامات لازم را انجام می‌دهد.» اقامتگاه و دفتر کار علی خامنه‌ای،‌ رهبر سابق جمهوری اسلامی ایران، در روز نهم اسفند ماه سال گذشته، هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. در این حملات خامنه‎‌ای و تعدادی از اعضای خانواده او کشته شدند. به گفته عراقچی، در آن روز، در اتفاقی غیرمعمول،‌ در بیت رهبری جلسه‌ای با حضور علی شمخانی و جمعی از فرماندهان نظامی برگزار شده بود، که همه حاضران در آن جلسه هم کشته شدند. عراقچی: اطلاع داشتن از جلسه‌های سران، یک حفره امنیتی است که احتمالا هنوز وجود دارد.

تورم؛ تبدیل بحران اقتصادی به بحران اجتماعی

شاید مهم‌ترین نشانه بحران امروز ایران را بتوان در سفره مردم مشاهده کرد. تورم دیگر فقط یک شاخص اقتصادی نیست. تورم به تجربه روزانه میلیون‌ها ایرانی تبدیل شده است. بر اساس داده‌های منتشرشده، نرخ تورم ایران در ژوئیه ۲۰۲۶ حدود ۸۷.۹ درصد گزارش شده است. این رقم به‌تنهایی نشان می‌دهد که اقتصاد ایران در شرایطی بسیار متفاوت از یک اقتصاد عادی قرار دارد. اما وضعیت مواد غذایی حتی نگران‌کننده‌تر است. بر اساس گزارشی که بر مبنای داده‌های مرکز آمار ایران منتشر شده، تورم مواد غذایی در ماه تیر به حدود ۱۲۸ درصد رسیده است. یعنی بحران دیگر فقط مربوط به کاهش ارزش پول یا افزایش قیمت مسکن و خودرو نیست. بحران مستقیما به نان، برنج، گوشت، لبنیات، میوه، دارو و سایر نیازهای ضروری زندگی رسیده است. در چنین شرایطی، خانوارهای کم‌درآمد ناچارند از کیفیت و مقدار مصرف خود بکاهند. طبقه متوسط نیز به تدریج به سمت پایین رانده می‌شود. و طبقات فقیر، بیش از پیش در معرض ناامنی غذایی و اجتماعی قرار می‌گیرند.

فقر فقط مسئله درآمد نیست

فقر در ایران امروز را نباید فقط با میزان درآمد خانوار سنجید. فقر یعنی: کاهش مصرف مواد غذایی؛ کاهش دسترسی به درمان؛ ناتوانی در پرداخت اجاره؛ ترک تحصیل یا کاهش کیفیت آموزش؛ افزایش کار کودکان؛ افزایش اشتغال غیررسمی؛ کاهش امکان ازدواج؛ کاهش فرزندآوری از سر اجبار اقتصادی؛ و از دست رفتن امید به آینده. بنابراین، وقتی گفته می‌شود فقر افزایش یافته است، در واقع باید از فرسایش کیفیت زندگی سخن گفت. این فرسایش تدریجی ممکن است حتی خطرناک‌تر از یک بحران ناگهانی باشد. زیرا جامعه را به‌تدریج خسته، ناامید و بی‌اعتماد می‌کند.

تحریم تنها علت بحران نیست

تحریم‌ها بدون تردید فشار سنگینی بر اقتصاد ایران وارد کرده‌اند. اما توضیح تمام مشکلات ایران با تحریم، از نظر اقتصادی و سیاسی کافی نیست. اقتصاد ایران با مشکلات ساختاری عمیقی نیز روبه‌روست: فساد گسترده؛ اقتصاد رانتی؛ انحصارهای حکومتی؛ ناترازی بودجه؛ ضعف سرمایه‌گذاری؛ فرار سرمایه؛ کاهش بهره‌وری؛ بحران انرژی؛ بحران آب؛ و تصمیم‌های اقتصادی کوتاه‌مدت. بنابراین، حتی اگر بخشی از تحریم‌ها فردا لغو شوند، مشکلات ساختاری اقتصاد ایران یک‌شبه حل نخواهند شد. در واقع، تحریم مانند یک عامل تشدیدکننده عمل می‌کند، اما تمام بیماری اقتصاد ایران نیست.

بحران انرژی و زیرساخت

اقتصاد ایران تنها با تورم و تحریم روبه‌رو نیست. بحران انرژی نیز به مرحله مهمی رسیده است. خاموشی‌ها، کمبود گاز، فرسودگی شبکه برق، کمبود سرمایه‌گذاری و بحران آب، همگی به کاهش ظرفیت تولید کشور کمک می‌کنند. این مسئله یک دور باطل ایجاد می‌کند: کمبود سرمایه‌گذاری؛ فرسودگی زیرساخت؛ کاهش تولید؛ کاهش درآمد؛ افزایش کسری بودجه؛ تورم؛ کاهش سرمایه‌گذاری و… در چنین شرایطی، اقتصاد به جای حرکت به سمت رشد پایدار، وارد چرخه فرسایش می‌شود.

«نه جنگ و نه صلح» به نفع چه کسی است؟

ادامه وضعیت مبهم می‌تواند برای برخی بخش‌های قدرت مزایایی داشته باشد. در شرایط بحران خارجی، حکومت می‌تواند فضای امنیتی را افزایش دهد. مخالفان را با استناد به «تهدید خارجی» محدود کند. افکار عمومی را حول مسئله امنیت ملی بسیج کند. و مشکلات اقتصادی را تا حدی به دشمن خارجی نسبت دهد. اما این سیاست در بلندمدت هزینه بسیار سنگینی دارد. زیرا جامعه نمی‌تواند برای همیشه با وضعیت اضطراری زندگی کند. مردم نیازمند امنیت اقتصادی، ثبات قیمت‌ها، شغل، مسکن و آینده‌ای قابل پیش‌بینی هستند. با توجه به اطلاعات تازه تا ۱۲ اوت ۲۰۲۶، احتمالا آینده شهروندان ایران بیش‌تر «پرتنش و فرسایشی» خواهد شد. تا یک فروپاشی ناگهانی یا بازگشت سریع به ثبات. چند شاخص مهم این ارزیابی را تقویت می‌کنند: صندوق بین‌المللی پول برای سال ۲۰۲۶ انقباض حدود 4/5 درصدی تولید ناخالص داخلی و تورم مصرف‌کننده حدود 9/68 درصد را پیش‌بینی کرده است؛ داده‌های تازه‌تر درباره قیمت مواد غذایی نیز از تورم غذایی حدود 128 درصد در تیرماه خبر می‌دهند.  هم‌زمان گزارش‌های اخیر از تبدیل اقتصاد ایران به نوعی «اقتصاد بقا» و افزایش فشار بر طبقه متوسط حکایت دارند.

جامعه ایران تا کجا می‌تواند این فشار را تحمل کند؟

این شاید مهم‌ترین پرسش آینده جامعه ایران باشد. هیچ جامعه‌ای ظرفیت نامحدود برای تحمل فقر و ناامنی ندارد. اما فروپاشی اجتماعی نیز معمولا یک‌باره اتفاق نمی‌افتد. ممکن است جامعه برای مدتی طولانی سکوت کند، خود را با شرایط تطبیق دهد و هزینه‌های زندگی را کاهش دهد. اما در نقطه‌ای، بحران اقتصادی می‌تواند با یک حادثه سیاسی، اجتماعی یا امنیتی پیوند بخورد. در آن صورت، اعتراض اقتصادی می‌تواند به اعتراض سیاسی تبدیل شود. تجربه اعتراضات سال‌های گذشته ایران نشان داده است که مطالبات اقتصادی و سیاسی به‌سادگی از یکدیگر جدا نمی‌شوند. خطر اصلی الزاما یک حمله خارجی یا یک بحران سیاسی منفرد نیست. خطر اصلی می‌تواند هم‌زمانی بحران‌ها باشد. بحران اقتصادی؛ بحران مشروعیت؛ اختلاف درون قدرت؛ فشار خارجی؛ فقر؛ بیکاری؛ فرسایش طبقه متوسط و بی‌اعتمادی اجتماعی. هر کدام از این بحران‌ها به‌تنهایی ممکن است قابل مدیریت باشند. اما وقتی هم‌زمان شوند، ظرفیت حکومت برای مدیریت آن‌ها کاهش می‌یابد. به همین دلیل است که وضعیت کنونی را باید یک بحران مرکب دانست.

سه سناریوی محتمل

سناریوی نخست: ادامه فرسایش. در این حالت نه جنگ گسترده‌ای رخ می‌دهد و نه توافق پایداری حاصل می‌شود. تحریم‌ها ادامه پیدا می‌کنند. تورم بالا باقی می‌ماند. ارزش پول ملی کاهش پیدا می‌کند. و حکومت با ترکیبی از کنترل امنیتی و سیاست‌های اقتصادی کوتاه‌مدت وضعیت را مدیریت می‌کند. این سناریو می‌تواند برای جامعه بسیار فرساینده باشد. سناریوی دوم: توافق و کاهش تنش. در این حالت جمهوری اسلامی به سمت توافقی با قدرت‌های خارجی حرکت می‌کند. تحریم‌ها تا حدی کاهش می‌یابند. منابع ارزی آزاد می‌شوند. و امکان تنفس اقتصادی ایجاد می‌شود. اما حتی در این سناریو، اصلاح ساختاری اقتصاد ضروری خواهد بود. سناریوی سوم: تشدید بحران. در این حالت مذاکرات شکست می‌خورد، تنش نظامی افزایش می‌یابد و بحران اقتصادی عمیق‌تر می‌شود. در چنین شرایطی ممکن است فشار اجتماعی افزایش یابد و اختلافات درون حکومت نیز شدیدتر شود. این سناریو از نظر اقتصادی و اجتماعی پرهزینه‌ترین گزینه است.

نقشه راه محسن رضایی در ریاست شورای عالی امنیت ملی

هم‌زمان با تشدید مواضع تهاجمی تهران در برابر ایالات متحده، ساختار حاکمیت ایران شاهد جابه‌جایی‌های کلیدی و انتصابات ارشد در بالاترین سطوح نظامی و سیاسی است. مسعود پزشکیان محسن رضایی ۷۱ ساله را به‌عنوان دبیر تازۀ شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد؛ جایگزین محمدباقر ذوالقدر که پس از استعفا، مشاور سیاسی رهبری شد. ناظران انتصابات تازه در بدنه حاکمیت را نشانه‌ای از تثبیت هرچه بیشتر جناح تندرو در ساختار امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی، هم‌زمان با سخت‌ترشدن لحن تهران در قبال مذاکره با واشنگتن، ارزیابی می‌کنند. محسن رضایی در اوایل دهه ۱۳۶۰ و در حالی که ایران با عراق می‌جنگید، فرمانده سپاه پاسداران شد. در همان زمان هم او از جمله رهبرانی بود که با پایان جنگ مخالفت می‌کرد و ترجیح می‌داد که به جای توافق و حل‌وفصل درگیری، ایران به جنگ ادامه دهد؛ حتی پس از آن‌که ایران زمین‌های تصرف‌شده توسط عراق را پس گرفته بود. او در سال ۱۳۷۶، توسط رییس‌جمهور اصلاح‌طلب وقت، محمد خاتمی، از فرماندهی سپاه پاسداران برکنار شد. طبق اسناد دیپلماتیک آمریکا، او همچنین با جانشین خاتمی، محمود احمدی‌نژادِ تندرو و جنجالی نیز دچار اختلاف شد و با سیاست‌های اقتصادی پوپولیستی و تحرکات تهاجمی او علیه غرب مخالفت کرد. حال پس از نزدیک به چهار دهه، محسن رضایی ۷۱ ساله به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران منصوب شده است. این یعنی او در عمل بالاترین مقام امنیتی جمهوری اسلامی است و نقشی تعیین‌کننده در تعیین مسیر جنگ ایران و ایالات متحده آمریکا بر عهده دارد. هم‌زمان با انتصاب او، ادبیات ایران درباره مذاکره با آمریکا نیز سخت‌تر شده است. «محسن رضایی»، سال‌ها به‌عنوان مشاور نظامی و اقتصادی شناخته می‌شد، در یک‌سال گذشته به یکی از پرتکرارترین چهره‌های رسانه‌ای ایران در حوزه جنگ با آمریکا و اسراییل بدل شده است. این حضور مستمر رسانه‌ای، روز یک‌شنبه ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ به انتصاب او به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ختم شد. او از آغاز جنگ ۱۲ روزه، آمریکا را طرفی غیرقابل‌اعتماد و همواره بدعهد خواند و اعلام کرده ایران نه در حق غنی‌سازی و نه در موقعیتش در تنگه هرمز، کوچک‌ترین عقب‌نشینی نخواهد کرد؛ در عین حال که در سیاست داخلی از وحدت میان جناح‌ها سخن می‌گوید. صدا و سیمای جمهوری اسلامی پس از انتصاب رضایی به ریاست شورای امنیت ملی‌(شعام»، در فیلمی او را «مبارز انقلاب اسلامی» معرفی کرده و بخشی از سخنان او در زمان جنگ را پخش کرد که می‌گفت «کفار شما را راحت نخواهند گذاشت تا زمانی که بر دین‌تان استوار باشید.» این ویدیو هم‌چنین بخشی از گفته‌های «غلام‌علی رشید» از فرماندهان سابق سپاه را نیز آورده است که او را «فرمانده بزرگ» نامیده بود که حتی فرماندهان باید کارها را «محسن» وار انجام دهند. در این گزارش کوتاه او هم مرد نظامی، هم مرد سازندگی و هم فردی برای سیاست معرفی شده است. ما به آمریکا بی اعتمادیم! رضایی در ۸ خرداد ۱۴۰۴ و پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه با اسراییل، در واکنش به سخنان «دونالد ترامپ» رییس‌جمهور آمریکا درباره برچیدن تاسیسات هسته‌ای ایران نوشته بود: «آنچه ترامپ درباره توافق با ایران برای برچیدن تاسیسات هسته‌ای می‌گوید، ترکیبی از توهم، بلوف، هذیان‌گویی و سردرگمی است.» او هم‌چنین افزوده بود: «تا زمانی که او و تیمش با یک بیمار روانی به‌نام نتانیاهو همراه هستند… از توهم برچیدن تاسیسات هسته‌ای ایران بیرون نمی‌آیند.» حالا او پس از گذشت یک سال و در مصاحبه با شبکه «روسیاالیوم»، همین بی‌اعتمادی را با زبانی مشخص‌تر تکرار می‌کند: «مشکل ترامپ بی‌ثباتی و صحبت‌های ضد و نقیض است که باعث بی‌اعتمادی بیش از پیش ما به آمریکا شده است.» وی در آن مصاحبه که در ۱۸ خرداد انجام شد در پاسخ به این‌که آیا توافق نزدیک است، گفت: «من به توافق خوش‌بین نیستم زیرا ترامپ ثبات ندارد… و مرد مذاکره نیست.» او در مصاحبه‌ای دیگر خطاب به مخالفان داخلی مذاکره می‌گوید: «تقاضا می‌کنم از دوستانی که مخالف مذاکرات هستند، صبر و حوصله کنند. خود آمریکایی‌ها این مذاکرات را از بین می‌برند و نمی‌گذارند که به نتیجه برسد.» رضایی، سال ۹۵ زمانی که دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام، گفته بود «مذاکره با آمریکا را قبول نداریم.» او توضیح داد این تعاملات نتیجه‌ای برای ایران نداشته‌است. در مقابل این ایده، او بین افزایش امنیت در کشور و افزایش بُرد موشک‌ها رابطه مستقیمی می‌بیند و می‌گوید: «هر چه بُرد موشک‌های ما بیش‌تر شود، احتمال جنگ کم‌تر می‌شود.» اما امروز پس از گذشت ده سال و سه جنگ، او فهرستی از «نقض عهدهای آمریکا» دارد. به ویژه بعد از امضای تفاهم نامه او می‌گوید: آمریکا «تحریک و هدایت کشتی‌ها برای عبور غیرقانونی… از تنگه هرمز» و سپس با «حمله نظامی به سواحل کشور، فرودگاه بندرعباس، جزیره قشم و تأسیسات آب‌شیرین‌کن»، بندهای توافق را یکی پس از دیگری نقض کرد. او هم‌چنین گفت: «واشنگتن آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران را به دریافت وام و خرید انحصاری کالا… از شرکت‌های آمریکایی مشروط کرد» و آمریکا از ارجاع پرونده به کمیته حل اختلاف با حضور پاکستان و قطر خودداری کرد، «چرا که در صورت بررسی، محکومیت مواضع واشنگتن قطعی بود.» موضوع تنگه هرمز از جمله مواردی است که رضایی در مصاحبه‌های اخیرش بارها بر حفظ کنترل بر آن تاکید کرده است. رضایی توضیح می‌دهد: «تنگه هرمز تحت مدیریت ماست و به‌هیچ‌وجه از این موضع عقب‌نشینی نخواهیم کرد؛ تنگه هرمز برای تجارت آزاد و اما برای ناامنی و عبور نظامی بسته است.» او همچنین اعمال محاصره از سوی آمریکا را «خیانت به دموکراسی» خواند،در عین حال که می‌گفت این اقدام اعلان جنگ است. او حتی اخیرا و در ۱۶ مرداد نوشت: «اگر محاصره ادامه یابد، کشتی‌ها و نیروهای آمریکایی با خطرات و تلفات جدی روبه‌رو خواهند شد» و «ایالات متحده باید رفتار خود را تغییر دهد در غیر این صورت ما این وضعیت را تحمل نخواهیم کرد» و تصریح کرد: «ما هرگز اجازه باز شدن یک کریدور دوم در تنگه هرمز را نخواهیم داد.» او در باره بستن تنگه هرمز توضیح می‌دهد که: «انسداد و کنترل تنگه هرمز توسط ایران با دو هدف حیاتی تأمین امنیت ملی و حفظ امنیت اقتصاد جهانی انجام می‌شود.» او درباره پیشنهاد مدیریت مشترک آمریکا بر این آبراه هشدار داد که پذیرش آن «به‌معنای تسلط واشنگتن بر گلوگاه انرژی جهان، تعیین دستوری قیمت نفت و آغاز جنگ جهانی سوم علیه قدرت‌هایی نظیر چین و روسیه خواهد بود.» کارشناسانی مانند «محسن پاک‌آیین»، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان، این راهبردی که رضایی معرفی می‌کند را در چارچوب رقابت جهانی آمریکا و چین تفسیر می‌کند. به گفته او، آمریکا «اهداف بلندمدتی در رابطه با این تنگه دارد» و می‌خواهد «مدیریت اینجا را از دست ایران خارج کند» تا در آینده رقابت خود با چین را محدودتر کند. موضع رضایی درباره برنامه هسته‌ای در طول یک سال، دستخوش تغییر لحن شده است. در ۲۵ خرداد ۱۴۰۴، در پاسخ به پرسشی درباره ساخت بمب اتم، گفت: «ما همچنان پرهیز خواهیم کرد که واقعا به سراغ بمب اتم برویم… هم‌چنان فتوای مقام معظم رهبری را حفظ می‌کنیم و جلو می‌رویم.» اما این نفی را با قیدی همراه کرد: «باید ببینیم حوادث در آینده چه‌طور می‌شود، ولی فعلا ما بنایی بر رفتن به سوی بمب اتم نداریم.» یک سال بعد، در ۱۸ خرداد ۱۴۰۵، لحن او درباره غنی‌سازی –نه سلاح هسته‌ای بلکه صنعت هسته‌ای به‌طور کلی– قاطع‌تر شد: «ما از غنی‌سازی کوتاه نمی‌آییم و این حق ما در چارچوب حقوق بین‌الملل است… در مورد مواد غنی‌سازی‌شده، خودمان تصمیم می‌گیریم و هیچ فشاری را نمی‌پذیریم.» او اما در این مدت، آمریکا را  به تغییر برنامه هسته‌ای ‌نیز تهدید کرده است. وی در اردیبهشت ماه در عین حال که می‌گفت: «در صورت تعرض به تنگه هرمز و ورود به خلیج‌ فارس، محاصره دریایی را خواهیم شکست و پاسخی سخت، دردناک و کم‌نظیر به آمریکا خواهیم داد»، گفت در صورت تداوم تهدیدات «ممکن است ما از «ان‌پی‌تی» خارج شویم. می‌دونید این تهدید یعنی چی؟ که اگر ما از ان‌پی‌تی خارج شدیم چه بلایی سر شما میاد؟ پس این راه را برگردید و به انتحار و خودکشی دست نزنید. او برای آرام کردن تندروهای داخلی که بر طبق انتقام می‌کوبند، تاکید کرده است که تهران دو «پرونده» غیرقابل‌مذاکره دارد: «نخست، پرونده مطالبات حقوقی و دریافت کامل خسارت‌های وارده… و دوم، پرونده قطعی انتقام خون رهبر شهید انقلاب.» شهادت رهبر را «عبور از بزرگ‌ترین خط قرمز کشور» خواند و افزود مسئله انتقام «فراتر از یک رویکرد اعتقادی، یک ضرورت عقلانی، حقوقی و راهبردی… برای بیمه کردن امنیت آینده کشور» است. رضایی در تلاش است تا نشان دهد که ساختار جمهوری اسلامی محکم است و این‌گونه طرفداران نظام را نیز به آینده امیدوار کند.

مواضع تندتر مقامات جمهوری اسلامی و دولت آمریکا علیه همدیگر

حملات تازه به کشتی‌ها در دریای عمان و باب‌المندب، در کنار مواضع تندتر مقامات جمهوری اسلامی و دولت آمریکا درباره تنگه هرمز، بار دیگر چشم‌انداز پایان درگیری در منطقه را با ابهام روبه‌رو کرده است.

آمریکا می‌گوید محاصره دریایی ایران، هم‌چنان برقرار است و مقامات ایران نیز تاکید دارند که این آبراه تا پذیرش شروط تهران باز نخواهد شد.

شامگاه سه‌شنبه ۲۰ مرداد، آمریکا و حوثی‌های یمن، که تحت حمایت جمهوری اسلامی ایران هستند، از دو حمله جداگانه به کشتی‌ها خبر دادند. این حملات در دو مسیر راهبردی کشتیرانی، یعنی دریای عمان در نزدیکی تنگه هرمز و باب‌المندب در ورودی دریای سرخ، رخ داد.

در جنوب دریای سرخ، وزارت حمل‌ونقل یمن اعلام کرد چهار خدمه یک کشتی باری کوچک روز سه‌شنبه در تنگه باب‌المندب، در حمله حوثی‌ها کشته شدند. گارد ساحلی یمن نیز گفت دو امدادگر یمنی وابسته به یک گروه نظامی مخالف حوثی‌ها در این حادثه جان باختند.

کشته‌شدن خدمه کشتی مصری «تهامه» نخستین تلفات انسانی در بخش کشتیرانی بر اثر حملات حوثی‌ها از زمان آغاز جنگ ایران به شمار می‌رود.

خبرگزاری سبأ، تحت کنترل حوثی‌ها، نیز گزارش داد این گروه یک کشتی سعودی حامل تجهیزات نظامی را در تنگه باب‌المندب هدف قرار داده است.

سه‌شنبه‌شب، فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، هم اعلام کرد یک بالگرد نیروی دریایی ایالات متحده با شلیک دو موشک هلفایر، سامانه هدایت یک کشتی باری با پرچم پاناما را از کار انداخته است. به‌گفته سنتکام، این کشتی هشدارهای مکرر برای توقف نقض محاصره دریایی بنادر ایران را نادیده گرفته بود. منابع دریایی گفتند کشتی در نزدیکی پاکستان و در مسیر ورود به دریای عمان هدف قرار گرفت.

سنتکام هم‌چنین اعلام کرد که تا روز ۲۰ مرداد، نیروهای آمریکایی ۵۵ کشتی تجاری را که در تلاش برای عبور از محاصره دریایی ایران بودند، تغییر مسیر داده‌اند، سه کشتی را از کار انداخته و وارد دو کشتی دیگر شده‌اند.

در حادثه‌ای جداگانه، کشتی کانتینری «ولا نوا» (Vela Nova)‌‌با پرچم پاناما هنگام حرکت به سمت خلیج عمان، در نزدیکی سواحل پاکستان هدف یک موشک قرار گرفت. منابع امنیت دریایی این موضوع را به خبرگزاری رویترز گفته‌اند. بر اساس ارزیابی اولیه گروه مدیریت ریسک دریایی بریتانیاییVanguard، کشتی حدود ۷۱ مایل دریایی، معادل حدود ۱۳۱ کیلومتر، با ساحل پاکستان فاصله داشته است.

روزنامه «وال‌استریت ژورنال» گزارش داده است که این کشتی پس از تلاش برای دور زدن محاصره آمریکا علیه کشتیرانی مرتبط با ایران در منطقه، هدف یک بالگرد آمریکایی قرار گرفته و بالگرد یک موشک «هل‌فایر» به سکان کشتی شلیک کرده است. فرماندهی مرکزی آمریکا‌(سنتکام) در این‌باره تاکنون اظهارنظری نکرده است.

حمله به ولا نوا، دوازدهمین کشتی است که از زمان اعلام محاصره آمریکا در ماه آوریل گذشته هدف نیروهای آمریکایی قرار گرفته است. این هم‌چنین سومین مورد از زمان برقراری دوباره محاصره در ۲۳ تیر/۱۴ ژوئیه خواهد بود.

این کشتی به‌تازگی در بندر بمبئی هند و بندر کلانگ مالزی توقف داشته است؛ مناطقی که به‌گفته چارلی براون، مشاور ارشد گروه آمریکایی «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI)، کشتی‌های مرتبط با ایران نیز در آن‌ها مشاهده شده‌اند. براون گفت توقف اخیر ولا نوا در بمبئی و ارتباط آن با این کشتی‌ها باعث شده کشتیرانی مرتبط با ایران بیش از پیش زیر ذره‌بین قرار گیرد.

در تنگه هرمز وضعیت بسیار شدیدتر است. روز دوشنبه تنها شش کشتی از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که میانگین تردد در ۱۰ روز گذشته حدود ۱۱ کشتی بوده است. پیش از آغاز جنگ، معمولا روزانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کردند.

ایالات متحده می‌گوید محاصره دریایی ایران هم‌چنان «به‌طور کامل» برقرار است. این تحولات بخشی از رویارویی گسترده‌تر ایران و آمریکا بر سر کنترل تنگه هرمز است.

محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، در نخستین موضع‌گیری پس از انتصاب خود گفت ایران تا زمانی که آمریکا جنگ را پایان ندهد و شروط تهران را نپذیرد، تنگه هرمز را باز نخواهد کرد.

رضایی در دیدار با سفیر چین در تهران گفت تا زمانی که آمریکا «رفتار خود را تغییر ندهد و شروط ایران را نپذیرد»، ایران اقدامی برای باز کردن تنگه هرمز نخواهد کرد. او پایان جنگ و آزاد شدن دارایی‌های مسدودشده ایران را از جمله شروط تهران عنوان کرد. رضایی هم‌چنین درباره مذاکرات ایران و عمان بر سر عبور و مرور در تنگه هرمز گفت اگر دو کشور در این زمینه به توافق برسند، چنین توافقی «موضوعی جدا از انسداد تنگه هرمز» خواهد بود.

این موضع ایران در تضاد مستقیم با ادعای دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، است که روز دوشنبه گفت ایالات متحده کل تنگه هرمز را «مین‌روبی» کرده و کنترل کامل آن را در اختیار دارد. ترامپ روز سه‌شنبه نیز پس از سفر به اوهایو به خبرنگاران گفت: «ما کاملا تنگه هرمز را کنترل می‌کنیم… هیچ‌کس دیگر، فقط ما.»

تازه‌ترین رویداد در این باره، اظهارات وزیر دفاع پاکستان است که روز سه‌شنبه گفت ایران و ایالات متحده به «شکلی از توافق» نزدیک شده‌‌اند. خواجه محمد آصف تاکید کرد که «نشانه‌های مشاهده‌شده طی دو سه روز اخیر حاکی از نزدیک‌شدن به نوعی توافق است.»

هم‌زمان محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، «در چارچوب تعاملات دو جانبه و میزبانی اسکندر مؤمنی، وزیر کشور» عصر سه‌شنبه وارد تهران شد و با مقامات ایرانی دیدار کرد.

در همین حال، آمارهای اعلام‌شده از سوی دولت آمریکا نشان می‌دهد عبور نفت از تنگه هرمز، هرچند کم‌تر از سطح معمول پیش از جنگ، هم‌چنان به میزان چشم‌گیری ادامه دارد.

کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، روز سه‌شنبه اعلام کرد میانگین هفت‌روزه انتقال نفت از تنگه هرمز به حدود ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است.

وزیر انرژی آمریکا افزود با احتساب روزانه پنج تا هفت میلیون بشکه نفت دیگری که از طریق خطوط لوله و تأسیسات صادراتی ارتقایافته از منطقه خارج می‌شود، مجموع جریان نفت به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز رسیده است.

به‌گفته او، تنها در روز یکشنبه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت از منطقه خلیج فارس خارج شد که از میانگین پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نیز بیشتر بوده است.

تنگه هرمز پیش از آغاز جنگ مسیر عبور حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان بود و اختلال در کشتیرانی در این آبراه از عوامل اصلی نوسان شدید بازار جهانی انرژی در ماه‌های اخیر بوده است.

در چنین شرایطی، لحن سیاسی و نظامی دو طرف نیز طی روزهای اخیر تندتر شده است. دونالد ترامپ در مصاحبه‌ای که روز سه‌شنبه ۲۰ مرداد منتشر شد، گفت گزینه‌های آمریکا درباره ایران این است که تهران را به حال خود بگذارد تا از نظر اقتصادی شکست بخورد یا «خیلی، خیلی سخت به ایران ضربه می‌زنیم.»

هم‌زمان، برخی مقام‌های سپاه پاسداران از لزوم افزایش توانایی برای انجام عملیات در خارج از مرزهای ایران سخن گفته‌اند. محمدرضا نقدی، مشاور عالی فرمانده کل سپاه، روز سه‌شنبه در تلویزیون ایران گفت: «هر موقع اقتضا کند و فرمان صادر شود، باید بتوانیم عملیات را به خاک دشمن، به سرزمین‌های دشمن بکشیم و دور از سرزمین خودمان بتوانیم عملیات انجام دهیم.»

او افزود: «این‌ها ویژگی‌های دکترین تهاجمی است که باید احراز شود؛ یعنی الان سپاه مکلف شده که این آمادگی را کسب کند، این توانمندی را در خودش ایجاد کند که بتواند این کار را در موقع مقتضی انجام دهد.»

نتیجه‌گیری

آن‌چه که گفته شد هنوز هیچ روزنه‌ای در رابطه با گشایش تنگه هرمز و پایان داده به محاصره دریایی دیده نمی‌شود. مذاکرات مسقیم بین ایران و آمریکا نه تنها معلق شده، بلکه لحن مقامات دو کشور علیه همدیگر تندتر هم شده است.

به این ترتیب، ایران امروز در نقطه‌ای قرار گرفته است که دیگر نمی‌توان مشکلات کشور را به یک عامل منفرد نسبت داد. مسئله فقط تحریم نیست. فقط جنگ نیست. فقط تورم نیست. فقط فساد نیست. و فقط اختلافات سیاسی نیست. آن‌چه امروز ایران را با بحران روبه‌رو کرده، هم‌زمانی و درهم‌تنیدگی همه این عوامل است.

جمهوری اسلامی از یک طرف با فشار خارجی و وضعیت فرسایشی «نه جنگ و نه صلح» مواجه است؛ از طرف دیگر در داخل با اختلاف بر سر چگونگی خروج از این وضعیت روبه‌روست. هم‌زمان، اقتصاد و شهروندان ایران با تورم بسیار بالا و افزایش شدید قیمت مواد غذایی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

اما مهم‌تر از همه، بحران از سطح دولت و حکومت عبور کرده و وارد زندگی روزمره مردم شده است. وقتی قیمت غذا، مسکن، درمان و انرژی سریع‌تر از درآمد مردم افزایش پیدا می‌کند، جامعه فقط فقیرتر نمی‌شود؛ بلکه اعتمادش به آینده را نیز از دست می‌دهد. از همین‌جاست که بحران اقتصادی به بحران اجتماعی و سپس به بحران سیاسی تبدیل می‌شود. بنابراین، مسئله اصلی جمهوری اسلامی در شرایط کنونی فقط این نیست که چگونه در برابر فشار خارجی مقاومت کند.

مسئله عمیق‌تر این است که آیا ساختار سیاسی جمهوری اسلامی قادر است هم‌زمان با کاهش تنش خارجی، اصلاحات اقتصادی واقعی، کاهش فساد، افزایش شفافیت و بازسازی اعتماد اجتماعی را پیش ببرد؟

بی‌تردید پاسخ منفی است چرا که وضعیت «نه جنگ و نه صلح» می‌تواند به یک وضعیت دائمی فرسایش تبدیل شود؛ وضعیتی که در آن نه حکومت قادر به حل بحران است و نه جامعه می‌تواند هم‌چنان هزینه آن را تحمل کند.

در چنین شرایطی، آینده ایران بیش از آن‌که فقط به نتیجه یک مذاکره خارجی وابسته باشد، به رابطه میان قدرت سیاسی، اقتصاد و جامعه بستگی خواهد داشت.

و شاید مهم‌ترین واقعیت این باشد که جامعه ایران بیش از هر چیز به پایان وضعیت دائمی اضطراب، فقر و بی‌ثباتی نیاز دارد؛ نه فقط پایان یک جنگ یا آغاز یک مذاکره. هم‌زمان جمهوری اسلامی ایران، هنوز ابزارهای مهمی برای بقا دارد: دستگاه امنیتی، سپاه، منابع حداقلی نفتی و ارزی، شبکه‌های اقتصادی وابسته به حکومت و تجربه طولانی در مدیریت بحران و تحریم. بنابراین، نمی‌توان احتمال داد که صرفا بر اثر گرانی و تورم، حکومت در ماه‌های آینده به‌طور ناگهانی سقوط کند.

در این میان تشکل‌های کارگری، شامل کارگران زن و مرد صنایع بزرگ و کوچک، معلمان، پرستاران، بازنشستگان، بیکاران، کارکنان بخش حمل و نقل و سایر کارگران هستند، منسجم‌ترین نیروی مخالف در داخل کشور هستند. آن‌ها به‌طور منظم درباره تورم، نابرابری، فساد، خصوصی‌سازی و دیگر مشکلات اقتصادی موضع‌گیری می‌کنند. آن‌ها، هم‌چنین مانند بخش بزرگی از جامعه، از جمهوری اسلامی خشمگین هستند. آن‌ها در میان طبقات کارگر و حتی طبقه ‌متوسط ریشه دارند. با این حال، هنوز فعالیت‌هایشان ‌سراسری و سازمان‌یافته نیست. هم‌چنین هماهنگی آن‌ها با جنبش دانشجویان و جوانان، زنان و فعالین سایر جنبش‌ها نیز سازمان‌یافته نیست.

در کنار این‌ها، شبکه‌هایی از مردم تحت ستم نیز وجود دارد؛ از جمله کردها، بلوچ‌ها، عرب‌های جنوب کشور، آذربایجانی‌ها، شمالی‌ها، مرکز و … این گروه‌ها ظرفیت سازماندهی قابل توجهی دارند. با این حال، همکاری میان این بخش‌ها آسان نیست.

شبح دخالت خارجی در ایران، چه در ذهن و چه در واقعیت، هم‌چنان یکی از عوامل اصلی اختلاف و سوءظن‌ها در میان شهروندان ایران و مخالفان حکومت در خارج کشور است. این سوءظن‌ها بی‌پایه نیستند. قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی، رسما و علنا و واقعا در سیاست ایران مداخله می‌کنند و برخی گروه‌های مخالف نیز در پی جلب حمایت بیرونی هستند.

در حالی که جمهوری اسلامی به بن‌بست رسیده و در اعماق بحران‌های مختلف و فزاینده در حال غرق شدن است. این حکومت نه قادر است به مطالبات اجتماعی پاسخ دهد و نه توان حل بحران‌های عمیق اقتصادی کشور را دارد. بنابراین، ناگزیر بیش از پیش به ابزار ترس و سرکوب متکی خواهد شد و همین امر احتمال بروز اعتراض‌های تازه را افزایش می‌دهد.

پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا ایران با بحران‌های جدید روبه‌رو خواهد شد یا نه؛ پرسش این است که آیا جنبش‌های اجتماعی ایران و رد پیشاپیش همه طبقه کارگر آگاها و متحد، مردم معترض و آزادی‎خواه و هم‌چنین اپوزیسیون آزادی‌خواه و برابری‌طلب، هنگامی که آن بحران‌ها فرا برسند، آیا آماده و هماهنگ خواهد بود یا خیر.

به‌نظر من، نهایتا آینده واقعی ایران در نهایت نه در اتاق‌های حکومت و نه فقط در مذاکرات خارجی، بلکه در رابطه میان حکومت و جامعه تعیین خواهد شد.

چهارشنبه بیست و یکم مرداد 1405-دوازدهم آگوست 2026

نوشته انتصابات و اختلافات در جمهوری اسلامی و بحران اقتصادی ایران! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

(پیمان دفاعی مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان)

✍️:بهرام رحمانی

عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز جمعه 7 آگوست 2026- ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ در مکه پیمان دفاع متقابلی امضاء کردند که براساس آن، هر حمله مسلحانه به یکی از این سه کشور، حمله به هر سه تلقی خواهد شد. این توافق در شرایطی امضا شده است که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به سراسر منطقه گسترش یافته و عربستان و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس با حملات موشکی و پهپادی و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی روبه‌رو شده‌اند.

«توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» را محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، امضا کردند. در بیانیه مشترک سه کشور آمده است این پیمان با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه تجاوز و گسترش همه‌جانبه همکاری‌های دفاعی میان سه کشور منعقد شده است.

احتمالا این سه دولت قدرتمند منطقه، نگران گسترش درگیری‌های منطقه‌ای و بارش موشک‌ها بر کشورهای صادرکننده نفت خلیج فارس هستند و به همین دلیل به این پیمان سه‌جانبه دفاعی روی آورده‌اند.

هرچند این کشورها می‌گویند توافق یاد شده علیه کشور خاصی نیست. با این حال، از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند پارسال، جمهوری اسلامی و متحدانش به عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس حمله کرده و ارسال انرژی از سوی آن‌ها به بازارهای جهانی را مختل کرده‌اند.

با این حال، به گزارش خبرگزاری رویترز، این سه کشور به‌طور ویژه نگران رویکردهای نظامی تهاجمی‌تر اسرائیل و هم‌چنین ایران هستند، آن هم در شرایطی که متحد دیرینه‌شان، ایالات متحده، در مهار بحران‌های منطقه‌ای با دشواری روبه‌رو است.

ترکیه دومین نیروی نظامی بزرگ ناتو را در اختیار دارد. عربستان سعودی، قدرتمندترین کشور خلیج فارس، میزبان مقدس‌ترین اماکن اسلامی و یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان است؛ در حالی که پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای به شمار می‌رود.

به‌نظر من، آن‌چه که دلیل این نگرانی و پیمان را برجسته می‌کند سیاست‌های جنگی جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی‌اش در منطقه است. به‌علاوه این پیمان، نشان می‌دهد امضاء‌کنندگان آن، اعتمادی به سیاست‌های آمریکا و هم‌چنین اسرائیل در منطقه هم ندارند. این پیمان به‌نوعی، قدرت‌نمایی در مقابل دولت اسرائیل هم هست.

در بیانیه‌ مشترک سه کشور آمده است: «این توافق با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه تنظیم شده و مقرر می‌کند که هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله علیه هر سه کشور تلقی شود.»

امضای پیمان دفاع مشترک مکه با حضور رهبران عربستان، ترکیه و پاکستان، جمعه 7 آگوست 2026-۱۶ مرداد ۱۴۰۵ – عکس: خبرگزاری عربستان سعودی‌(واس)، حساب رسمی انگلیسی در ایکس

اما حوثی‌های یمن دو روز پس از انعقاد این پیمان، روز یک‌شنبه ۱۸ مرداد اعلام کردند پالایشگاه شرکت آرامکو در جیزان عربستان سعودی را با یک پهپاد هدف قرار داده‌اند. وزارت انرژی عربستان وقوع آتش‌سوزی در یکی از تأسیسات این پالایشگاه و مهار آن را تأیید کرده، اما تاکنون علت آتش‌سوزی یا ارتباط آن با حمله ادعایی حوثی‌ها را اعلام نکرده است.

وزارت انرژی عربستان، در اطلاعیه‌ای گفت آتش‌نشانان امنیت صنعتی آرامکو موفق شدند آتش‌سوزی بامداد یکشنبه را مهار کنند و این حادثه تلفاتی نداشته است. به گفته این وزارتخانه، نهادهای مسئول هم‌چنان در حال بررسی حادثه و انجام اقدامات لازم هستند.

یحیی سریع، سخنگوی نظامی حوثی‌ها، در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد یک پهپاد با موفقیت پالایشگاه جیزان را هدف قرار داده و حمله «دقیق» بوده است. او این عملیات را واکنشی به ورود پهپادهای سعودی به حریم هوایی استان‌های صعده و حجه در شمال‌غرب یمن خواند.

گزارش‌های تازه نشان می‌دهد پالایشگاه جیزان پیش از حادثه روز یک‌شنبه نیز به‌طور کامل فعال نبوده است. به نوشته رویترز، آرامکو روز ۵ مرداد، پس از حمله قبلی حوثی‌ها که به مجموعه تولید برق و گاز و هم‌چنین مخازن پالایشگاه آسیب رساند، فعالیت این مرکز را متوقف کرده بود. هنوز مشخص نیست آتش‌سوزی تازه چه خسارت اضافی به پالایشگاه وارد کرده یا چه تاثیری بر زمان بازگشت آن به مدار تولید خواهد داشت.

پالایشگاه جیزان در ساحل دریای سرخ و نزدیک مرز یمن قرار دارد و ظرفیت فرآوری روزانه حدود ۴۰۰ هزار بشکه نفت خام را دارد. این مرکز افزون بر بنزین، گازوئیل کم‌گوگرد نیز تولید می‌کند و یکی از حلقه‌های مهم راهبرد عربستان برای انتقال و پالایش نفت در سواحل دریای سرخ است.

امین ناصر، مدیرعامل آرامکو، هفته گذشته اذعان کرده بود حملات اخیر باعث وقفه‌هایی در تولید شده‌اند، اما مدعی شد این اختلال‌ها تأثیر مالی یا عملیاتی قابل‌توجهی بر شرکت نداشته‌اند و فعالیت تاسیسات به‌سرعت قابل احیاست. آرامکو هنوز ارزیابی تازه‌ای از خسارات حادثه روز یک‌شنبه منتشر نکرده است.

حوثی‌ها هم‌زمان اعلام کردند بندر مخا در ساحل دریای سرخ یمن را نیز با موشک و پهپاد هدف قرار داده‌اند. این بندر تحت کنترل دولت مستقر در عدن و نیروهای مورد حمایت عربستان قرار دارد. سه منبع دولتی یمن به رویترز گفته‌اند سامانه‌های پدافندی با پهپادهایی که به سوی اسکله تجاری و انبارهای بندر در حرکت بودند، درگیر شده‌اند. اطلاعاتی درباره تلفات یا میزان خسارت احتمالی منتشر نشده است.

حمله به پالایشگاه جیزان، تنها دو روز پس از امضای «توافق دفاعی مشترک مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان صورت گرفت. این توافق تصریح می‌کند که حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به همه آن‌ها تلقی خواهد شد. با این حال، هنوز هیچ نشانه‌ای از فعال شدن سازوکارهای این پیمان یا درخواست رسمی ریاض برای کمک نظامی ترکیه و پاکستان وجود ندارد.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، گفته است این پیمان علیه ایران یا کشور مشخص دیگری تشکیل نشده و نوع و میزان حمایت سه کشور در صورت وقوع حمله، از طریق رایزنی مشترک تعیین خواهد شد. حمله تازه حوثی‌ها اکنون به نخستین آزمون سیاسی این توافق تبدیل شده و این پرسش را مطرح کرده است که آیا آنکارا و اسلام‌آباد آماده‌اند در برابر حملات نیروهای هم‌پیمان ایران، عملا در کنار ریاض قرار گیرند یا نه.

مقام‌های سعودی دو روز پیش از این حادثه هشدار داده بودند اطلاعات عربستان، آمریکا و چند کشور منطقه از احتمال حملات هماهنگ حوثی‌ها از جنوب و شبه‌نظامیان عراقی از شمال حکایت دارد. یک مقام ارشد سعودی مدعی شده بود این عملیات‌ها زیر نظر سپاه پاسداران طراحی شده و احتمال دارد تاسیسات انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها و دیگر مراکز اقتصادی و غیرنظامی عربستان هدف قرار گیرند. تهران این ادعا را تایید نکرده است.

از زمان حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه به ایران، در اقدامی که به تشدید عمده سال‌ها بی‌ثباتی و تنش منطقه‌ای انجامید، ایران و متحدانش به عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس حمله کرده و هم‌چنین صادرات انرژی آن‌ها را هدف محاصره قرار داده‌اند. جمهوری اسلامی، حتی چندین موشک به خاک ترکیه فرستاد.

سه کشور عربستان، ترکیه و پاکستان در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند که هدف این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه است و بر اساس آن، هر حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله‌ای علیه همه آن‌ها تلقی خواهد شد.

اگرچه این بیانیه جزئیات مشخصی درباره تعهدات یا مسئولیت‌هایی که هر یک از طرف‌ها در چارچوب آن‌چه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» نامیده شده پذیرفته‌اند ارائه نکرد، اما تاکید کرد که این پیمان با هدف تقویت امنیت جمعی و ترویج صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن منعقد شده است.

یک مقام ترکیه‌ای گفت این توافق ماهیتی دفاعی دارد، متوجه هیچ بازیگر مشخصی نیست، به روی دیگر کشورهای منطقه نیز باز است و هیچ‌یک از توافق‌های دوجانبه یا چندجانبه موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند.

با این حال، این سه کشور به‌ویژه نسبت به مواضع نظامی روزافزون تهاجمی اسرائیل و هم‌چنین ایرانِ شیعیِ انقلابی ابراز نگرانی دارند؛ آن هم در شرایطی که متحد دیرینه آن‌ها، ایالات متحده، برای مهار آشوب‌های منطقه‌ای با دشواری روبه‌رو است.

نمادگرایی سیاسی قدرتمند

عبدالعزیز سقر، رییس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، اندیشکده‌ای مستقر در عربستان سعودی، گفت: «نمادگرایی سیاسی این نشست بسیار مهم است. سه کشور از تاثیرگذارترین دولت‌های جهان اسلام در مقطعی گرد هم آمده‌اند که با عدم قطعیت فزاینده همراه است و این امر نشان‌دهنده تمایل رو به رشد قدرت‌های منطقه‌ای و میانی برای هماهنگی نزدیک‌تر در مسائل امنیتی است.»

وی افزود: «اگر این چارچوب سه‌جانبه نهادینه شده و به همکاری‌های عملی تبدیل شود، می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی این سه کشور را افزایش دهد و در عین حال به شکل‌گیری ساختار امنیتی‌ای کمک کند که بیش از گذشته بر ابتکارهای منطقه‌ای متکی باشد.»

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، که ژنرال عاصم منیر، فرمانده قدرتمند ارتش این کشور، او را همراهی می‌کرد، پیش از ورود رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، مناسک عمره را در مکه به جا آورد.

آن‌ها سپس با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، دیدار کردند؛ کشوری که از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه بارها هدف حملات ایران و نیز متحدان حوثی تهران در یمن و شبه‌نظامیان شیعه در عراق قرار گرفته است.

این جنگ، هم‌چنین امنیت متحدان عربستان در خلیج فارس را دستخوش تحول کرده و بخش عمده کشتیرانی در تنگه هرمز را متوقف ساخته است؛ مسیری که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم عرضه انرژی جهان از آن عبور می‌کرد.

جزئیات تعهدات نظامی هر کشور

مقام‌های سه کشور کوشیده‌اند از معرفی این پیمان به‌عنوان یک محور نظامی سنی یا زمینه‌ای برای رقابت هسته‌ای جلوگیری کنند. رائد کرملی، معاون وزیر خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، گفته است توافق مکه نه تلاشی برای تشکیل یک بلوک فرقه‌ای است و نه با بلندپروازی هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی ارتباط دارد. پاکستان نیز پیش‌تر گفته بود تسلیحات هسته‌ای این کشور در پیمان دوجانبه با عربستان مطرح نبوده است.

با وجود این توضیحات، ترکیب توانایی‌های سه کشور به توافق مکه اهمیت ویژه‌ای می‌بخشد. ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو و یک صنعت نظامی رو به گسترش را در اختیار دارد؛ پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای است و عربستان نیز یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت و از ثروتمندترین دولت‌های منطقه به شمار می‌رود. این سه کشور هم‌چنین از متحدان یا شرکای قدیمی ایالات متحده هستند، اما تحولات اخیر تردیدهایی جدی درباره قابلیت اتکای تضمین‌های امنیتی واشنگتن در منطقه ایجاد کرده است.

با این حال، متن منتشرشده جزئیات تعهدات نظامی هر کشور را روشن نمی‌کند و مشخص نیست در صورت حمله به یکی از اعضا، دو کشور دیگر تا چه اندازه ملزم به ورود مستقیم به جنگ خواهند بود. یک مقام ترکیه این توافق را «صرفا دفاعی» توصیف کرده و گفته است پیمان مکه علیه کشور مشخصی تنظیم نشده، قراردادهای دوجانبه یا چندجانبه پیشین اعضا را لغو نمی‌کند و امکان پیوستن دیگر کشورهای منطقه به آن نیز وجود دارد.

اما رسانه‌های ترکیه گزارش داده‌اند همکاری‌های پیش‌بینی‌شده می‌تواند رزمایش و آموزش مشترک، انتقال فناوری نظامی و تبادل اطلاعات امنیتی را دربرگیرد، اما این موارد هنوز به‌طور رسمی و با جزئیات اعلام نشده‌اند. پیوستن ترکیه همچنین این پرسش را مطرح کرده است که تعهدات تازه آنکارا چگونه با عضویت این کشور در ناتو هماهنگ خواهد شد. مقام‌های ترکیه تاکید کرده‌اند پیمان مکه تعهدات پیشین این کشور را نقض نمی‌کند.

تازه‌ترین اطلاعات نشان می‌دهد امضای پیمان هم‌زمان با افزایش فوری نگرانی‌های امنیتی عربستان صورت گرفته است. یک مقام ارشد سعودی شامگاه پنج‌شنبه گفت اطلاعات گردآوری‌شده از سوی عربستان، آمریکا و چند کشور منطقه از احتمال حملات هماهنگ شبه‌نظامیان عراقی از شمال و حوثی‌های یمن از جنوب حکایت دارد. ریاض مدعی است این عملیات با نظارت سپاه پاسداران تدارک دیده می‌شود و ممکن است تأسیسات انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها و دیگر مراکز اقتصادی و غیرنظامی عربستان را هدف قرار دهد. ایران و حوثی‌ها بلافاصله به این ادعا واکنش نشان ندادند.

روز پنج‌شنبه 6 آگوست 2026، در حمله به استان نجران در جنوب عربستان ۱۱ غیرنظامی، از جمله شهروندان سعودی، یمنی، مصری و پاکستانی زخمی شدند. هم‌زمان حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به نیروهای دولت مورد حمایت عربستان در یمن ده‌ها کشته بر جا گذاشت و روز جمعه نیز سه تن دیگر در حمله به یک اردوگاه نظامی در مأرب کشته شدند. تشدید درگیری‌ها عملا آتش‌بس نانوشته‌ای را که از سال ۲۰۲۲ بخش بزرگی از مرز عربستان و یمن را آرام نگاه داشته بود، از میان برده است.

ترکیه

دولت ترکیه تاکید کرد توافق دفاعی که روز جمعه با سعودی و پاکستان امضا کرد، با تعهدات آنکارا در قبال سازمان پیمان آتلانتیک شمالی‌(ناتو) مغایرت ندارد.

نهاد «مقابله با اطلاعات نادرست رسانه‌ای» وابسته به دولت ترکیه شنبه 17 مرداد در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «این توافق با تعهدات عملی ترکیه در قبال ائتلاف‌های بین‌المللی‌از جمله سازمان پیمان آتلانتیک شمالی مغایرت ندارد» و افزود این توافق «برعکس، سازوکاری مکمل برای همکاری است که از امنیت منطقه‌ای حمایت می‌کند.»

این نهاد تاکید کرد: «توسعه شراکت‌های منطقه‌ای از سوی ترکیه، جایگزینی برای عضویت این کشور در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی نیست و یک ائتلاف نظامی تهاجمی محسوب نمی‌شود.»

آنکارا، هم‌چنین بار دیگر تاکید کرد این توافق سه‌جانبه که روز جمعه در مکه به امضا رسید، «هیچ کشور یا ائتلاف سومی را هدف قرار نمی‌دهد» و صرفا با هدف «تقویت همکاری در صنایع دفاعی، آموزش نظامی، تبادل فناوری و ثبات منطقه‌ای» منعقد شده است.

مقام‌های ترکیه اعلام کردند این توضیحات را در پاسخ به «ادعاهای بی‌اساس» و «محتوای گمراه‌کننده» ارائه کردند.

برهان‌الدین دوران، مدیر ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه، نیز در شبکه ایکس نوشت که «توافق‌نامه مکه» علیه هیچ کشور مشخصی نیست و امنیت مشترک و بازدارندگی جمعی عربستان، پاکستان و ترکیه را تقویت خواهد کرد. به‌گفته او، این توافق به حفظ صلح و ثبات در منطقه کمک می‌کند.

وزیر امور خارجه فیدان: «هیچ کشوری که به ما حمله نکند، هدف ما نیست»

وزیر امور خارجه ترکیه، هاکان فیدان، با بیان اینکه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» از نظر فنی با ماده ۵ پیمان ناتو درباره دفاع جمعی یکسان است، گفت: «هیچ کشوری که به ما حمله نکند، هدف ما نیست.»

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، که به‌عنوان مهمان در برنامه «میز سردبیری خبرگزاری آناتولی» در آتلیه حضور یافته بود، به پرسش‌های مطرح‌شده درباره تحولات روز پاسخ داد و به ارزیابی موضوعات مختلف پرداخت.

فیدان درباره «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» که روز گذشته میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی به امضا رسید، گفت: «واقعا روزی تاریخی بود. در سیاست خارجی‌ای که تحت رهبری رییس‌جمهورمان، رجب طیب اردوغان، دنبال کرده‌ایم، نقاط عطفی وجود دارد که سال‌هاست تحقق آن‌ها را هدف قرار داده‌ایم. ما شاهد رویدادی بودیم که به تحقق یکی از این نقاط عطف مربوط می‌شود.»

فیدان با اشاره به بی‌ثباتی مستمری که سال‌هاست در منطقه ادامه دارد، اظهار کرد: «جنگ‌ها، اشغالگری‌ها، تبعیدها و آوارگی مردم، رویدادهایی هستند که سال‌هاست در شرق و جنوب‌شرق نزدیک ترکیه، یعنی در جغرافیایی که در جهان عموماً با نام خاورمیانه شناخته می‌شود، ادامه دارند.»

او تاکید کرد که این بی‌نظمی موضوعی است که دولت‌های حزب عدالت و توسعه، که سال‌هاست در قدرت هستند، از نزدیک آن را پیگیری و تحلیل کرده‌اند و همواره اندیشیده‌اند که چگونه می‌توان برای این مشکلات راه‌حلی پایدار ایجاد کرد.

ترکیه دومین ارتش بزرگ در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی را در اختیار دارد و از جناح شرقی این ائتلاف حفاظت می‌کند. این کشور اوایل ژوئیه میزبان نشست سران ناتو بود که دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا نیز در آن حضور داشت.

عربستان سعودی

توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک طی اجلاس سه‌جانبه از سوی ولی‌عهد سعودی، رئیس ‌جمهوری ترکیه و نخست‌وزیر پاکستان امضا شد.

شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع پادشاهی عربی سعودی، تاکید کرد که «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» که میان سعودی، ترکیه و پاکستان جمعه 16 مرداد در مکه مکرمه امضا شد، چارچوب راهبردی را برای ایجاد یک شراکت دفاعی بلندمدت میان سه کشور فراهم می‌سازد.

وزیر دفاع سعودی، طی پیامی در حساب رسمی خود بر «ایکس»، افزود که این توافق‌نامه بازدارندگی مشترک را تقویت کرده و هماهنگی و همگرایی دفاعی میان سه کشور را تحکیم می‌بخشد؛ اقدامی که به حمایت از امنیت و ثبات منطقه و تقویت امنیت و صلح در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی کمک خواهد کرد.

اظهارات خالد بن سلمان پس از آن مطرح شد که شاهزاده محمد بن سلمان، ولی‌عهد و رییس شورای سعودی، رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهوری ترکیه، و محمد شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در جریان اجلاس سه‌جانبه‌ای که در مکه مکرمه برگزار شد، «توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک» را امضا کردند.

پاکستان
شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، تاکید کرد که «توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک» یک «نقطه عطف مهم در مسیر همکاری میان سه کشور برادر است که روابط آن‌ها بر اعتماد متقابل، سرنوشت مشترک و باور به اهمیت تحکیم امنیت و ثبات و حفظ صلح منطقه‌ای استوار است.»

وی در پیام‌هایی بر «ایکس» نوشت: «امضای این توافق در جوار مکه مکرمه و در کنار الحرمین الشریفین، بُعدی تاریخی و نمادین به آن بخشیده است که نشان‌دهنده عمق مسئولیت مشترک در قبال امنیت کشورهای ما، خدمت به منافع ملت‌هایمان و کمک به تقویت ثبات جهان اسلام است.»

ترکیه و عربستان: توافق مکه تهدید علیه کشور خاصی نیست

رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، ساعتی بعد از اعلام خبر انعقاد این توافق، در شبکه ایکس نوشت توافق دفاع مشترک مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان برای پیوستن همه «کشورهای برادر» که خواهان صلح، رفاه و ثبات منطقه هستند، باز است.

اردوغان نوشت این توافق بر پایه «بازدارندگی جمعی» است و به گسترش همکاری‌های امنیتی و دفاعی، توسعه پروژه‌های مشترک صنایع دفاعی و مبارزه با تروریسم کمک خواهد کرد. او افزود این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد.

برهان‌الدین دوران، مدیردفتر ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه، هم در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «توافق مکه علیه هیچ کشور خاصی نیست، امنیت مشترک و بازدارندگی جمعی سه کشور را تقویت خواهد کرد و از این طریق، نقش مهمی در حفظ صلح و ثبات در منطقه ما ایفا خواهد کرد.»

رائد کریملی، معاون وزیر خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، نیز در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشته: «این توافق تلاشی برای ایجاد یک محور نظامی یا یک بلوک فرقه‌ای نیست. این توافق هم‌چنین با هیچ‌گونه جاه‌طلبی هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی ارتباطی ندارد، بلکه تمرکز آن بر ایجاد توانمندی‌های پایدار است.»

او افزوده که این توافق دفاعی مشترک با ترکیه و پاکستان، ارتباطی با «هیچ‌گونه جاه‌طلبی هسته‌ای» ندارد و تهدیدی برای هیچ کشوری در منطقه محسوب نمی‌شود.

عبدالله خان، تحلیل‌گر دفاعی در پاکستان، این توافق را نتیجه طبیعی و رسمی‌شدن چند دهه روابط راهبردی میان سه کشور دانست و گفت تغییر محیط امنیتی منطقه و تحول در ماهیت جنگ‌ها، نیاز به همکاری نزدیک‌تر را افزایش داده است.

او توافق را «کاملا دفاعی» و غیرمتوجه به کشور خاصی توصیف کرد و گفت بازدارندگی جمعی با افزایش هزینه تجاوز، با هدف جلوگیری از وقوع درگیری شکل گرفته است.

به‌گفته خان، سه کشور توانمندی‌های مکملی دارند: پاکستان تجربه نظامی و تخصص در مدیریت تشدید تنش‌ها را در اختیار دارد؛ عربستان از قدرت اقتصادی و نفوذ منطقه‌ای برخوردار است؛ و ترکیه نیز دارای فن‌آوری پیشرفته دفاعی و ظرفیت صنعتی قابل توجه است.

اوزگور اونلوحیصارچی‌کلی، مدیر دفتر آنکارای اندیشکده «صندوق مارشال آلمان»، گفت توافق جدید حاصل نگرانی مشترک سه کشور درباره تجزیه دولت‌ها، جنگ داخلی و گسترش گروه‌های مسلح غیردولتی است.

او گفت: «این توافق بازتاب تمایل فزاینده آن‌ها برای ثبات بیشتر در منطقه است. آن‌ها فروپاشی دولت‌ها، جنگ داخلی و حضور بازیگران غیردولتی را از منابع بی‌ثباتی می‌دانند.»

به گفته او، پاکستان، عربستان و ترکیه نگرانی‌های متفاوتی درباره ایران و اسرائیل دارند. پاکستان از نظر جغرافیایی فاصله بیش‌تری از این مناقشه‌ها دارد؛ ترکیه و عربستان هر دو ایران و اسرائیل را عوامل بی‌ثباتی می‌دانند، اما آنکارا نگرانی بیش‌تری درباره اسرائیل و ریاض نگرانی بیش‌تری درباره ایران دارد.

ونلوحیصارچی‌کلی گفت: «در نهایت، هر سه کشور نگران بی‌ثباتی هستند.»

واکنش نماینده مجلس شورای اسلامی ایران: برای ریاض امنیت نمی‌آورد

ابراهیم رضایی، عضو كميسيون امنيت ملی و سياست خارجی مجلس شورای اسلامی، عربستان سعودی را به‌طور غیرمستقیم تهدید کرد که پیمان دفاعی مکه برای آن‌ها امنیت به‌همراه نخواهد آورد.

رضایی در شبکه ایکس نوشت: «سعودی‌ها باید بدانند که توافق کاغذی با ترکیه و پاکستان برای آن‌ها امنیت‌آور نیست، همان‌طور که سال‌ها شیردهی یکطرفه به آمریکایی‌ها برایشان امنیت نیاورد.»

او ریاض را به «گدایی امنیت» متهم کرده و به مقامات این کشور توصیه کرده به جای آن، سیاست‌هایشان را «اصلاح» کنند.

این در حالی است که جمهوری اسلامی در واکنش به حملات اسرائیل و آمریکا به ایران، به شماری از مناطق عربستان سعودی از جمله پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های غیرنظامی در این کشور حمله کرد.

بحران خاورمیانه

خاورمیانه از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، نزدیک به سه سال است که در آتش درگیری‌ها می‌سوزد و 2 میلیون چهاصد هزار جمعیت غزه گرسنه و تشنه و دون سرپناه آوارده کوه و دشت شده‌اند. نزدیک به 80 هزار نفر از مردم غزه توسط ارتش اسرائیل قتل‌عام شده‌اند. و هنوز سرنوشت آینده مردم غزه روشن نیست.

هم‌چنین اسرائیل به جنوب لبنان حمله کرده، بخش‌هایی از خاک سوریه را تصرف کرده است.

پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، تقریبا همه کشورهای منطقه نوعی حمله فرامرزی یا آتش موشکی و پهپادی را تجربه کرده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران نیز به پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های غیرنظامی در عربستان سعودی، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان، اردن و اسرائیل حمله کرده است.

اگرچه ترکیه و پاکستان که در حاشیه مرزهای خاورمیانه قرار دارند تاکنون از حملات مستقیم گسترده در امان مانده‌اند، اما هر دو کشور نگران تشدید درگیری‌هایی هستند که امنیت و سلامت اقتصادی خودشان را نیز تهدید می‌کند.

برای عربستان سعودی، پیامدهای سه سال درگیری در خاورمیانه شدیدتر بوده است؛ به‌گونه‌ای که صادرات نفت و برنامه‌های بلندپروازانه توسعه‌ای این کشور را در معرض خطر قرار داده و پرسش‌های جدی درباره قابلیت اتکای چتر امنیتی دیرینه آمریکا ایجاد کرده است.

امضای این توافق در روز جمعه در مکه، بار نمادین بیش‌تری به پیمانی می‌بخشد که بر پایه روابط نظامی دوجانبه پاکستان و عربستان و اکنون ترکیه بنا شده است.

پاکستان طی دهه‌ها آموزش و کمک‌های فنی در اختیار نیروهای سعودی قرار داده است؛ در حالی که ترکیه و پاکستان نیز ناوهای جنگی و هواپیماهای آموزشی میان خود مبادله کرده‌اند. در سال ۲۰۲۳، ریاض با خرید پهپادهای ترکیه‌ای موافقت کرد؛ قراردادی که آنکارا آن را بزرگ‌ترین قرارداد صادراتی صنایع دفاعی خود توصیف کرد.

رویترز در ماه مه گزارش داده بود که پاکستان حدود ۸ هزار نیرو، جنگنده، پهپاد و سامانه پدافند هوایی به عربستان اعزام کرده و همزمان به دنبال گسترش همکاری‌های امنیتی با کشورهای خلیج فارس بوده است. هم‌چنین رویترز در ماه ژوئیه گزارش داد که اسلام‌آباد مذاکراتی را با کویت برای گسترش یک پیمان همکاری آغاز کرده است؛ توافقی که در ازای همکاری‌های انرژی و سرمایه‌گذاری دنبال می‌شود.

حمایت قطر از عربستان در برابر حملات حوثی‌ها

هم‌زمان با فضای امنیتی منطقه، وزارت امور خارجه قطر روز جمعه اعلام کرد که هدف قرار دادن غیرنظامیان را رد می‌کند و با اقدامات عربستان سعودی در واکنش به حمله حوثی‌های یمن به منطقه نجران در جنوب این کشور اعلام همبستگی می‌کند.

قطر پیش‌تر نیز در واکنش به حملات حوثی‌ها به جنوب عربستان، ضمن محکوم کردن این حملات، بر حمایت کامل خود از اقدامات ریاض برای حفظ امنیت، ثبات و حاکمیت این کشور تاکید کرده بود.

حمله نفتکش متعلق به شرکت نفت «ادنوک» امارات عربی متحده و موضع عربستان

سعودی هدف گرفتن یک نفتکش اماراتی هنگام عبور از تنگه هرمز را محکوم کرد

وزارت خارجه امارات: اقدامات سپاه پاسداران ایران در هدف قرار دادن کشتیرانی تجاری و استفاده از تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار یا باج‌گیری اقتصادی، دزدی دریایی محسوب و تهدیدی مستقیم علیه ثبات منطقه و ملت‌های آن و نیز امنیت جهانی انرژی، تلقی می‌شود

وزارت خارجه سعودی، شنبه هفدهم مرداد اعلام کرد که پادشاهی عربی سعودی هدف گرفتن یک نفتکش متعلق به شرکت نفت «ادنوک» امارات عربی متحده، هنگام عبور آن از تنگه هرمز را محکوم کرده و نسب به آن شدیدا ابراز انزجار می‌کند.

بیانیه وزارت خارجه سعودی نیز چنین حملاتی را مردود دانسته و آن را اقدام علیه امنیت و ایمنی دریانوردی و هم‌چنین تهدیدی علیه امنیت عرضه جهانی انرژی توصیف کرد.

سعودی تاکید کرد که ادامه حملات ایران، نقض جدی و آشکار قوانین و هنجارهای بین‌المللی، از جمله قطع‌نامه شماره 2817 شورای امنیت سازمان ملل، به شمار می‌رود؛ قوانینی که آزادی کشتیرانی و عبور ایمن از گذرگاه‌های دریایی را تضمین می‌کنند.

سعودی هم‌چنین تهران را مسئول عواقب ادامه این حملات تجاوزکارانه پلید دانسته و از ایران خواست تا برای حفظ امنیت، ثبات و سلامت منطقه، فورا به چنین نقض‌هایی پایان دهد.

در این بیانیه آمده است که سعودی مجددا ضمن تاکید بر همبستگی کامل خود با کشور برادر، امارات عربی متحده، از این کشور در اقداماتی که برای حفظ حاکمیت و منابع و دارایی‌های خود اتخاذ ‌کند، حمایت می‌کند.

شرکت ملی نفت ابوظبی «ادنوک» در امارات پیش‌ از این اعلام کرده بود که یکی از کشتی‌های این شرکت در ساعات اولیه صبح شنبه هفدهم مرداد، هنگام عبور از تنگه هرمز، هدف اصابت یک موشک قرار گرفته است.

این شرکت اعلام کرد که این حمله هیچ مصدومی بر جای نگذاشته و وضعیت نیز تحت کنترل قرار گرفته است.

از سوی دیگر، وزارت خارجه امارات عربی متحده در بیانیه‌ای تاکید کرد که این حمله، نقض آشکار قطعنامه شماره 2817 شورای امنیت سازمان ملل متحد است؛ قطعنامه‌ای که بر آزادی کشتیرانی تأکید کرده و هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری یا ایجاد اختلال در گذرگاه‌های دریایی بین‌المللی را رد کرده است.

این وزارتخانه هم‌چنین تاکید کرد که اقدامات سپاه پاسداران ایران در هدف قرار دادن کشتیرانی تجاری و استفاده از تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار یا باج‌گیری اقتصادی، دزدی دریایی محسوب و تهدیدی مستقیم علیه ثبات منطقه و ملت‌های آن و نیز امنیت جهانی انرژی، تلقی می‌شود.

بحران تنگه هرمز ادامه دارد

ایران و آمریکا در ماه ژوئن تفاهم‌نامه‌ای برای توقف درگیری‌ها و پیش‌برد مذاکرات با هدف پایان دادن به جنگ امضا کردند، اما این توافق ظرف چند روز از هم پاشید و حملات متقابل از سر گرفته شد.

در حالی که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، اوایل این هفته گفته بود که توافق با ایران «ممکن است به‌زودی» حاصل شود، اما جی‌دی ونس، معاون او، روز شنبه محتاط‌تر سخن گفت و تاکید کرد که با وجود پیشرفت مذاکرات، هنوز کار زیادی باقی مانده است.

سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، روز شنبه ۱۷ مرداد در استان هرمزگان گفته بود بازگشایی تنگه هرمز تابع سازوکارهای حقوقی و دفاعی مستقلی است. او گفت:

بازگشایی تنگه هرمز سازوکار حقوقی و دفاعی خاص خود را دارد و این موضوع کاملا مستقل بوده و هیچ‌گونه ارتباطی به فرایند مذاکرات میان ایران و عمان ندارد.

محبی تنگه هرمز را فراتر از یک مسیر تجاری توصیف کرد و گفت جمهوری اسلامی ایران این آبراه را بخشی از ظرفیت ژئوپلیتیکی و حاکمیتی خود می‌داند.

او درباره شرایط بازگشایی تنگه گفت: بازگشایی این تنگه کاملا تابع شرایطی است که جمهوری اسلامی ایران رسمیت داده و ابلاغ کرده است. به‌گفته سخنگوی سپاه، زمان و نحوه بازگشایی تنگه به میزان پذیرش این شرایط از سوی آمریکا بستگی دارد.

بیش از ۲۰ ناو جنگی آمریکا بنادر ایران را محاصره کرده‌اند

ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا‌(سنتکام) اعلام کرد بیش از ۲۰ کشتی جنگی ایالات متحده برای پشتیبانی از مأموریت‌های نظامی، از جمله اجرای دقیق محاصره اقتصادی ایران توسط ایالات متحده، به خاورمیانه اعزام شده‌اند.

بر اساس این گزارش، تا ۱۸ مرداد، سنتکام ۵۵ کشتی تجاری را تغییر مسیر داده، دو کشتی را غیرفعال کرده و دو کشتی دیگر را نیز توقیف کرده است تا «از رعایت این مقررات اطمینان حاصل کند.»

ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا در شبکه ایکس تصویری از ملوانان آمریکایی در عرشه ناو جنگی یو اس اس راس‌(دی‌دی‌جی ۷۱) را منتشر کرده و نوشته آن‌ها در حال نگهبانی در جریان ماموریت یادشده هستند.

راس یکی از بیش از ۲۰ کشتی جنگی ایالات متحده است که به خاورمیانه اعزام شده‌اند.

نتیجه‌گیری

پیمان سه‌جانبه مکه بر پایه همکاری‌های نظامی دیرینه میان اعضای آن شکل گرفته است. عربستان و پاکستان در شهریور ۱۴۰۴ پیمان دفاع متقابلی امضا کرده بودند که همان اصل «حمله به یکی، حمله به هر دو» را دربر داشت. پاکستان طی دهه‌های گذشته نیروهای سعودی را آموزش داده و براساس گزارش رویترز، در جریان جنگ کنونی حدود هشت هزار نیروی نظامی، جنگنده، پهپاد و یک سامانه پدافند هوایی در عربستان مستقر کرده است. ترکیه و پاکستان نیز در زمینه آموزش نظامی، مبادله کشتی‌های جنگی و هواپیماهای آموزشی همکاری دارند و عربستان از خریداران مهم پهپادهای ترکیه است.

ریاض هم‌زمان در حال سازمان‌دهی یک ائتلاف دریایی چندملیتی برای حفاظت از کشتیرانی و مسیرهای انتقال انرژی در دریای سرخ و باب‌المندب است؛ طرحی که ترکیه و پاکستان از آن حمایت کرده‌اند. حملات حوثی‌ها به تأسیسات آرامکو و کشتی‌های مرتبط با عربستان، در کنار کاهش شدید عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، دو مسیر اصلی صادرات نفت عربستان را با خطر مواجه کرده است.

در واقع پیمان مکه، نشانه تلاش قدرت‌های منطقه‌ای برای ایجاد ساختار امنیتی مستقل‌تری است. عبدالعزیز صقر، رییس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، گفته است همکاری سه کشور می‌تواند وزن سیاسی و دفاعی آن‌ها را افزایش دهد و به شکل‌گیری یک معماری امنیتی منطقه‌ای منجر شود. در مقابل، بورجو اوزچلیک، پژوهشگر مؤسسه خدمات متحد سلطنتی بریتانیا، معتقد است هدف توافق بیش از آن‌که حرکت به سوی جنگ مستقیم با ایران باشد، مهار قدرت تهران و ایجاد بازدارندگی در برابر ایران و اسرائیل است.

هدف این توافق‌نامه، تقویت بازدارندگی جمعی و گسترش همکاری‌های دفاعی میان سه کشور عنوان شده است. هم‌چنین بر اساس مفاد آن، هرگونه حمله مسلحانه به یکی از کشورهای امضا‌کننده این توافق‌نامه، حمله به همه طرف‌ها تلقی می‌شود؛ اقدامی که در چارچوب یک شراکت استراتژیک با هدف حمایت از امنیت و ثبات و مقابله با چالش‌های مشترک صورت گرفته است.

با این حال، روشن نیست اگر نیروهای حوثی‌ها، احتمالا نیروهای شیعی عراق و یا جمهوری اسلامی، هم‌چون گذشته به عربستان حمله کنند ترکیه و پاکستان درچه سطحی علیه نیروهای که به عربستان حمله کردند حمله خواهند کرد؟!

اما آن‌چه که روشن است خاورمیانه در معرض تغییر و تحول همه‌جانبه‌ای قرار دارد و فعلا نماد بیرونی آن جنگ اسرائیل در لبنان و غزه، جنگ آمریکا علیه ایران، تمام منطقه را در برگرفته و بحران تنگه هرمز نیز برطرف نشده است. هنوز آمریکا و ایران بر سر توافق 14 ماده‌ای خود در بن‌بست قرار دارند. در نتیجه همه این وقایع به ما می‌گویند که خاورمیانه دست‌کم در کوتاه‌مدت، متاسفانه به صلح و آرامش دست پیدا نخواهد کرد.

جنبه‌های بازدارندگی توافق «قابل توجه» است، اما هنوز مشخص نیست چه سازوکارهایی برای اجرای آن پیش‌بینی شده، چه توانمندی‌هایی میان سه کشور به اشتراک گذاشته خواهد شد و وضعیت نظامی مشترک آن‌ها چگونه خواهد بود.

دوشنبه نوزدهم مرداد 1405-دهم آگوست 2026

نوشته آیا دوستان امروزی جمهوری اسلامی دشمنان فردای او خواهند شد! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

آزادی، همیشه آزادی دگر اندیشان است

  (روزا لوکزامبورگ)

«هادی مطر»، ضارب «سلمان رشدی» و شهروند 28 ساله لبنانی–آمریکایی روز چهارشنبه هفتم مردادماه 1405، از سوی هیات منصفه دادگاهی فدرال در بوفالوی ایالت نیویورک در تمامی اتهامات مرتبط با «تروریسم»، مجرم شناخته شد. او که پیش‌تر بابت اتهام «اقدام به قتل» در دادگاهی در نیویورک به تحمل ۲۵ سال حبس محکوم شده بود، حالا احتمالا باید تمام عمرش را در زندان بگذارند. 

بر اساس گزارش‌ها، پدر مطر نزدیک به «حزب‌الله» لبنان است که از ۱۶ مهر ۱۳۷۶، در فهرست سازمان‌های تروریستی خارجی ایالات متحده قرار دارد. او که اهل نیوجرسی در آمریکاست، بارها به جنوب لبنان سفر کرده است. 

دادستان‌های آمریکایی می‌گویند او با انگیزه اجرای فتوای روح‌الله خمینی تنها در عرض ۳۰ ثانیه 15 ضربه به چشم راست، صورت و گردن، شکم و سینه و دست و بازوی این نویسنده سرشناس چاقو زده است؛ ضرباتی که اگرچه جان رشدی را نگرفت ولی چشم راست او را کاملا نابینا کرد، آسیب جدی به کبد و اندام‌های داخلی او وارد کرد و با قطع عصب، یکی از دست‌هایش را از کار انداخت. 

«روح‌الله خمینی»، موسس و اولین رهبر جمهوری اسلامی ایران، چند ماه پیش از مرگش، در بهمن‌ماه ۱۳۶۷ فتوای قتل رشدی را به‌دلیل «ارتداد» صادر کرد.

درباره انگیزه هادی مطر و فتوای خمینی که جمهوری اسلامی و شخص «علی خامنه‌ای»، رهبر کشته‌شده جمهوری اسلامی آن را «فتوای مذهبی» می‌خواندند ولی بنیاد ۱۵ خرداد، نهاد مذهبی و حکومتی زیر نظر ستاد اجرایی فرمان امام در ایران، برایش اجرایش جایزه 3/3 میلیون دلاری تعیین کرده بود، چه می‌دانیم؟ 

متن فتوای خمینی بر علیه سلمان رشد و ناشران کتاب وی

بسمه تعالی 

انا لله و انا الیه راجعون

به اطلاع مسلمانان غیور سراسر جهان می‌رسانم مؤلف کتاب «آیات شطانی‌» که علیه اسلام و پیامبر و قرآن، تنظیم شده است، هم‌چنین ناشرین مطلع از محتوای آن، محکوم به اعدام می‌باشند. از مسلمانان غیور می‌خواهم تا در هر نقطه که آنان را یافتند، سریعا آن‌ها را اعدام نمایند تا دیگر کسی جرأت نکند به مقدسات مسلمین توهین نماید و هر کس که در این راه کشته شود، شهید است ان شاء الله. ضمنا اگر کسی دسترسی به مؤلف کتاب دارد ولی خود قدرت اعدام او را ندارد، او را به مردم معرفی نماید تا به جزای اعمالش برسد. والسلام علیکم و رحمة الله وبرکاته.

روح الله الموسوی الخمینی

29 بهمن 1367/ 11 رجب 1409

حمله به سلمان رشدی

۲۱ مرداد ۱۴۰۱، سلمان رشدی، نویسنده سرشناس هندی‌تبار و شهروند دوتابعیتی بریتانیایی–آمریکایی، قرار بود در یک رویداد ادبی در انستیتو «شاتاکوا» در شاتاکوای ایالت نیویورک سخنرانی کند که در مقابل چشمان افراد حاضر در این سخنرانی مورد حمله با چاقو قرار گرفت. وقتی نام رشدی برای سخنرانی توسط مجری خوانده شد، هادی مطر، جوانی که آن زمان تنها ۲۴ سال داشت در عرض ۳۰ ثانیه با ۱۵ ضربه چاقو به سر و صورت و قفسه سینه و شکم و بازو و دستش، قصد جانش را کرد.

در تصاویر و ویدیوهایی که بعد از این حمله منتشر شد، خون روی دیوار پاشیده و رشدی روی زمین در تقلا برای زندگی است؛ تقلایی که ماه‌ها به طول انجامید تا او دوباره به زندگی بازگردد، البته با یک چشم نابینا شده، دست ناتوان از حرکت و زخم‌هایی ماندگار در صورت و بدن. مطر که همان‌جا بازداشت شد، روز بعد به «تعرض» و «اقدام به قتل» متهم شد. او طی ماه‌ها دادرسی، نهایتا در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ در اتهام «اقدام به قتل» در دادگاه ایالتی نیویورک مجرم شناخته شده و به تحمل 25 سال حبس محکوم شد. پرونده او اما هنوز بابت اتهام فدرال «تروریسم» باز بود و در این مورد نیز روز هفتم ‌مرداد ۱۴۰۵، هیات منصفه دادگاه فدرال در بوفالوی ایالت نیویورک او را در تمامی اتهامات مرتبط با تروریسم «مجرم» شناخت. 

این رای پس از چند ساعت شور هیات منصفه صادر شد و دادستان‌های فدرال اعلام کردند حمله مرداد ۱۴۰۱‌(اوت ۲۰۲۲) به سلمان رشدی با انگیزه اجرای فتوای روح‌الله خمینی، نخستین رهبر جمهوری اسلامی، انجام شده است. با این‌که هیات منصفه رای به مجرم بودن مطر در اتهامات مربوط به تروریسم داده است، دادگاه فدرال قرار است سوم‌نوامبر، یعنی ۱۲ آبان ‌۱۴۰۵، درباره مجازات او تصمیم‌گیری کند و او ممکن است با حکم حبس ابد روبه‌رو شود.

بر اساس گزارش‌های منتشر شده در رسانه‌های آمریکایی، پدر مطر به «حزب‌الله» نزدیک است که از سال ۱۹۹۷، در لیست سازمان‌های تروریستی خارجی ایالات متحده قرار دارد. حزب‌الله یکی از قدیمی‌ترین و مشهورترین گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی است و اهمیت آن هم برای جمهوری اسلامی در درگیری‌های نظامی اخیر ایران در دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه ایران با اسراییل و ایالات متحده بیش‌تر از همیشه معلوم شده است. 

اما، «مایکل دی جیاکومو»، دادستان ایالات متحده، روز چهارشنبه هفتم مرداد پس از صدور رای هیات منصفه در بیانیه‌ای گفت: «او (هادی مطر) ماه‌ها برنامه‌ریزی و آماده‌سازی برای اجرای آن‌چه که امیدوار بود اعدام سلمان رشدی و احتمالا پیروی از راه شهدایی باشد که تحسین‌شان می‌کرد، صرف کرد.»

بر اساس گزارش «فری پرس»، رسانه حامی آزادی بیان در نیویورک، بخشی از این آماده‌سازی مربوط به دیدارهای مطر از خانواده‌اش در جنوب لبنان بوده است. پیش‌تر دو خبرنگار این رسانه، در گزارشی از روابط نزدیک پدر و خانواده مطر با حزب‌الله پرده برداشته و به نقل از یکی از شیوخ محلی از روستای خانوادگی مطر نوشته بودند: «من کاملا متقاعد شده‌ام که هادی حمله به سلمان رشدی را تحت تاثیر ایدئولوژی حزب‌الله انجام داده است.»

جان آیزنبرگ، معاون دادستان کل آمریکا در امور امنیت ملی نیز در جریان بررسی این پرونده با این نظر موافق بوده و پس از رای مجرمیت هادی مطر در دادگاه فدرال به رسانه‌ها گفته است که مطر «بیش از یک سال خود را در ایدئولوژی خشونت‌آمیز حزب‌الله غرق کرده و آماده عمل به فتوایی شده بود که توسط آیت‌الله‌های ایران صادر شده و خواستار قتل آقای رشدی شده بود.»

رشدی اما در سال ۱۹۸۹، یک سال پس از انتشار رمان «آیات شیطانی» در پی فتوای روح‌الله خمینی تهدید به مرگ شد؛ خمینی فتوایی مبنی بر «مرتد» و «مهدور‌الدم» بودن او صادر کرده بود. این‌ها در همه در حالی صورت می‌گرفت که خیابان‌های شهرهای بزرگ کشورهای با جمعیت بالای مسلمان مثل هند و پاکستان و حتی شهرهای مسلمان‌نشین‌ بریتانیا، مملو از مسلمان‌های خشمگینی بود که به گواه گزارش‌های متعدد حتی کتاب رشدی را نخوانده بودند ولی خواهان مرگ او بودند. 

پلیس بریتانیا شبانه‌روزی مراقب رشدی بود. کم‌تر از دو سال بعد، «هیتوشی ایگاراشی»، مترجم ژاپنی آیات شیطانی  یک مترجم ژاپنی که کتاب او را به ژاپنی ترجمه کرده بود به‌دست بنیادگرایان اسلامی کشته شد. مترجمان دیگری که آیات شیطانی او را به زبان‌های دیگر ترجمه کرده بودند نیز مورد حمله قرار گرفتند. 

در اواسط دهه۷۰، به‌نظر می‌رسید که این فتوای خمینی فراموش شده و جمهوری اسلامی که خواهان تنش‌زدایی با غرب و کشورهای منطقه بود، اعلام کرد از این فتوا فاصله گرفته است، این فتوا اما هرگز به‌طور رسمی لغو نشد. ۲۰ سال بعد، علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، اعلام کرد که این فتوا هم‌چنان معتبر است. مدتی قبل از آن هم، بنیاد ۱۵ خرداد وابسته به ستاد اجرایی فرمان امام که برای سال‌ها زیر نظر علی خامنه‌ای فعالیت کرده و امپراتوری مالی او محسوب می‌شود، در سال ۱۳۹۱ جایزه قتل رشدی را از 7/2 میلیون دلار به 3/3 میلیون دلار افزایش داد.

شواهد دادگاه برای ارتباط بین هادی مطر و فتوای خمینی چیست؟

جان آیزنبرگ، معاون دادستان کل آمریکا در امور امنیت ملی، گفته است که حمله به رشدی در جریان یک نشست فرهنگی و مسالمت‌آمیز، «یادآور گستره جهانی تروریسم ایران» است و با این رای «عدالت اجرا شده است.» جمهوری اسلامی البته هرگونه دخالت در این حمله را رد کرده است.

بر اساس گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی، دادستان‌های فدرال در جریان دادگاه با استناد به پیام‌های رد و بدل‌ شده در شبکه‌های پیام‌رسان اعلام کردند که هادی مطر از سال ۲۰۲۱ درباره فتوای قتل سلمان رشدی گفت‌وگو می‌کرده و معتقد بوده نویسنده کتاب «آیات شیطانی» به اسلام توهین کرده است.

به گفته دادستان‌ها، اسناد دادگاه نشان می‌دهد مطر در ابتدا از «افشا کردن» سلمان رشدی سخن گفته، اما بعدها تصمیم خود برای کشتن او را مطرح کرده و در یادداشتی شخصی نوشته است: «باید هرچه زودتر او را بکشیم.» 

هم‌چنین او ماه‌ها برنامه‌های عمومی و محل حضور سلمان رشدی را زیر نظر داشته و سرانجام هنگام معرفی این نویسنده برای سخنرانی، با چاقو به او حمله کرده است.

در سوی دیگر، وکلای مدافع هادی مطر در دادگاه استدلال کرده‌اند که دادستان‌ها مدرکی برای اثبات انگیزه یا وضعیت ذهنی هادی مطر ارایه نکرده‌اند. خود مطر نیز در دادگاه حاضر به ادای شهادت نشده است. سلمان رشدی که به‌عنوان شاهد در دادگاه حضور یافته، درباره مهاجم گفته است: «نمی‌توانم درباره انگیزه یا هدف او اظهارنظر کنم، اما زخم‌ها در سراسر بدنم پراکنده بود.»

بی‌تردید فتوای خمینی روی این اقدام هادی مطر، موثر بوده است.

کشتار هزاران زندانیان سیاسی در سال 1367

خمینی ششم مرداد ۶۷ فتوای اعدام تمام زندانیان «سر موضع» را صادر کرد. در ۲۵ بهمن همین سال فتوای قتل سلمان رشدی از سوی او صادر شد.

خمینی در سال‌های پایانی عمرش پس از برکناری آیت‌الله منتظری از  جانشینی رهبری و قتل‌عام زندانیان سیاسی در بهار و تابستان ۱۳۶۷، قطع‌نامه ۵۹۸ سازمان ملل مبنی بر آتش‌بس جنگ هشت ساله ایران و عراق را پذیرفت. سپس او، فتوا علیه سلمان رشدی ر اصادر کرد.

قتل‌عام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ که بر پایه فتوای ارتداد خمینی برای زندانیان سیاسی چپ‌ و «محاربه» و «افساد فی الارض» برای زندانیان سیاسی هوادار و یا عضو سازمان مجاهدین خلق بود.

سلمان رشدی و رمان آیه‌های شیطانی

سلمان رشدی در سال ۱۹۴۷م در بمبئی هند به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه مبلغان مسیحی انگلیس‌زبان گذراند و در پی مهاجرات خانواده‌اش به انگلستان، در کالج کمبریج مشغول به تحصیل شد. رشدی در سال ۱۹۶۸ به پاکستان رفت و در تلویزیون مشغول به کار شد، اما پس از یک سال به انگلستان بازگشت و تابعیت بریتانیا را دریافت کرد. سلمان رشدی که در خانواده‌ای مسلمان به دنیا آمده بود، تا پیش از کتاب آیه‌های شیطانی، سه رمان دیگر نوشته بود: بچه‌های نیمه‌شب، شرم و آخرین آه مور.

هر چهار اثر، مرتبط با فرهنگ و تاریخ مردم شبه قاره هند دانسته شده است. مهدی سحابی‌(درگذشته ۱۳۸۸ش) رمان شرم نوشته سلمان رشدی را به فارسی ترجمه کرد که در سال ۱۳۶۴ش، برنده جایزه بهترین رمان خارجی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد.

رمان «آیات شیطانی»‌Satanic Verses)‌)، چهارمین رمان «سلمان رشدی» است؛ این کتاب جنجال‌برانگیز، برای نویسنده‌اش، جایزه «وایت‌برد» را به ارمغان آورد، در همین سال کتاب به فهرست نهایی جایزه «بوکر» نیز راه یافت، اما موفقیتی کسب نکرد.

چکیده‌ای از داستان اصلی کتاب آیات شیطانی: «هواپیمائی از هند که توسط گروهی از سیک‌ها ربوده‌ شده بر فراز انگلیس منفجر و تمام سرنشینان آن به جز دو هنرپیشه هندی مسلمان که قهرمان‌های اصلی داستان می‌باشند کشته می‌شوند. هنرپیشه سرشناس بالیوود که نقش تخصصیش بازی در نقش خدایان هندوست؛ نفر نخست «جبرئیل فرشته» نام دارد، و دیگری «صلاح‌الدین چمچا» فرزند یک بازرگان که ملیت هندی خویش را کنار گذارده و به‌عنوان «دوبلور» در انگلیس فعالیت می‌کند. به‌دنبال این انفجار هر دو داخل کانال آبی سقوط کرده و به‌ طرز جادوئی نجات می‌یابند. در یک استحالهٔ معجزه‌آسا، «جبرئیل فرشته» واقعا هویت جبرئیل‌(برترین فرشته مقرب در ادیان ابراهیمی که او را رابط میان خداوند و پیامبران می‌دانند) را می‌گیرد و «چمچا» نیز هویت یک روح پلید. پس از یافته‌شدن در ساحل، «چمچا» توسط پلیس به‌ظن مهاجر غیرقانونی بودن دستگیر می‌شود، درحالیکه «جبرئیل» بی‌تفاوت جریان را نظاره می‌کند. دو قهرمان برای بازیابی زندگی خود تلاش می‌کنند. «جبرئیل» در جست‌و‌جوی عشق گمشده خویش، کوهنوردی با نام «الی کن» را می‌یابد، ولی بیماری روانی او بر پیوندشان سایه می‌افکند. صلاح‌الدین «چمچا» نیز که به‌گونه‌ای معجزه‌آسا ساختار انسانی خویش را بازیافته، به‌دنبال کینه‌جوئی از جبرئیل برای واگذاشتن او پس از واقعه سقوط از هواپیمای ربوده‌شده است. وی این اندیشه را با افروختن آتش حسد در «جبرئیل» و نابودسازی رابطه‌اش با «الی کن» عملی می‌سازد. در تنگنای دیگری در داستان، جبرئیل بر آنچه صلاح‌الدین انجام داده آگاه می‌شود، ولی او را می‌بخشد و حتی جانش را نجات می‌دهد. هر دوِی آن‌ها به هند باز می‌گردند. «جبرئیل» که هنوز از بیماریش رنج می‌برد در یک طغیان حسادتی دیگر «الی کن» را به قتل می‌رساند و سپس خودکشی می‌کند. «صلاح‌الدین چمچا» نیز که نه‌تنها مورد بخشایش جبرئیل قرارگرفته، بلکه با پدر و نیز هویت هندی فراموش شده‌اش به آشتی رسیده، و برآن می‌شود که در هند باقی بماند.

واقعا چرا این کتاب برای مسلمانان توهین‌آمیز تلقی گردیده‌ است و باعث شد که روح‌الله خمینی فتوای قتل سلمان رشدی را بدهد؟!

احتمالا یکی از این حکایات فرعی، شامل بیش‌ترین عناصری‌ است که برای مسلمانان توهین‌آمیز تلقی گردیده ‌است:

۱– این حکایت شامل بازگوئی دگرگون شده زندگی محمد(پیامبراسلام) در رمان با نام «محوند» در شهر مکه‌(در رمان با نام «جاهلیه») است. در میان این حکایت، بخش آیات شیطانی روایت می‌شود که در آن پیامبر ابتدا خبر از وحی آیاتی در پشتیبانی از بت‌های شرک‌آلود دیرینه می‌دهد ولی بعد آن را لغزشی برخاسته از القائات شیطانی عنوان می‌دارد. دو شخصیت نیز در حکایت معرفی می‌گردند که به مخالفت با «پیامبر» می‌پردازند: یکی زن کاهن بی‌دین شیطان‌صفتی با نام «هند» است و دیگری شاعری‌است بذله‌گو، گمان‌مند و هتاک با نام «بال». وقتی پیامبر پیروزمندانه به شهر بازمی‌گردد، «بال» خود را در یک روسپی‌خانه زیرزمینی که در آن روسپی‌ها نام همسران پیامبر را برخویش نهاده‌اند، پنهان می‌سازد. هم‌چنین یکی از صحابه پیامبر در تشکیک صحت گفتار او، مدعی می‌شود که پیامبر در بخش‌هایی از قرآن در حین وحی زیرکانه دست‌کاری کرده است.

۲– بخش دوم داستان؛ عایشه، رعیت هندی را به تصویر می‌کشد که مدعی می‌شود از جبرئیل‌(فرشته مقرب) بدو وحی می‌شود. او همه عوام روستایش را اغفال می‌کند تا با پای پیاده آهنگ سفری از برای زیارت به‌سوی مکه کنند، با این ادعا که می‌توانند پیاده از دریای عربی بگذرند. در این زیارت هنگامی‌ که باورمندان همه پا به دریا گذارده و ناپدید می‌شوند به پایانی مصیبت‌بار می‌انجامد. دراین‌میان شاهدان واقعه، شرح‌های ضدونقیضی از غرق شدن یا گذر معجزه‌وار این افراد از آب ارائه می‌دهند.

۳– بخش سوم؛ رؤیا یک رهبر مذهبی متحجر تبعیدی، با نام «امام» را در اواخر قرن بیستم به تصویر می‌کشد. این شخصیت کنایه‌ای شفاف به زندگی روح‌الله خمینی در زمان تبعیدش در پاریس دارد ولی هم‌چنین با دست‌مایه‌های اصلی راوی بازگشت کننده به شخصیت پیامبر در ارتباط است.

دفاع عطاءالله مهاجرانی از فتوای خمینی

کتاب «آیه‌های شیطانی»، چه رازی را برملا کرده بود که عطاءالله مهاجرانی وزیر ارشاد وقت محمد خاتمی، بلافاصله دست به کار شد و سلسله نوشته‌هایی را در روزنامه اطلاعات منتشر کرد تا «راز» توهین به مقدسات را در «آیه‌های شیطانی» کشف کند. در این نوشته‌ها، مهاجرانی از جمله احکام و احادیث را ردیف می‌کرد تا نتیجه بگیرد هر کس به پیامبر توهین کند، قتل‌اش واجب است.

سال‌هاست که مهاجرانی لندن‌نشین است اما هیچ‌وقت و هنوز هم با تمام وجودش از خمینی دفاع می‌کند.

سرانجام نوشته‌های مهاجرانی در یک مجموعه به صورت کتار منتشر گردید. مهاجرانی در این کتاب ۲۵۰ صفحه‌ای با عنوان «نقد توطئه آیات شیطانی»، مدعی شد که فتوای خمینی برای قتل رشدی کاملا صحیح است و رشدی را با کعب بن اشرف مقایسه می‌کند؛ تاجر یهودی جزیره‌العرب در زمان صدر اسلام که به دلیل سرودن اشعار جنسی درباره همسران پیامبر کشته شد.

مهاجرانی خود می‌گوید این کتاب را ظرف ۴۰ روز و پس از ماجرای فتوا، در حالی که تنها روزی نیم ساعت می‌خوابیده، نوشته است. او حتی پس از نقل مکان به لندن هم این نوشته‌ها را پس نگرفت و هم‌چنان از کتابش دفاع می‌کند. در سال ۲۰۰۷ که بلر به سلمان رشدی لقب «سِر»‌ اعطا کرد، مهاجرانی بار دیگر در این مورد به دولت بریتانیا حمله کرد و در تمام این سال‌ها نیز موضع خود را حفظ کرد.

سازمان سینمایی ایران در واکنش به نمایش موفق فیلم «عنکبوت مقدس» در جشنواره کن، به کارگردانی علی عباسی و بازی درخشان زر امیر ابراهیمی‌(که جایزه بهترین بازیگر زن را گرفت)، فیلم‌سازان را متهم کرد که در «مسیر سلمان‌رشدی‌ها در آیات شیطانی» حرکت می‌کنند.

سعید حدادیان، مداح، در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس‌(نزدیک به سپاه) همین تهدید را تکرار کرد و گفت: «این افراد امروز ناشناخته وارد این عرصه شدند؛ پس به آن‌ها عاقبت سلمان رشدی ملعون در پی صدور حکم اعدامش از سوی امام خمینی را یادآور می‌شوم. او بعد از این حکم، یک شب خواب راحت نداشت.»

پیامدهای فاجعه‌بار و کتاب جدید رشدی

پیش از هدف گرفتن خود سلمان رشدی در آگوست ۲۰۲۲، فتوای مرگ که رشدی آن را «تروریسم فرهنگی» می‌نامد، زمینه‌ساز حوادث تلخ و فاجعه‌باری شده بود.

در طول این سال‌ها، بسیاری برای اجرای حکم خمینی تلاش کردند. اولین مورد جدی در مرداد ۱۳۶۸ بود که مصطفی مازح، جوان ۲۱ ساله لبنانی متولد گینه، موفق شد به محل اقامت رشدی راه پیدا کند و قصد کشتن او را داشت اما پیش از آن‌که موفق شود، خود کشته شد. مقام‌های جمهوری اسلامی او را «شهید» ‌نامیدند. پیکر او از لندن به جنوب لبنان منتقل شد و برایش مقبره‌ ساختند و در بهشت زهرا نیز برایش یادبودی به پا کردند.

در سال ۱۹۹۱، هیتوشی ایگاراشی، مترجم ژاپنی این رمان، به دست دانشجویی بنگلادشی کشته شد. اتوره کاپریولو، مترجم ایتالیایی، همان سال هدف حمله قرار گرفت و زخمی شد. یک سال بعد، ویلیام نیگارد، ناشر نروژی کتاب، طی یک حمله به‌شدت زخمی شد. در سال ۲۰۱۲، رشدی در پی تهدیدها از ترس جان خود مجبور شد در جشنواره ادبیات جایپور در هند، کشور زادگاهش، شرکت نکند.

وازهمهفاجعه‌بارتربهآتشکشیدنهتلیدرشهرسیواسترکیهبودکهعزیزنسیندرآناقامتداشت. هر چند او نجات یافت، ولی سی و سه نفر در آن حمله جان خود را از دست دادند. به نجیب محفوظ، نویسنده مصری، در قاهره حمله شد. سلاح جنایت این بار هم چاقو بود، خوشبختانه سوءقصد ناکام ماند.

جنایت بر سر «آیه‌های شیطانی» سال‌ها به درازا کشید و به ترور اشخاص محدود نماند. آشوب‌ها شد و عده‌ای هم در آن جان خود را از دست دادند. عمل قبیح کتاب‌سوزی بار دیگر جان گرفت، که هم رقت‌انگیز بود و هم ترس‌آور. ولی فقط این‌ها نبود. مجادله دیگری هم در افکار عمومی و در بین اهل قلم بر سر تفسیر «توهین به مقدسات» جریان داشت که بعدها هم در جنجال کاریکاتورهای محمد و نشریه فکاهی شارلی ابدو بار دیگر داغ شد. این مجادله محدود به اروپا نبود و در جهان عرب با شدت بیشتری جریان داشت. صادق جلال‌العظم، نویسنده سوری چپ، در کتاب «سلمان رشدی و حقیقت در ادبیات» از این مجادله‌ها پرده برمی‌دارد و موضع محافظه‌کارانه بخشی از روشنفکران عرب را در برخورد با «آیه‌های شیطانی» مورد نقد قرار می‌دهد. او بی اما و اگر از این کتاب دفاع می‌کند و آن را به یک رمان تخیلی خلاصه نمی‌کند و به جنبه‌های تاریخی آن هم می‌پردازد.

کتاب «چاقو»

سلمان رشدی در کتاب «چاقو»، به بررسی ترور ناکام خود می‌پردازد و تصاویری شگفت‌انگیز از زندگی خود پس از حمله فردی متاثر از خمینی ارائه می‌دهد که به‌واقع الهام‌بخش است.

رشدی می‌گوید: «ماهیت داستانی را که این‌جا می‌گویم، این است که این روایتی است که در آن نفرت –چاقو هم‌چون استعاره‌ای از نفرت است– با عشق پاسخ داده می‌شود و سرانجام، این عشق است که بر نفرت غلبه می‌کند.»

«پس از ماه‌ها بستری بودن و تحمل درد، توانستم دوباره قلم به دست بگیرم و بنویسم. نوشتن برایم همواره یک ابزار نجات‌بخش بوده است، راهی برای بازگشت به زندگی عادی. هر کلمه‌ای که می‌نوشتم، مرا یک قدم به احیای خودم نزدیک‌تر می‌کرد.»

سلمان رشدی در جریان سخنرانی در نیویورک در ۲۱ مرداد ۱۴۰۱، از یک حمله با چاقو که به قصد کشت او صورت گرفت، جان سالم به در برد. یک چشمش را از دست داد، اما به‌طور خارق العاده‌ای زنده ماند: «حمله به من مانند یک صاعقه بود. ناگهانی، بی‌رحم و مرگبار. چاقو بارها و بارها به بدنم فرو رفت. در آن لحظات، تنها چیزی که به آن فکر می‌کردم، این بود که آیا می‌توانم زنده بمانم و بار دیگر نور خورشید را ببینم.»

در جایی گفته است «چشمم مانند یک تخم مرغ آب‌پز» روی صورتم آویزان شده بود. 

ضارب با سرعت از پله‌های سن بالا آمد و در زمان کوتاه ۲۷ ثانیه، ۱۲ بار با چاقو، ازجمله به گردن و شکم او ضربه زد. تصویر او از لحظه حمله و تلاشش برای بقا و زندگی، به‌غایت خیره‌کننده و قابل ستایش است: «چیزهایی بود که مردم واقعا می خواستند فورا به آن‌ها رسیدگی کنند. چیزهایی هم بود که من می‌خواستم بگویم. به هرکسی که ممکن بود توجه کند، با صدایی که از ته چاه می‌آمد می‌گفتم: «کارت‌های اعتباری‌ام در آن جیب است.» «کلیدهای خانه‌ام در جیب دیگر است.» صدای مردی را شنیدم که می‌گفت «چه اهمیتی دارد.» سپس صدای دومی گفت «البته که اهمیت دارد، مگر نمی‌دانی این کیست.» احتمالا داشتم می‌مردم، پس واقعا چه اهمیتی داشت. انتظار نداشتم به کلید خانه یا کارت اعتباری احتیاج داشته باشم.

اما حالا، وقتی به گذشته نگاه می‌کنم، صدای نحیفم را می‌شنوم که برای آن چیزها، چیزهای عادی و معمولی زندگی روزمره‌ام اصرار می‌کرد، فکر می‌کنم بخشی از وجودم –بخشی مبارز در اعماق درونم– هیچ برنامه‌ای برای مردن نداشت و کاملا قصد داشت آن کلیدها و کارت‌های بانکی را در آینده، با ادامه حیات آن بدنی که بخش درونی من با تمام اراده‌اش بر زندگی آن پافشاری می‌کرد، دوباره استفاده کند. بخشی از وجودم زمزمه می‌کرد، زنده بمان. زنده بمان.»

او چند ماه پس از حادثه و در زمان انتشار کتاب چاقو گفته است که آن لحظه «به‌شکلی احمقانه» به وسایل شخصی‌ام فکر می‌کردم. نگران کت‌شلوار مارک «رالف لورن»‌ام بودم که خراب نشود و مبادا کلید خانه و کارت‌های اعتباری‌ از جیبم بیفتند. در آن حال این فکر مضحک به‌ نظر می‌رسد، اما همان لحظه، این بخشی از من بود که قصد نداشت بمیرد. بخشی از من بود که می‌گفت به کلیدهای خانه نیاز دارم، به آن کارت‌های اعتباری نیاز خواهم داشت.»

رشدی زنده ماند و همه‌چیز را پس گرفت. «کارت‌ها، کلیدها، ساعتم، مقداری پول نقد، همه آن‌ها. هیچ‌چیز به سرقت نرفت. چکی را که در جیب داخل کتم بود، پس نگرفتم. خون‌آلود بود و پلیس آن را به‌عنوان مدرک نگه داشت. به همین دلیل، کفش‌هایم را هم نگه داشتند. مردم از من پرسیده‌اند چرا از اینکه هیچ کدام از وسایلم گم نشد تعجب می‌کنم. آخر چرا کسی بخواهد در چنین لحظه وحشتناکی چیزی بدزدد؟»

او روایت می‌کند که در روزهای تاریک پس از حمله، دوستانش مانند شعله‌های آرامش و الهام بوددند: «پیام‌های حمایت و محبت آن‌ها به من امید می‌داد و باعث می‌شد احساس کنم تنها نیستم. این محبت‌ها و حمایت‌ها نشان داد که حتی در تاریک‌ترین لحظات، نور انسانیت و دوستی می‌تواند بدرخشد.»

ترور، کاری که در بهمن ۱۳۶۷ خمینی به‌صورت عمومی دعوت به آن علیه رشدی و ناشر کتابش «آیات شیطانی» کرد، چیزی نیست که تنها یک فرد را هدف قرار دهد؛ نیتش تخریب روح و روان جامعه است. اما رشدی پس از این‌که تجربه‌ای هولناک و رویارویی با مرگ را هم از سر گذرانده، می‌نویسند باور دارم که ما قوی‌تر از این هستیم. «ترور نمی‌تواند اراده ما برای زندگی، عشق و خلق را نابود کند.»

زندگی پس از حادثه، هرگز مانند قبل نخواهد بود. برای رشدی هم که یک چشمش را از دست داده همین است: «اما هر روزی که زنده هستم، فرصتی است برای بازسازی و رشد. این تجربه به من آموخت که هر لحظه از زندگی را قدر بدانم و به هیچ‌چیز بدیهی نگاه نکنم.»

در جایی از کتاب با طنزی ظریف، خودش را پس از سپری کردن ترومای حمله و از دست دادن چشم، با کبد این اندام حیاتی مقایسه می کند: «اصلا حالم خوب نبود. شکسته بودم، اما در حال بهبود بودم. کبد اندامی شگفت‌انگیز است. بازسازی می‌شود. کبدم بازسازی شد و شروع کرد به درست کار کردن. توانستم از بیماری زردی نجات پیدا کنم.»

سلمان رشدی اکنون ساکن ایالات متحده است. سال‌ها پس از اقامت در بریتانیا –و لندن– شهری که دست بر قضا اینک «عطاالله مهاجرانی» که علیه او کتاب نوشته و از فتوای خمینی تمجید کرده، در آن زندگی می کند. مهاجرانی در کتاب «نقد توطئه آیات شیطانی» توجیه گر دعوت به کشتن رشدی است و در زمانی که رشدی در نیویورک هدف ضربات چاقو قرار گرفت، از لندن بابت آن به تلویح ابراز خشنودی کرد.

کتاب تقدیم شده است به زنان و مردانی که جان رشدی را نجات دادند. در راس آن‌ها زنی است سخت مهم و با نقشی برجسته در زندگی اخیر نویسنده، «ریچل الیزا گریفیتس»، شاعر و نویسنده آمریکایی که شاهد تخلیه چشم همسرش و دوختن پلک های او بعد از حمله بوده است: «من عاشق چشمان او هستم و او با دو تا از آن‌ها خانه را ترک کرد و سپس دنیای ما تغییر کرد… اکنون من تنها چشم او را بیش‌تر دوست دارم که چگونه جهان را نظاره می‌کند.»

در جایی از کتاب چاقو، رشدی ملاقات با «آدونیس»، شاعر فرانسه‌زبان سوری را روایت می‌کند که شروع آشنایی او با همسر آینده‌اش است: «من برای سلام کردن نزد ادونیس رفتم‌(به زبان فرانسه، چون او انگلیسی بلد نیست) و با لبخند خیره‌کننده زنی که کنار او ایستاده بود و با من دست داد و خودش را «الیزا» معرفی کرد، پاداش گرفتم. خواننده عزیز، نادیده گرفتن آن لبخند سخت بود» و سپس در جایی دیگر می گوید: «هنگام طلوع خورشید الیزا به خانه‌اش در بروکلین رفت. بعد از رفتن او، برای خودم یادداشتی نوشتم “فکر می‌کنم عاشق الیزا شده‌ام. امیدوارم واقعا این‌طور باشد“.»

نقش اساسی در بهبودی رشدی و بازگشتش به زندگی که خلق کتاب چاقو نشانه عمومی آن است، پس از شخصیت امیدوار و محکم او، مدیون همسرش است. موضوعی که در جای‌جای کتاب لحظات استثنایی آن را با خواننده شریک می‌شود: «همسرم همیشه در کنارم بوده است. او برای من مانند یک ستون محکم در زندگی بود. در روزهای سخت پس از حمله، حمایت و حضور او به من قدرت داد تا بتوانم با این واقعه دردناک کنار بیایم. او نه‌تنها همسرم، بلکه بهترین دوستم بود، کسی که همیشه می‌توانستم به او اعتماد کنم و روی او حساب کنم.»

او هم‌چنین به نقش همسرش در بهبودی روحی‌ خود نیز اشاره می‌کند: «باوجود تمام درد و ترس‌هایی که پس از حمله تجربه کردم، همسرم به من کمک کرد تا امید و اعتماد به زندگی را دوباره پیدا کنم. او همیشه می‌گفت که زندگی ما از این اتفاق بزرگ‌تر است و نباید اجازه دهیم که این حادثه ما را تعریف کند. این سخنان او به من انگیزه و نیرو داد تا بتوانم به جلو حرکت کنم و زندگی‌ام را دوباره بسازم.»

رشدی به نقش همسرش در تقویت عشق و رابطه‌شان اشاره می‌کند. او بیان می‌کند که در دوران سخت پس از حمله، همسرش با محبت و توجه بی‌نهایت خود، به او نشان داده که عشق واقعی چیست و چگونه می‌تواند به یک انسان زخم خورده آسیب‌پذیر که با مرگ و نیستی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، کمک کند تا از پس بزرگ‌ترین چالش‌ها برآید.

کتاب چاقوی سلمان رشدی،  یک تحلیل جامع و دقیق از یک سوء‌قصد و ترور ناکام است. او به بررسی اثرات چندگانه این حادثه بر جامعه، سیاست، و روان افراد و در راس آن خود نویسنده می‌پردازد. نوعی بسط جمله شگفت‌انگیز «ساموئل بکت» که رشدی آن را پس از فتوای خمینی زیسته است: «ما دیگر همانند قبل از فاجعه دیروز نیستیم»؛ اما این همه ماجرا نیست.

ادبیات برای رشدی یک پناهگاه است و ترس آورده خمینی برای او، یک اسلحه قدرتمند محسوب می‌شود که روی دیگر آن مرگ است: «اما من انتخاب کرده‌ام که در برابر آن ایستادگی کنم. نمی‌گذارم ترس زندگی‌ام را کنترل کند. می‌خواهم با شجاعت و ایمان به آینده روبه‌رو شوم.»

با همین قدرت، ۱۳ ماه پس از سوءقصدی که بینایی او را برای همیشه تحت‌تاثیر قرار داد، به محلی برگشت که ضارب دوستدار خمینی، در آن‌جا به او حمله کرده بود: «تصمیم گرفته بودم که باید این کار را برای خودم انجام دهم؛ بازگشت به صحنه جرم و احساس کردن این‌که در جایی ایستاده‌ام که افتاده بودم و در آستانه مرگ بودم. اما دوباره سرپا و سالم و قوی هستم – یا دست‌کم نسبتا سالم هستم و دیگر ضعیف نیستم؛ جایی که مرگ به سمت من نشانه رفته بود ولی تیرش با اندک فاصله خطا رفت. امیدوار بودم این دیدار مثل یک آیین پیروزی عمل کند، و به من کمک کند.

این بازگشت نماد ایستادگی و پیروزی بود. برای اولین بار پس از حمله، احساس کردم که شاید بتوانم به زندگی عادی بازگردم. ایستادن در آن‌جا، دقیقا در همان نقطه‌ای که چاقو به من اصابت کرد، احساس عجیبی داشت. احساس قدرت و ضعف به‌طور هم‌زمان. این‌جا جایی بود که مرگ به من نزدیک شده بود و اکنون من این‌جا بودم، زنده و با نیرویی جدید.»

دفاع از سلمان رشدی

با وجود این همه تهدیدها و ترورها، صدای غالب اما دفاع از سلمان رشدی و آزادی بیان و عقیده بود. روشنفکران و نویسندگان از سراسر جهان به دفاع از رشدی برخاستند. کمیته بین‌المللی دفاع از سلمان رشدی و ناشرانش تشکیل شد که در آن نویسندگان سرشناسی چون گونتر گراس و هارولد پینتر حضور داشتند. نکته جالب در بیانیه این کمیته در آن است که دفاع از آزادی بیان را فارغ از «چه با محتوای رمان رشدی موافق باشند یا نه» قرار می‌دهد.

در فضای اختناق حاکم در ایران نویسندگان وادار به سکوت شدند. تنها صدای نفرت‌پراکنی امثال مهاجرانی‌(در پست وزارت) و مدافعان فتواها بلند بود. ولی ایرانیان تبعیدی و کانون نویسندگان ایران و انجمن قلم ایران در تبعید، هرگز از سلمان رشدی غافل نماندند و به هر طریق همبستگی و هم‌سرنوشتی خود را با فرمان‌های مرگ نشان دادند.

کتاب «آیه‌های شیطانی» با ترجمه روشنک داریوش، منتشر شد و هنوز هم به روش زیرزمینی در ایران دست‌به‌دست می‌شود. در واقع سنت تروریستی که خمینی به جا گذاشت، از یک طرف صدور تروریسم به ورای مرزهای کشور و از طرف دیگر هموار کردن راه بر فتواهای حکومتی ترور مخالفان و روشنفکران داخل ایران بود. قتل‌های پاییز ۱۳۷۷ که پروانه و داریوش فروهر، محمد مختاری و محمدجعفر پوینده به حکم ارتداد کشته شدند، فراموش شدنی نیستند.

روح‌الله خمینی هرگز کتاب سلمان رشدی را نخوانده بود

رابین رایت، تحلیل‌گر سیاسی شناخته‌شده آمریکایی، در یادداشتی با بررسی تاریخچه صدور فتوای فتل سلمان رشدی، آن را اقدامی زیرکانه ازسوی روح‌الله خمینی، رهبر نخست جمهوری اسلامی، می‌داند که در یک هم‌زمانی تصادفی، به‌نوعی برای انحراف افکار از چالش‌های وجودی وقت جمهوری اسلامی به‌میان آمد. 

رایت در یادداشتی که روز یک‌شنبه، ۲۳ مردادماه 1401، در «هفته‌نامه نیویورکر»  منتشر شد، به این اشاره کرده است که احمد خمینی، پسر رهبر پیشین جمهوری اسلامی، در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی در تهران به او گفته روح‌الله خمینی هرگز کتاب سلمان رشدی، «آیات شیطانی»، را نخوانده بود. 

فتوای رهبر جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۹۸۹‌(بهمن‌ماه ۱۳۶۷ خورشیدی) برای قتل نویسنده بریتانیایی–آمریکایی، به نوشته رایت، «اقدامی سیاسی برای بهره‌برداری از خشم شدید در پاکستان، هند و فراتر از آن» از یک صحنه رویای تخیلی مربوط به محمد، پیامبر مسلمانان، در کتاب آیات شیطانی بود؛ زیرا آن بخش از کتاب که ضعف‌های انسانی را به تصویر می‌کشد و اعتبار پیامبر را به‌عنوان فرستاده خدا تضعیف می‌کند، برای برخی مسلمانان کفرآمیز محسوب می‌شود.

تحلیل‌گر آمریکایی، صدور این فتوا را از زیرکی خمینی می‌داند و به این اشاره می‌کند که «در آن زمان، جمهوری اسلامی جوان در حال بیرون‌آمدن از چالش‌های وجودی بود: جنگ هشت‌ساله با عراق که دست‌کم یک‌میلیون نفر کشته برجای گذاشت؛ نارضایتی گسترده داخلی؛ تعمیق شکاف‌های سیاسی در میان روحانیون؛ یک اقتصاد ضعیف که سوخت و اقلام خوراکی اساسی را جیره‌بندی کرده بود؛ و یک دهه انزوای دیپلماتیک.» 

خمینی رشدی و هم‌چنین ناشران کتاب او به هر زبانی را به مرگ محکوم کرد. او از «همه مسلمانان دلاور در هرکجا که باشند» خواست به‌پاخیزند و بدون معطلی همه آن‌ها را بکشند، «تا از این پس هیچ‌کس جرات توهین به مقدسات مسلمانان را نداشته باشد». به گفته او، «هر‌كه در اين راه كشته شود، شهيد محسوب می‌شود و فورا به بهشت عروج می‌کند.» 

آن زمان تهران جایزه‌ای هم برای این کار تعیین کرد که رقم آن درنهایت به بیش از سه‌میلیون دلار رسید. به اعتقاد رایت، خمینی اغلب روی موضوع‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کرد که توجه عمومی را از شکاف‌ها و شکست‌های انقلاب منحرف می‌کردند

نتیجه‌گیری

سلمان رشدی، نویسنده ۷۵ ساله هندی–بریتانیایی، روز جمعه در میان دوستداران کتاب و ادبیات برای گفت‌وگو در مورد هنر حاضر شده بود. او آمده بود تا در جشنواره چاتاکوآی ایالت نیویورک راجع به رمان جدیدش، «شهر پیروزی»، که قرار است چند ماه دیگر منتشر شود، صحبت کند؛ اما نویسنده هدف حمله شدیدی قرار گرفت.

فتوای خمینی در سال ۱۹۸۹ صادر شد؛ او در این فتوا می‌گوید: «مولف کتاب آیات شیطانی که علیه اسلام و پیامبر و قرآن تنظیم و چاپ و منتشر شد، هم‌چنین ناشران مطلع از محتوای آن محکوم به اعدام‌اند. از مسلمانان غیور می‌خواهم تا در هر نقطه که آنان را یافتند، سریعا آن‌ها را اعدام کنند تا دیگر کسی جرات نکند به مقدسات مسلمین توهین کند و هر کس در این راه کشته شود، شهید است؛ انشاءالله»

رشدی مجبور شد سال‌ها زندگی زیرزمینی داشته باشد. جهان روشنفکری چه در غرب و چه در شرق نیز روزهایی بسیار حساسی را از سر گذراند. از کریستوفر هیچنز تا ادوارد سعید بسیاری به دفاع جانانه از رشدی و حق آزادی بیان او پرداختند؛ اما بسیاری  هم پشت پرچم «مخالفت با توهین به دین» پنهان شدند و رشدی را تنها گذاشتند و انتشار کتابش را محدود کردند. این نبردی سر آزادی و آزاداندیشی بود. 

سی و سه سال و نیم بعد از صدور حکم قتل سلمان رشدی، وقتی که حتی خود او هم آن را امری فراموش‌شده می‌پنداشت، آن فرمان مرگ، چاقویی شد در دست یک جوان متعصب اسلامگرا. او برای کشتن آمده بود. نجات سلمان رشدی را پیش از رسیدن به بیمارستان باید مدیون انسان‌های جسوری دانست که از داخل جمعیت بی‌درنگ خود را به صحنه رساندند. بعدها سلمان رشدی کتاب به نام «چاقو» نوشت و آن را به آن‌ها تقدیم کرد.

جنایت روی صحنه سالن یک موسسه فرهنگی در شهر کوچکی در آمریکا؛ حادثه بود که سلمان رشدی آن را «تروریسم فرهنگی» نامیده است.

چه میزان کینه و خشونتی در آن جوان جمع شده بود تا در ۲۷ ثانیه شخصی بی‌دفاع، نویسنده‌ای را به‌خاطر کتابی که تنها دو صفحه از آن را خوانده، تا آستانه مرگ بکشاند؟ در جست‌و‌جوی پاسخی به این پرسش، خود سلمان رشدی یک دیالوگ خیالی با «مهاجم، قاتل احتمالی» خود ترتیب می‌دهد. در این گفت‌و‌گو، که از درخشان‌ترین بخش‌های کتاب است، با دنیای رقت‌انگیز جوانی آشنا می‌شویم که در توضیح انگیزه عمل خود، جز این‌که رشدی را آدمی «دورو» می‌بیند، فراتر نمی‌رود.

انگار فتوا علیه رشدی، مانیفست مقدس جمهوری اسلامی است که می‌خواهد میل خود به ترور و دشمنی‌اش با ادب و هنر را همه‌جا نشان بدهد؛ البته برای مردم ایران که هنرمندان و کنشگران ترور‌شده توسط این حکومت در خارج کشور، از فریدون فرخزاد گرفته تا قاسملو، از صدیق کمانگر تا غلام کشاورز را به یاد دارند، این موضوع جای تعجبی ندارد.

با این حال در تمام این سال‌ها، سلمان رشدی، ساکت نشد و او حداقل هشت رمان دیگر به اضافه کتابی از خاطرات زمان زندگی زیرزمینی و چند کتاب دیگر نوشت و پای ثابت جشنواره‌های ادبی و تدریس در دانشگاه‌ها بود. حتی چند ماه پس از حمله به مجله «شارلی ابدو» در پاریس، رشدی را در جشنواره‌ای در برلین حاضر و در کنار سایر مخاطبان، دفاع جانانه‌ای‌ از آزادی بیان کرد.

جوان، که رشدی در کتاب خود با حرف «الف» او را مشخص می‌کند، در خانواده‌ای آمریکایی– لبنانی در آمریکا بزرگ شده است. می‌توانست مثل بقیه نزدیکان و دوستانش از یک زندگی معمولی برخوردار باشد، اگر برای دیدار پدر به لبنان نرفته و در آن‌جا با سازمان‌های اسلامی آشنا نشده بود احتمالا پس از آن سفر، به زندگی عادی خود ادامه می‌داد. همین امام است که می‌گوید: «کسانی که علیه خدا هستند، حق زندگی ندارند.»

جمهوری اسلامی ایران در جهان، به دشمن درجه یک آزادی بیان و اندیشه و کودک‌کش معروف است!

جمعه شانزدهم مرداد 1405-هفتم آگوست 2026

نوشته ضارب سلمان رشدی، تحت تاثیر فتوای خمینی بود! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

هجوم پناهجویان مراکشی به شهر سئوتا

خبرگزاری‌ها امروز جمعه ۹ مرداد ۱۴۰۵–سی و یکم یولی 2026، در یک اقدامی بی‌سابقه ده‌ها هزار شناهنده از مراکش وارد سئوتا شدند. روز پنج‌شنبه، تصاویر منتشرشده نشان می‌داد که صدها نفر تلاش می‌کنند از موانع آبی مرز میان مراکش و قلمرو اسپانیا عبور کنند یا از حصار مرزی بالا بروند. پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، وعده «واکنشی فوری» به این وضعیت را داد.

اسپانیا برای کنترل وضعیت، نیروهای ارتش را در کنار پلیس ملی و گارد مدنی در منطقه مستقر کرده است. مقام‌های اسپانیایی گفته‌اند عبور گسترده مهاجران از راه‌های زمینی و دریایی از صبح پنج‌شنبه ۸ مرداد آغاز شده است.

رییس اداره سبته می‌گوید حدود ۶۰ هزار مهاجر در ۲۴ ساعت گذشته از مراکش وارد این منطقه تحت حاکمیت اسپانیا در شمال افریقا شده‌اند. او همچنین گفته است که دست‌کم ۳۴ نفر دیگر هنگام عبور به این منطقه جان خود را از دست داده‌اند.

دولت اسپانیا برای تقویت امنیت شهر سبته، ارتش خود را به منطقه اعزام کرده است. با افزایش تلاش‌های مهاجران برای عبور از مرز، مقام‌های محلی از مادرید درخواست کمک کرده بودند، اما روز پنج‌شنبه با از بین رفتن کنترل‌های مرزی، این منطقه شاهد صحنه‌های هرج و مرج بود.

پس از آن‌که هزاران مهاجر روز پنجشنبه، هشتم اسد، از مراکش به داخل قلمرو اسپانیا در شمال افریقا شنا کردند، دولت‌های دو کشور امروز دست به تقویت حصار مرزی بین دو کشور زدند.

توضیح تصویر،محل شهر سبته که قلمرو اسپانیا در خاک آفریقا است

در ماه اخیر دیوان عالی اسپانیا حکم داد مهاجرانی که هنگام تلاش برای رسیدن به قلمرو این کشور در دریا از سوی نیروهای امنیتی اسپانیا متوقف می‌شوند را نمی‌توان بلافاصله به مراکش بازگرداند.

وزارت داخله اسپانیا شبکه‌های قاچاق انسان را به سوءاستفاده از این موضوع برای «تشویق به مهاجرت غیرقانونی» متهم کرده است.

این وزارتخانه اعلام کرد: «نیروهای مسلح، گارد شهری را در اعمال اختیارات خود و هرگونه اقدام دیگری که ممکن است برای حفظ امنیت در شهر سبته لازم باشد، تقویت خواهند کرد.»

سبته، در ساحل شمالی مراکش، توسط تنگه جبل الطارق از سرزمین اصلی اسپانیا جدا می‌شود و مدت‌هاست که نقطه کانونی مهاجرانی است که سعی در رسیدن به اروپا دارند.

ورود غیرقانونی این مهاجران باعث شد دولت ایتالیا اعلام کند که «اقدامات فوق‌العاده» از جمله لغو موقت توافق‌نامه شنگن با اسپانیا را در دستور کار قرار داده است.

توضیح تصویر، دولت اسپانیا برای تقویت امنیت سبته، ارتش را به منطقه اعزام کرد

وزارت کشور اسپانیا، شمار افرادی را که وارد سئوتا شده‌اند حدود ۵۰ هزار نفر برآورد کرده است. خوان خسوس ویواس، رییس دولت محلی سئوتا، این رقم را تا ۶۰ هزار نفر اعلام کرده است. مقام‌های اسپانیایی، هم‌چنین می‌گویند تا عصر جمعه بیش از ۴۸ هزار نفر از واردشدگان به مراکش بازگشته‌اند.

بر اساس اعلام نماینده دولت اسپانیا در سئوتا، دست‌کم ۵۷ نفر هنگام عبور از مرز جان باخته‌اند. شماری از قربانیان غرق شده و برخی دیگر در ازدحام ایجادشده در نزدیکی حصار و موج‌شکن مرزی کشته شده‌اند.

پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، روز جمعه به سئوتا سفر کرد و ورود گسترده مهاجران را «نقض تمامیت ارضی اسپانیا» خواند. او قاچاقچیان انسان را متهم کرد که با انتشار اطلاعات گمراه‌کننده، جوانان را به عبور خطرناک از مرز ترغیب کرده‌اند.

سئوتا و ملیلیه دو شهر خودمختار اسپانیا در ساحل شمالی آفریقا و در مجاورت مراکش هستند. این دو منطقه تنها مرزهای زمینی اتحادیه اروپا با قاره آفریقا محسوب می‌شوند و بارها شاهد تلاش مهاجران برای ورود به قلمرو اتحادیه اروپا بوده‌اند.

سئوتا در سال ۱۴۰۰ نیز شاهد ورود ناگهانی حدود ۱۰ هزار مهاجر از مراکش و کشورهای جنوب صحرای آفریقا بود که شمار زیادی از آنان را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دادند. با این حال، مقام‌های اسپانیایی می‌گویند ابعاد موج کنونی ورود مهاجران بی‌سابقه بوده است.

خوان خسوس ویواس، ریيس اداره محلی این شهر خودمختار، روز جمعه گفت: «برآوردها بیانگر این است که حدود ۶۰ هزار تن در نتیجه این رویداد وارد شهر ما شده‌اند.»

وزارت داخله اسپانیا اعلام کرد که نیروهای مسلح این کشور برای حمایت از ماموران مزری به سئوتا اعزام خواهند شد. این وزارتخانه در بیانیه‌ای گفت: «نیروهای مسلح از گارد ملکی در انجام وظایفش حمایت خواهند کرد و در صورت نیاز، برای حفظ امنیت عمومی در شهر سئوتا اقدامات دیگری نیز انجام خواهند داد.»

در سئوتا چه اتفاقی افتاد؟

نیروهای گارد ملکی‌(گاردیا سیویل)، اعلام کردند که جمعیت بزرگی از مهاجران پس از غلبه بر نیروهای پولیس در به اصطلاح دیوار دریایی، از حصارهای مرزی عبور کرده و وارد قلمرو اسپانیا شدند.

تصاویر ویدئویی نشان می‌داد که صدها نفر با استفاده از تیوب‌های بادی و وسایل شنا از سمت مراکش وارد آب شده و خود را به سئوتا می‌رسانند.

راشد صبیحی، رییس انجمنی که نماینده گاردیا سیویل در سئوتا است، به خبرگزاری اسوشیتدپرس گفت: «اوضاع کاملاً آشفته است. امکان ارائه آمار دقیق وجود ندارد، اما هزاران مهاجر در حال عبور هستند.» او افزود که مرز «به‌طور کامل فروپاشیده است.»

خبرگزاری فرانسه به نقل از یکی از سخنگویان نمایندگی دولت اسپانیا در سئوتا گزارش داد که در جریان این هجوم، ۹ نفر جان باخته‌اند. این صحنه‌ها یادآور بحران مشابهی در مه مه 2021 است، زمانی که بیش از ۸ هزار نفر تنها در مدت دو روز وارد این قلمرو شدند.

در روزهای اخیر، گروه‌های امدادرسان نیز از افزایش شمار افرادی که تلاش می‌کنند با شنا از کنار پوسته‌های مرزی عبور کنند خبر داده بودند.

حکومت محلی سئوتا خواستار اعلام وضعیت اضطراری در این منطقه شده است. عکس: REUTERS

حکومت محلی چه می‌گوید؟

خوان خسوس ویواس، رییس حکومت محلی سئوتا، از مادرید خواسته است به دلایل امنیت ملی وضعیت اضطراری اعلام کند و علاوه بر اعزام نیروهای بیشتر پولیس، ارتش را نیز در مرز مستقر سازد.

این درخواست پس از نشست شورای سخنگویان شهر مطرح شد، نشستی که در آن همه اعضا به‌طور یک‌صدا از چنین اقدامی حمایت کردند.

ویواس در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «دیروز درباره شدت بحران مهاجرتی هشدار داده بودم. امروز، تنها چند ساعت بعد، وضعیت بحرانی‌تر شده است: یک شب دیگر از ورود گسترده مهاجران، حضور نزدیک به هزار نفر در بیرون از مرکز موقت پذیرش مهاجران، کاهش منابع ما، و یک قربانی دیگر در دریا.»

او این وضعیت را یک «بحران انسانی و اجتماعی با ابعاد ملی» توصیف کرد.

ویواس گفت: «ما نمی‌توانیم به‌تنهایی با این فشار مقابله کنیم؛ فشاری که تنها در ده روز گذشته باعث ورود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر شده است، رقمی معادل حدود دو درصد جمعیت شهر.»

سئوتا حدود ۸۵ هزار نفر جمعیت دارد.

واکنش حکومت اسپانیا

اندکی پس از درخواست کمک از سوی مقام‌های سئوتا، نخست‌وزیر اسپانیا اعلام کرد که حکومت مرکزی «کاملاً متعهد به ارائه پاسخ فوری» به این بحران است.

سانچز نوشت: «ما تمام منابع لازم را بسیج می‌کنیم، با مقام‌های مراکش و نهادهای بین‌المللی همکاری داریم و اقدامات لازم را برای بازگرداندن شرایط عادی در سریع‌ترین زمان ممکن آماده می‌کنیم.» او افزود که این موضوع را مستقیما با رییس حکومت محلی سئوتا نیز در میان گذاشته است.

وزارت داخله اسپانیا، هم‌چنین اعلام کرد که دولت مراکش در مدیریت این وضعیت «همکاری نزدیک» با مادرید دارد و نیروهای پلیس مراکش از عبور شمار زیادی از افراد جلوگیری کرده‌اند.

علاوه بر این، مقام‌های دو کشور توافق کرده‌اند برای بازگرداندن افرادی که به‌طور غیرقانونی وارد سئوتا شده‌اند، همکاری کنند.

قرار است فرناندو گرانده مارلاسکا، وزیر داخله اسپانیا، روز جمعه به سئوتا سفر کرده و اوضاع را از نزدیک بررسی کند.

این مهاجران از موانع آبی که مرزی آبی مراکش و سئوتا را تشکیل می‌دهند عبور کردند. عکس: Atlas/REUTERS

چرا این موج مهاجرت اکنون رخ داده است؟

هنوز مشخص نیست که چرا طی روزهای اخیر شمار زیادی از افراد تلاش کرده‌اند وارد سئوتا شوند. با این حال، برخی تحولات اخیر ممکن است در این روند بی‌تأثیر نبوده باشند.

در اوایل ماه جولای، دادگاه عالی اسپانیا حکم داد مهاجرانی که از راه دریا وارد کشور می‌شوند، نمی‌توانند فوراً به همان شیوه‌ای که در گذرگاه‌های زمینی بازگردانده می‌شوند، اخراج شوند.

سئوتا و ملیلا، دو قلمرو اسپانیا در شمال افریقا، در این زمینه وضعیتی ویژه دارند، زیرا افراد می‌توانند از راه دریا وارد این مناطق شوند بدون این که عملاً از حصار مرزی زمینی عبور کنند.

هم‌چنین در ماه‌های گذشته، تصمیم حکومت اسپانیا برای اعطای اقامت به مهاجرانی که ثابت کنند پیش از اجرایی شدن این قانون در این کشور حضور داشته‌اند، توجه بین‌المللی را جلب کرده بود. با این حال، این قانون تنها شامل کسانی می‌شود که پیش از تصویب آن در اسپانیا بوده‌اند و شامل افرادی نمی‌شود که اکنون به‌صورت غیرقانونی وارد کشور می‌شوند.

تنش لفظی میان اسپانیا و ایتالیا

آنتونیو تایانی، وزیر امور خارجه ایتالیا، میان این سیاست و رویدادهای اخیر ارتباط برقرار کرده و خواستار آن شده است که منطقه سفر آزاد شنگن برای اسپانیا «تعلیق» شود. او هم‌چنین مدعی شد که این سیاست‌ها قاچاق انسان را تشویق کرده‌اند.

در مقابل، خوزه مانوئل آلبارس، وزیر امور خارجه اسپانیا، سخنان همتای ایتالیایی خود را محکوم کرد و گفت: «از یک کشور دوست و شریک اروپایی انتظار همبستگی داریم، نه شعارهای سیاسی و عوام‌گرایانه.»

به گزارش روز جمعه روزنامه اسپانیایی «فرناندو گرانده مارلاسکا» وزیر کشور اسپانیا، امروز جمعه نهم مرداد ماه اعلام کرد که شمار مهاجران جان‌باخته در پی تلاش برای ورود غیرقانونی به اسپانیا از ۱۸ نفر به ۴۱ نفر افزایش یافته است.

وی با اشاره به این‌که بیش‌تر قربانیان در تلاش برای عبور از مسیر دریایی و دور زدن موج‌شکن مرزی غرق شده‌اند، اظهار کرد: عملیات جست وجو با مشارکت تیم‌های غواصیِ گارد مدنی اسپانیا در آب‌های نزدیک مرز همچنان در جریان است و همچنان احتمال افزایش آمار جان باختگان وجود دارد.

وزیر کشور اسپانیا افزود: از زمان آغاز بحران مهاجرت، ۵۰ هزار نفر به‌طور غیرقانونی وارد اسپانیا شده بودند اما تقریبا نیمی از آن‌ها داوطلبانه به کشور مغرب بازگشته‌اند.

اورسولا فون درلاین رییس کمیسیون اروپا در پیامی با بیان این‌که تصاویری که از سئوتا اسپانیا مخابره می‌شود، غیرقابل قبول است، تاکید کرد: اجازه ورود مهاجران غیرقانونی به اتحادیه اروپا را نخواهیم داد.

فون درلاین در پیامی در حساب کاربری خود در رسانه اجتماعی ایکس‌(توئیتر سابق) نوشت: ما نمی‌توانیم اجازه دهیم که هر کسی بدون رعایت قوانین ما وارد اتحادیه اروپا شود.

وی با تاکید بر این‌که ورود مهاجران غیرقانونی باید فورا متوقف شود، افزود: شبکه‌های قاچاق انسان باید از بین رفته و بازگرداندان مهاجران غیرقانونی باید بر اساس قوانین اتحادیه اروپا به سرعت انجام شود.

رییس کمیسیون اروپا در ادامه با بیان این‌که در حال همکاری نزدیک با اسپانیا و آماده سفر به نقاط حساس است، خاطرنشان کرد: برای اسپانیا از طریق «آژانس مرزی اتحادیه اروپا» پیشتیبانی عملیاتی بیشتری برای مدیریت این مساله فراهم خواهیم کرد.

فون درلاین، هم‌چنین با اشاره به اینکه با مقام‌های کشور مغرب در تماس است، یادآور شد: مشارکت نزدیک ما با مقام‌های این کشور به دستیابی به نتایج واقعی و عینی کمک خواهد کرد.

دولت اسپانیا پیش‌تر، گذرگاه مرزی «بنی انصار» میان شهر ملیله مغرب و شهر سئوتا را پس از تلاش گسترده مهاجران غیرقانونی برای ورود به خاک خود به‌طور موقت تعطیل کرده بود. این تصمیم در حالی اتخاذ شد که نیروهای امنیتی برای کنترل اوضاع در منطقه مستقر شده‌اند.

یک سخنگوی دولت اسپانیا، تایید کرد که گذرگاه مرزی «بنی انصار» تا زمانی که عملیات نیروهای امنیتی ادامه دارد، بسته خواهد ماند. در همین حال، وزارت کشور اسپانیا از توافق این کشور با مغرب برای تقویت هماهنگی و اقدامات مشترک و تسریع در بازگرداندن تمامی افرادی که به‌طور غیرقانونی وارد سئوتا شده‌اند، خبر داد.

بنا بر گزارش‌ها، «فرناندو گرانده مارلاسکا» وزیر کشور اسپانیا برای پیگیری این توافق و نظارت بر اوضاع به سئوتا سفر کرده است.

هم‌زمان با این تحولات، هزاران مهاجر غیرقانونی تلاش کرده‌اند از مرز مغرب وارد سئوتا شوند که در پی آن، دولت اسپانیا نیروهای نظامی را به این منطقه اعزام کرده است.

آنتونیو تاجانی وزیر خارجه ایتالیا، پیش‌تر در پیامی با تاکید بر این‌که مهاجرت نامنظم و کنترل نشده تهدیدی برای امنیت ملی است از تعلیق اسپانیا از منطقه شنگن حمایت کرده بود.

تاجانی در پیامی در حساب کاربری خود در رسانه اجتماعی ایکس (توئیتر سابق) نوشت: من از بسته شدن منطقه شنگن با اسپانیا حمایت می‌کنم و به اقدام‌های ماتئو پیانته‌دوسی وزیر کشور‌(ایتالیا) کاملا اعتماد دارم.

او افزود: مهاجرت نامنظم و کنترل نشده تهدیدی برای امنیت ملی است. وزیر خارجه ایتالیا تاکید کرد: تصاویری که از سئوتا مخابره می‌شود، نشان می‌دهد که تصمیم دولت اسپانیا برای اعطای شهروندی این کشور و در نتیجه تابعیت اروپایی به بیش از ۵۰۰ هزار مهاجر غیرقانونی، اشتباهی بزرگ است که به مسئله قاچاق انسان دامن می‌زند.

در همین ارتباط جورجیا ملونی نخست‌وزیر ایتالیا نیز پیش‌تر در پیامی در واکنش به ورود گسترده مهاجران غیرقانونی به شهر سئوتا اسپانیا گفته بود که این موضوع تهدیدی جدی برای امنیت مرزهای اروپا است.

ملونی در پیامی در حساب کاربری خود در رسانه اجتماعی ایکس‌(توئیتر سابق) نوشت: تصاویر دریافتی از سئوتا تکان‌دهنده هستند و بار دیگر نشان می‌دهند که مهاجرت غیرقانونی کنترل‌نشده، تهدیدی ملموس برای امنیت مرزهای اروپا محسوب می‌شود.

وی افزود: من با ماتئو پیانته‌دوسی وزیر کشور‌(ایتالیا) درباره این موضوع گفت وگو کرده‌ام؛ ما دست روی دست نخواهیم گذاشت و نظاره‌گر نخواهیم بود.

نخست‌وزیر ایتالیا، در ادامه با بیان این‌که دولت این کشور در حال برگزاری جلسات با نهادهای مربوطه درباره این موضوع است، خاطرنشان کرد: پس از این جلسات، آماده‌ایم تا با اقدام‌های فوق‌العاده برای دفاع از مرزها و امنیت شهروندان خود از جمله تعلیق اسپانیا از منطقه شنگن، مداخله کنیم.

ملونی در پایان تصریح کرد: ما در مورد مهاجرت غیرقانونی ذره‌ای کوتاه نخواهیم آمد؛ دفاع از مرزها، متوقف کردن قاچاقچیان انسان و تضمین بازگشت مؤثر مهاجران هم‌چنان خط مشی دولت ایتالیا خواهد بود.

نخست وزیر اسپانیا پیش‌تر اعلام کرده بود که دولت وی پس از هجوم هزاران مهاجر از مغرب و تلاش برای ورود به خاک این کشور، همه منابع موجود را بسیج می‌کند.

«راشد صبیحی» رئیس انجمن کارکنان گارد مدنی در سئوتا، وضعیت کنونی را «یک بحران انسانی جدی» توصیف کرد و گفت هزاران مهاجر، از جمله کودکانی که همراهی ندارند، شب را در پیاده‌رو‌ها سپری می‌کنند و بسیاری دیگر در خیابان‌ها سرگردان هستند. او به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت بسیاری از قربانیان غرق شده‌اند و شماری دیگر نیز در ازدحام جمعیت هنگام عبور از حصار ساحل جان باخته‌اند.

ورود این حجم از پناهجویان مشکلات زیادی را رقم زده است. گفته شده در ورودی‌های سئوتا، نیرو‌های مراکشی با استفاده از خودرو‌های آب‌پاش تلاش می‌کنند جمعیت را عقب برانند. همچنین بقایای سوخته یک اتوبوس و هفت خودرو در نزدیکی محل درگیری با جمعیت مشاهده شده است.

تصاویر منتشرشده در روز پنج‌شنبه نشان می‌دهد هزاران نفر که عمدتا شهروندان مراکشی هستند، از مسیر موج‌شکن‌ها وارد جاده‌های سئوتا شده‌اند. بیش‌تر آن‌ها مردان جوان بودند، اما خانواده‌هایی همراه با زنان و کودکان خردسال نیز در میان جمعیت دیده می‌شدند.

سئوتا و ملیله، تنها مرز‌های زمینی اتحادیه اروپا با آفریقا هستند و همواره از اصلی‌ترین مسیر‌های ورود مهاجران به اروپا به شمار می‌روند. مهاجران معمولا با شنا کردن از مراکش، مسافتی حدود پنج کیلومتری را طی می‌کنند تا به سئوتا برسند.

مقام‌های سئوتا افزایش ناگهانی شمار مهاجران را به رأی اخیر دیوان عالی اسپانیا نسبت داده‌اند. بر اساس این رای، مهاجرانی که از راه دریا وارد اسپانیا شوند، دیگر نمی‌توانند بدون طی روند قانونی و بررسی درخواست احتمالی پناهندگی، فورا بازگردانده شوند.

در همین حال، پدرو سانچز می‌گوید که شبکه‌های قاچاق انسان با سوءاستفاده از این حکم و انتشار شایعات، موج جدید مهاجرت را رقم زده‌اند. در مقابل، فعالان مراکشی این ادعا را رد کرده و می‌گویند بیش‌تر مهاجران اساسا از این رای اطلاعی نداشتند.

سایت خبری و اسپانیایی زبان «ال فارو دو سئوتا»، گزارش داد: «بسیاری از آن‌ها در اثر اصابت سنگ های صخره زخمی شدند، برخی دیگر را سگ دندان گرفت و بسیاری دیگر از شدت سرما آسیب دیدند.» یک گروه از سوی صلیب سرخ برای دیدن این مهاجران به ساحل بنزو رفته‌اند که در بخش اسپانیایی مرز قرار دارد.

به گزارش این سایت خبری، شمار زیادی از این مهاجران درخواست پناهندگی ارائه کردند. در این ویدیوها مهاجرانی را می‌شود دید که در حین عبور سعی می‌کنند در برابر جریان آب مقاومت کنند و امواج آن‌ها را مجبور می‌کند که به سوی صخره‌ها بازگردند. یکی از شناگران که ظاهرا بسیار خسته است، بیهوش شده و به پشت افتاده است.

۲۳ فرد خردسال و بدون همراه در میان تازه رسیدگان، تحت سرپرستی خدمات دولتی حمایت از کودکان قرار گرفته و به مرکز پذیرش لااسپرانزا انتقال یافتند. در حالی که مهاجران بزرگسال برای روشن شدن هویت‌شان به اداره های پولیس برده شدند.

یک هفته پیش، ۵۷ جوان مراکشی خود را از همین مسیر به سئوتا رساندند. در تصاویری که رسانه های اسپانیایی نشر کرده اند می شود این مهاجران را دید که در حالت خستگی شدید به ساحل بنزو می‌رسند. برخی از آن‌ها که از شنا در آب‌های پرتلاطم شدیدا خسته شده اند، بلافاصله پس از رسیدن به ساحل به زمین می‌افتند.

خبرگزاری رویترز امروز جمعه نهم مرداد، گزارش داد نیروهای امنیتی مراکش با خودروهای آب‌پاش و استقرار گسترده در گذرگاه‌های مرزی تلاش کردند مانع عبور مهاجران شوند و بیش‌تر تلاش‌ها برای ورود به سئوتا را ناکام گذاشتند.

با این حال، هزاران نفر وارد شهر مرزی فنیق شدند و در اطراف مرز در پی یافتن راهی برای ورود به سئوتا بودند.

تلویزیون دولتی اسپانیا، پیش‌تر گزارش داده بود بین دو هزار تا سه هزار نفر، هشتم مرداد وارد سئوتا شده‌اند و بیش‌تر آنان پیش از ظهر به وقت محلی از مرز عبور کردند.

رویترز نوشت با وجود بسته شدن گذرگاه مرزی، گروه‌هایی از مهاجران در امتداد ساحل به دنبال مسیرهایی برای دور زدن حصار بودند و برخی نیز خود را برای شنا به سوی سئوتا آماده می‌کردند.

زنان و کودکان از مراکش و کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز در میان آنان حضور داشتند. خبرنگاران رویترز بقایای سوخته یک اتوبوس و هفت خودرو را در نزدیکی مرز مشاهده کردند که پس از درگیری میان نیروهای امنیتی و مهاجران در محل باقی مانده بود.

یکی از مهاجران نیز گفت هنگام تلاش برای عبور از مرز در ازدحام جمعیت گرفتار شده و «از جانش ترسیده» است.

اسپانیا در واکنش به افزایش ورود مهاجران، نیروهای نظامی و پلیس بیش‌تری به سئوتا اعزام کرد.

مقام‌های محلی نیز اعلام کردند اجساد ۹ نفر پیدا شده است؛ آماری که شمار مهاجران جان‌باخته هنگام تلاش برای ورود به سئوتا در ماه‌های اخیر را به ۶۰ نفر رساند.

مهاجران در کنار یک خودروی به آتش کشیده‌شده، در انتظار فرصتی برای ورود به سئوتای اسپانیا، در شهر مرزی فنیق مراکش، ۹ مرداد ۱۴۰۵

واکنش‌ها به بحران مهاجرتی

در میانه این بحران، لوران نونز، وزیر کشور فرانسه، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت در پی افزایش ورود مهاجران به سئوتا، از شامگاه هشتم مرداد دستور داده است کنترل‌ها در مرز با اسپانیا فورا تشدید شود.

او هم‌چنین اعلام کرد «نیروی مداخله سریع مرزی» را برای انجام بازرسی‌های دقیق‌تر فعال کرده است.

نونز در گفت‌وگو با روزنامه فیگارو نیز گفت جمعه نهم مرداد، با فرناندو گرانده–مارلاسکا، وزیر کشور اسپانیا، گفت‌وگو خواهد کرد.

آنتونیو تایانی، وزیر خارجه ایتالیا، نیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت با بستن فضای شینگن به روی اسپانیا موافق است. او مهاجرت غیرقانونی و کنترل‌نشده را تهدیدی برای امنیت ملی خواند و نوشت تصمیم دولت مادرید برای اعطای تابعیت اسپانیا و در نتیجه تابعیت اتحادیه اروپا به بیش از ۵۰۰ هزار مهاجر فاقد مدارک، «عمیقا اشتباه» است و به قاچاق انسان دامن می‌زند.

رویترز هشتم مرداد گزارش داد صدها مهاجر از سمت مراکش با شنا یا با استفاده از تیوب‌های بادی، خود را به سئوتا رساندند و گروهی دیگر با شکستن یکی از دروازه‌های مرزی، وارد شهر شدند.

شماری از آنان نیز هنگام ورود شعار «زنده‌باد اسپانیا» سر دادند. هم‌زمان در گذرگاهی در مرز ملیلا، نیز درگیری‌هایی گزارش شد. به گفته انجمن حقوق بشر مراکش، دست‌کم سه خودرو به آتش کشیده شد و شماری از مهاجران و نیروهای امنیتی زخمی شدند.

دولت اسپانیا اعلام کرد ۲۰۰ نیروی پلیس ویژه و ۶۰ نظامی این کشور برای تقویت نیروهای مستقر در سئوتا اعزام شده‌اند.

تعطیلی کسب‌وکارها در سئوتا

ورود گسترده مهاجران باعث تعطیلی بسیاری از کسب‌وکارها در سئوتا شد. یکی از مغازه‌داران به رویترز گفت صاحبان کسب‌وکارها به‌دلیل نگرانی از کافی نبودن نیروهای پلیس، برای دفاع از خود و حفاظت از کسب‌وکارها و خانواده‌هایشان با یکدیگر هماهنگ شده‌اند.

سئوتا با حدود ۸۵ هزار نفر جمعیت و ملیلا، دو منطقه خودمختار اسپانیا در شمال آفریقا، تنها مرزهای زمینی اتحادیه اروپا با آفریقا هستند و سال‌هاست از مهم‌ترین مسیرهای ورود مهاجران به اروپا به شمار می‌روند.

سئوتا سال ۲۰۲۱ شاهد بحران مشابهی بود؛ زمانی که حدود ۱۰ هزار نفر، از جمله شمار زیادی کودک، از مراکش و کشورهای جنوب صحرای آفریقا وارد این منطقه شدند.

در حالی که بسیاری از کشورهای اروپایی در سال‌های گذشته سیاست‌های مهاجرتی سخت‌گیرانه‌تری را در پیش گرفته‌اند، اسپانیا رویکرد متفاوتی اتخاذ کرده است.

دولت سوسیال دموکرات اسپانیا در ماه‌های اخیرT برنامه‌ای را برای اعطای اقامت قانونی به حدود ۵۰۰ هزار مهاجر فاقد مدارک آغاز کرده است. این اقدام با انتقاد احزاب راست‌گرا روبه‌رو شده است. مخالفان این برنامه می‌گویند چنین سیاستی انگیزه مهاجرت به اسپانیا را افزایش می‌دهد.

دولت اسپانیا، اما اعلام کرد افزایش اخیر ورود مهاجران ارتباطی با برنامه اعطای اقامت قانونی ندارد و نتیجه سوءاستفاده شبکه‌های اقچاق انسان و سازمان‌های تبهکار از حکم اخیر دیوان عالی این کشور است؛ حکمی که بازگرداندن فوری مهاجرانی را که در دریا شناسایی می‌شوند و در مسیر سئوتا و ملیلا هستند، محدود کرده است.

وزارت کشور اسپانیا، هم‌چنین اعلام کرد با همکاری نزدیک مراکش، طی روزهای گذشته مانع ورود غیرقانونی هزاران مهاجر دیگر به سئوتا شده است.

سئوتا و ملیلیا، دو شهر خودمختار اسپانیا، در سواحل شمالی دریای مدیترانه و در شمال قاره آفریقا واقع شده‌اند. ملیلیا در حدود ۴۰۰ کیلومتری شرق سئوتا قرار دارد. این دو منطقه تنها مرزهای زمینی اتحادیه اروپا با قاره آفریقا را تشکیل می‌دهند.

سئوتا از سال ۱۵۸۰ تحت حاکمیت اسپانیا قرار دارد و جمعیتی متشکل از مسلمانان و مسیحیان، هم‌چنین شهروندان اسپانیایی و مراکشی و کارگران مرزی را در خود جای داده است که عموماً در کنار یکدیگر با آرامش زندگی می‌کنند. با این حال، مراکش به‌طور رسمی حاکمیت اسپانیا بر سئوتا و ملیلیا را به رسمیت نمی‌شناسد و این دو منطقه را «سرزمین‌های اشغالی» می‌داند.

سئوتا و ملیلیا به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود، دارای تدابیر شدید امنیتی و حصارهای مرزی مستحکم هستند، زیرا مقصد بسیاری از مهاجرانی محسوب می‌شوند که از مراکش و دیگر کشورهای آفریقایی قصد ورود به اروپا را دارند.

برای رسیدن به سئوتا، بسیاری از مهاجران از شهر فنیدق در مراکش حدود پنج کیلومتر در دریا شنا می‌کنند. بخش قابل توجهی از مهاجرانی که وارد سئوتا یا ملیلیا می‌شوند، بلافاصله به مراکش بازگردانده می‌شوند. گروهی دیگر نیز در مراکز پذیرش مهاجران اسکان داده شده و پس از طی مراحل قانونی، امکان درخواست پناهندگی در اسپانیا را پیدا می‌کنند.

با وجود توجه گسترده رسانه‌ها به سئوتا و ملیلیا، شمار مهاجرانی که از این دو منطقه وارد اسپانیا می‌شوند، معمولا بسیار کم‌تر از افرادی است که از طریق جزایر قناری یا جزایر بالئار خود را به این کشور می‌رسانند.

ویدئوهای منتشرشده در روز پنج‌شنبه، هزاران نفر را که عمدتا شهروندان مراکشی بودند، در حال عبور از موج‌شکن‌ها و ورود به جاده‌های سئوتا نشان می‌دهد. بیشتر این افراد مردان جوان بودند، اما زنان و کودکان خردسال نیز در میان آنان دیده می‌شدند. هنوز مشخص نیست چه عاملی باعث شده که این تعداد از افراد به‌طور هم‌زمان برای ورود به سئوتا اقدام کنند.

اصلی‌ترین عوامل مهاجرت و پناهندگی، دولت‌های سرمایه‌داری، به خصوص دولت‌های دیکتاتوری هستند که با سیاست‌های جنگ‌طلبانه و استثمارگرانه، سرکوب و فقر، مردم را آواره کوه و دشت و دریا و جوامع ناشناخته می‌کنند که خطرات عدیده‌ای در کمین آن‌هاست و آینده نامعلومی دارند!

جمعه نهم مرداد 1405-سی و یکم یولی 2026

نوشته ورود ده‌ها هزار پناهنده به سئوتا! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

تنگه هرمز، دریای خزر، باب المندل و کانال سوئز، چهار آبراه راهبردی به‌عنوان گلوگاه‌های حیاتی انرژی و تجارت جهان شناخته می‌شوند. هرکدام از این چهار آبراه، نقش مهمی در اقتصاد، سیاست و امنیت بین‌المللی دارند.

حمله پهپادی به دو شناور ذخیره‌سازی و تبدیل گاز طبیعی مایع در بندر دمیاط مصر، نگرانی‌ها درباره گسترش دامنه جنگ میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی و تهدید مسیرهای حیاتی کشتیرانی در منطقه را افزایش داده است.

به این ترتیب، پس از بحران تنگه هرمز، اوکراین به کشتی‌های ایرانی–روسی در دریای خزز حمله کرد و یک ایرانی نیز کشته شد. یک پهپاد ناشناس به دو کشتی در یکی یاز بنادر مصر حمله کرد و دو کشتی را به آتش کشید. باب المندل هم ناآرام است.

روشن است که در بحران تنگه هرمز و دریای خزر، جمهوری اسلامی نقش مستقیم دارد. اما در آبراه باب المندل نیز حوثی‌های یمن نقش مستقیم دارند که مورد حمایت جمهوری اسلامی ایران هستند.

پهپادی که دو کشتی را در بنادر مصر به آتش کشید باز هم انگشت اتهام به سوی جمهوری اسلامی گرفته شده است.

در یک کلام، این مردم ایران هستند که در معرض سرکوب و کشتار نیروهای سنتکام و هم‌چنین سرکوب و اعدام جمهوری اسلامی قرار دارند و بهای رقابت جمهوری اسلامی و آمریکا و اسرائیل را می‌پردازند. در حالی که اکثریت مردم ایران مخالف جنگ و مخالف جمهوری اسلامی و در عین حال مخالف دخالت خارجی در تحولات درونی جامعه ایران هستند!

حملات آمریکا به قشم ایران سه نفر از جمله یک کودک نوپا را کشت

ایالات متحده بامداد پنج‌شنبه 30 یولی– هشتم مرداد، از اجرای یک عملیات دو ساعته علیه ده‌ها هدف در ایران خبر داد. فرماندهی مرکزی ایالات متحده «سنتکام» اعلام کرد این عملیات از نیمه‌شب آغاز شد و مراکز فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و تاسیسات مرتبط با پهپادها را هدف قرار داد.

سنتکام گفت هدف از این حملات، کاهش بیش‌تر تهدیدهای ناشی از جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن علیه نیروهای آمریکایی، کشتیرانی تجاری، و کشورهای همسایه در خلیج فارس بوده است.

رسانه‌های جمهوری اسلامی ایران نیز گزارش دادند که در حملات آمریکا به جزیره قشم سه نفر کشته شده‌اند. سپاه پاسداران نیز در بیانیه‌ای وعده داد که به این حملات پاسخ خواهد داد.

هم‌زمان، وزارت جنگ کویت اعلام کرد یک حمله حکومت ایران به ساختمانی متعلق به یک شرکت چینی در شمال این کشور، یک کارگر را کشته و خسارات قابل‌توجهی بر جای گذاشته است.

ارتش اردن نیز اعلام کرد پنج موشک شلیک‌شده از سوی جمهوری اسلامی را رهگیری و منهدم کرده است. این در حالی است که جمهوری اسلامی روز چهارشنبه نیز پایگاه‌های محل استقرار نیروهای آمریکایی در اردن را با موشک‌های بالستیک هدف قرار داده بود.

رویترز، گزارش داد که عربستان سعودی برای نخستین بار از آغاز جنگ، روز چهارشنبه به‌طور علنی در کنار نیروهای آمریکایی در حملات علیه گروه‌های همسو با جمهوری اسلامی در شرق عراق مشارکت کرد. این عملیات در واکنش به حملات پهپادی به تاسیسات نفتی عربستان که از خاک عراق انجام شده بود صورت گرفت.

به گزارش رویترز، تشدید درگیری‌ها بار دیگر بازارهای انرژی را تحت تاثیر قرار داده، و بهای نفت برنت برای دومین روز متوالی افزایش یافته و به حدود ۹۰ دلار در هر بشکه رسیده است.

پس از یک وقفه کوتاه، موج دوم حملات آمریکا به تاسیسات نظامی و زیرساخت‌های استراتژیک جمهوری اسلامی از بامداد پنج‌شنبه هشتم مرداد ۱۴۰۵ آغاز شد. ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا «سنتکام» پنج‌شنبه 30 یولی– هشتم مرداد، با انتشار تصاویری اعلام کرد در واکنش به تلاش روز گذشته ایران برای حمله موشکی به نیروهای آمریکایی، موج سنگین و گسترده‌ای از حملات را علیه اهدافی در این کشور انجام داده است.

بر اساس این بیانیه، نیروهای آمریکا ده‌ها هدف متعلق به سپاه پاسداران در ایران را مورد اصابت قرار دادند. این اهداف شامل مراکز فرماندهی نظامی، تاسیسات موشکی و پهپادی، سایت‌های پدافند و نظارت ساحلی و زیرساخت‌های دریایی بوده است.

سنتکام پیش‌تر اعلام کرده بود جدید‌ترین موج حملات به ایران را تکمیل کرده و ده‌ها موضع سپاه پاسداران را هدف گرفته و تاکید کرد این حملات پاسخ به تلاش ایران برای حمله موشکی علیه نیروهای آمریکایی طی روز گذشته است.

در این بیانیه آمده است که اهداف حملات بامداد پنج‌شنبه شامل مراکز فرماندهی نظامی، تاسیسات موشکی و پهپادی، مراکز نظارتی و دفاع ساحلی و همچنین توانمندی‌های دریایی بوده است.

فرماندهی مرکزی آمریکا اضافه کرد هدف از این حملات، کاهش بیشتر تهدیدهایی است که ایران و گروه‌های نیابتی آن علیه نیروهای آمریکایی، روند کشتی‌رانی تجاری و کشورهای خلیج ایجاد می‌کنند.

هم‌زمان، رسانه‌های داخلی ایران از شنیده شدن صدای انفجار در چند منطقه جنوب، از جمله جزیره‌های کیش، قشم، ابوموسی و شهرهای بوشهر، عبادان‌(آبادان)، فلاحیه‌(شادگان)، قصبه‌(اروندرود) و اهواز خبر دادند.

تصاویر منتشر شده در رسانه‌های اجتماعی لحظه اصابت این حملات به آب‌های اطراف جزیره قشم و اهواز را نشان می‌دهد.

این عملیات بخشی از نخستین حملات آمریکا به ایران از زمانی است که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا طی جمعه گذشته تصمیم گرفت کارزار حملات هوایی را با هدف «ایجاد فرصت جدید برای مذاکرات» متوقف کند.

خبرگزاری‌های رسمی در ایران می‌گویند در حملات آمریکا در بامداد پنج‌شنبه هشتم مرداد به مناطقی در جزیره قشم، یک منطقه مسکونی نیز هدف قرار گرفت.

این رسانه‌ها، هم‌چنین به ‌نقل از دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان از «کشته شدن سه تن از اعضای یک خانواده از جمله یک کودک و زخمی شدن دو کودک» دیگر خبر دادند. محل این حمله «محله چاهتنگو شهر قشم» اعلام شده است.

سپاه پاسداران زنجان، با انتشار بیانیه‌ای از کشته شدن سه نیروی این نهاد نظامی در حملات بامداد پنجشنبۀ آمریکا به نقاطی از ایران خبر داد. در بیانیه روابط عمومی سپاه استان زنجان، به‌جز اسامی این اعضای سپاه پاسداران، جزئیات بیش‌تری درباره محل کشته‌شدن آن‌ها و درجه و محل فعالیت‌شان اعلام نشده است.

این در حالی است که تا ساعاتی قبل، رسانه‌های ایران این مناطق را به‌عنوان نقاطی که هدف حملات بامداد پنج‌شنبه قرار گرفت، اعلام کرده بودند: «اهواز، آبادان، بندرعباس، قشم، بندرانزلی گیلان، کازرون و فراشبند استان فارس، چغادک بوشهر، شادگان و اروندکنار خوزستان و جزیره کیش.»

این نخستین بار است که رسانه‌های ایران از هدف قرار گرفتن زنجان در دور جدید حملات آمریکا به ایران خبر می‌دهند، اما پیش‌تر گزارش‌هایی از شلیک موشک بالستیک از منطقه زنجان گزارش شده بود.

هم‌زمان، سپاه پاسداران جمهوری اسلامی در بیانیه‌ای حملات موشکی صبح پنج‌شنبه به اردن را تایید کرد و مدعی شد در این حمله به پایگاه هوایی الازرق، «سه فروند هواپیمای اف۳۵ را به‌کلی تخریب و به سه فروند دیگر خسارت سنگین وارد شد.»

سپاه در بیانیه‌اش، هم‌چنین ادعا کرد که «چند افسر و کادر فنی» آمریکایی نیز در این حملات کشته شدند.

جمهوری اسلامی ایران، پس از پایان موج سنگین حملات شبانه آمریکا به اهدافی در استان‌های جنوبی و غربی ایران، حملات خود به اهدافی در منطقه را ادامه داده است. کویت می‌گوید که در حمله ایران به ساختمانی در شمال آن کشور یک نفر کشته شده و ارتش اردن نیز از سرنگونی پنج موشک ایرانی خبر داده است. آمریکا می‌گوید که ده‌ها هدف سپاه پاسداران را در واکنش به حمله موشکی ایران به یک پایگاه آمریکایی در اردن هدف قرار داده است؛ رسانه‌های ایران نیز از کشته شدن سه نفر، از جمله یک کودک، خبر داده‌اند.

به گفته احمد نفیسی، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار هرمزگان، عملیات جست‌وجو، امدادرسانی و آواربرداری در محل حمله با تلاش نیروهای امدادی، عملیاتی و تیم‌های پشتیبان به پایان رسید و پیکر کشته‌شدگان از زیر آوار خارج شد.

این مقام افزود که دو فرزند دیگر این خانواده در دقایق ابتدایی حادثه از زیر آوار خارج شدند و پس از انجام اقدامات اولیه درمانی توسط نیروهای امدادی، به منظور رسیدگی به مصدومیت‌شان به مرکز درمانی منتقل شده‌اند.

احمد احمدی‌زاده، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار فارس از حملات هوایی نیروهای آمریکایی به مناطقی در شهرستان‌های کازرون و فراشبند در بامداد پنجشنبه ۸ مرداد خبر داد؛ حملاتی که به گفته او هیچ تلفات جانی در پی نداشت.

او مدعی شد که با وجود این حملات، هم‌اکنون وضعیت در هر دو شهرستان کازرون و فراشبند «کاملا پایدار و آرام» است و «هیچ مشکلی برای روند عادی زندگی مردم وجود ندارد.» به گفته احمدی‌زاده مردم این دو شهرستان «بدون دغدغه» به فعالیت‌های روزمره خود مشغول هستند و شرایط در آن‌جا «تحت کنترل و عادی» است.

از سوی دیگر محمد مظفری، فرماندار بوشهر به خبرگزاری دولتی ایرنا گفت که بامداد پنج‌شنبه «دو نقطه در حوالی شهر چغادک از توابع این شهرستان مورد اصابت موشک های آمریکایی قرار گرفته است.»

به گفته او این حملات در ساعت چهار بامداد به وقت محلی رخ داد و «تلفات جانی» نداشت. مظفری جزییات بیشتری از جمله این‌که آیا این حملات به اهدف نظامی یا غیرنظامی انجام گرفته، ارائه نداد.

ایرنا، هم‌چنین به نقل از احسان جهانیان، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار بوشهر گزارش داد که شهرستان‌های بوشهر، دشتی و جم بامداد پنج‌شنبه مورد حملات هوایی و اصابت موشکی قرار گرفتند. او افزود که این حمله‌ها تلفات جانی به همراه نداشته و میزان خسارات در دست بررسی است.

پیش‌تر خبرگزاری تسنیم به نقل از معاون امنیتی و انتظامی استانداری خوزستان گزارش داده بود که نقاطی در اطراف شهر اهواز مورد حمله موشکی آمریکا قرار گرفته و در پی این حمله برق نقاطی از شهر قطع شده است.

به گزارش اقتصاد آنلاین، نقاطی در اطراف شهر آبادان، اطراف شهر شادگان و نقاطی در اطراف شهر اروندکنار در بامداد پنج‌شنبه ۳۰ یولی هدف حمله موشکی آمریکا قرار گرفتند.

سپاه پاسداران، پنج‌شنبه ۳۰ یولی–۸ مرداد، با انتشار بیانیه‌ای مدعی شد، دو نفتکش که با حمایت ایالات متحده قصد خروج از مسیر جنوب تنگه هرمز را داشتند، پس از «بروز آتش‌سوزی شدید در یکی از آن‌ها، با سرعت به عقب برگشتند.»

روابط عمومی سپاه پاسداران در این بیانیه، اعلام کرد: «شامگاه چهارشنبه دو تانکر نفتکش با تحریک پرنده‌های آمریکایی قصد خروج از مسیر ناایمن جنوب تنگه هرمز را داشتند که پس از وقوع حریق شدید در یکی از آنها، هر دو شناور با سرعت به عقب برگشتند.»

سپاه پاسداران نام نفتکش‌ها و دلیل بروز حریق در یکی از این نفتکش‌ها را اعلام نکرد.

سپاه در بیانیه خود هم‌چنین کشورهای منطقه را تهدید کرده و گفت: «کشورهایی که در کمک به متجاوز دخالت دارند، اگر رفتار خود را اصلاح نکنند، پاسخ سختی دریافت خواهند کرد.» سپاه پاسداران هم‌چنین مدعی شد که با توجه به تهدیدات لفظی و دخالت ایالات متحده در منطقه، «تنگه هرمز در شرایط فعلی قابل بازگشایی نیست.»

سپاه پاسداران روز چهارشنبه 29 یولی–۷ مرداد نیز اعلام کرده بود، سه نفتکش را که «اخطارهای دریایی را نادیده گرفته بودند»، در تنگه هرمز هدف قرار داده و متوقف کرده است.

به گزارش وال استرین ژورنال 29 یولی 2026، گفته افراد آگاه از دیدگاه‌های کوپر، منطق اصلی گزینه حداکثری او این است که آمریکا از حملات تلافی‌جویانه محدود -‌که تاثیر چندانی در بازداشتن تهران از تهدید کشتی‌ها در تنگه هرمز و شلیک موشک به سوی نیروهای آمریکایی در منطقه نداشته‌اند‌– فراتر رفته و با تشدید چشم‌گیر جنگ وارد عمل شود.

کوپر استدلال کرده است که اگر آمریکا می‌خواهد اقدام نظامی مؤثر واقع شود، باید حملات هوایی خود را افزایش دهد و تهدید موشکی ایران را به‌طور قابل‌توجهی تضعیف کند تا شاید بتواند بن‌بست کنونی را در هم بشکند. او تاکید دارد که این رویکرد موسوم به «بزرگ وارد عمل شدن» که یکی از چندین گزینه طراحی‌شده توسط اوست، نیاز آمریکا به استفاده از مهمات دفاعی را نیز کاهش خواهد داد؛ زیرا در صورت موفقیت، توان ایران برای انجام حملات متقابل کمتر خواهد شد.

شان پارنل، سخن‌گوی ارشد پنتاگون، در بیانیه‌ای گفت: «وزیر دفاع هگست، دریابد کوپر فرمانده سنتکام و ژنرال کین رییس ستاد مشترک نیروهای مسلح، در زمینه عملیات برون‌مرزی مرتبط با ایران کاملا همسو هستند و در ماموریت، راهبرد و اراده عملیاتی وحدت کامل دارند.»

او افزود: «وزارت جنگ کاملا آماده و مجهز است و در هر لحظه برای اجرای دستورات رئیس‌جمهوری آمادگی دارد.»

کوپر مدت‌ها بر این باور بوده که اگر زمان کافی در اختیار داشته باشد، استفاده از نیروی نظامی می‌تواند ضربه‌ای سنگین و فلج‌کننده به ایران وارد کند؛ هرچند برخی کارشناسان نظامی معتقدند که قدرت هوایی به‌تنهایی هرگز نتوانسته است سرنوشت یک جنگ را تعیین کند. هنگامی که ترامپ در ماه فوریه در حال بررسی آغاز جنگ بود، کوپر برآورد کرده بود که برای تکمیل عملیات به شش هفته یا حتی بیش‌تر زمان نیاز دارد. اما در عمل زمان کم‌تری در اختیار او قرار گرفت.

کارزار مشترک هوایی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز شد. با این حال، تا پایان ماه مارس، رییس‌جمهوری آمریکا به‌تدریج بی‌حوصله و ناراضی شده بود. ایران اعلام کرده بود که تنگه هرمز را بسته و اقدام به کارگذاری مین‌های دریایی در این آبراه راهبردی کرده است. افزایش شدید قیمت نفت اقتصاد جهانی را دچار تلاطم کرد و آمریکا را واداشت برای کاهش قیمت‌ها از ذخایر نفتی خود استفاده کند.

بر اساس گفته فردی آگاه از دیدگاه‌های کوپر، او در ۳۱ مارس محاسبه کرده بود که هنوز حدود ۲۰ روز دیگر برای تکمیل ماموریت خود نیاز دارد. اما در ۳ آوریل، یک جنگنده آمریکایی اف–۱۵ئی بر فراز جنوب غربی ایران سرنگون شد و عملیات نجاتی پرخطر را رقم زد. هرچند هر دو خلبان نجات یافتند، اما این حادثه در تصمیم ترامپ برای نهایی کردن توافق آتش‌بس تنها چند روز بعد از آن نقش داشت.

اندکی پس از اعلام آتش‌بس، هگست که او نیز در نشست هفته گذشته ایرفورس وان حضور داشت، در یک کنفرانس خبری اعلام کرد که برنامه موشکی ایران «عملا نابود شده» و سامانه‌های پرتاب و موشک‌های این کشور «به‌شدت فرسوده و منهدم» شده‌اند.

اما ارزیابی نهادهای اطلاعاتی آمریکا این بود که توان موشکی ایران به‌طور کامل از بین نرفته است. ترامپ در اوایل ماه ژوئن و در گفت‌وگو با برنامه «میت د پرس» شبکه ان‌بی‌سی گفته بود که ایران احتمالا هنوز حدود ۲۱ تا ۲۲ درصد از ذخیره موشکی خود را در اختیار دارد. برخی تحلیلگران حتی برآوردهای بالاتری ارائه کرده بودند.

در حالی که کین کاخ سفید را از محدود بودن ذخایر موشک‌های رهگیر پدافندی آمریکا آگاه کرده بود، استدلال کوپر این بود که حملات هوایی سنگین می‌تواند توان موشکی ایران و قابلیت این کشور برای انجام حملات تلافی‌جویانه را به‌شدت کاهش دهد. در چارچوب رویکرد کین، سامانه‌های پدافند هوایی آمریکا در منطقه می‌توانند برای تقویت حفاظت از مراکز و تاسیسات کلیدی جابه‌جا و بازآرایی شوند.

به گفته افراد آگاه، کوپر در تدوین گزینه‌های مربوط به یک کارزار هوایی گسترده و فشرده از حمایت هگست برخوردار بوده است.

از ماه مارس، ادامه جنگ عبور از تنگه هرمز، گذرگاه باریک ورودی خلیج فارس، را بسیار خطرناک‌تر کرده است. در نتیجه، عربستان سعودی، یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان، بیش از گذشته به صادرات نفت از طریق دریای سرخ وابسته شده است؛ مسیری که اخیرا نیز از سوی گروه‌های حوثی‌های مورد حمایت ایران در یمن به محاصره تهدید شده است.

این حملات و تهدیدها باعث شده بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی از اعزام کشتی‌های خود به آب‌های منطقه خودداری کنند. بر اساس داده‌های مؤسسه دریایی «ویندوارد»، تعداد کشتی‌هایی که از تنگه باب‌المندب در دریای سرخ عبور می‌کنند، از ۲۰ یولی تا کنون حدود یک‌پنجم کاهش یافته است. هم‌چنین تردد از تنگه هرمز هم‌چنان کم‌تر از یک‌دهم سطح پیش از آغاز جنگ باقی مانده است.

بحران تنگه هرمز نشان داد که تنگه هرمز صرفا یک آبراه تجاری نیست، بلکه یک تنگه راهبردی و طلایی انتقال انرژی و هویت‌بخش به قدرت دریایی ایران است که بر کل اقتصاد جهان اثرگذار است. تنگه هرمز نه صرفا یک گذرگاه دریایی، بلکه به‌مثابه مرکز ثقل رقابت‌های ژئوپلیتیک جهانی است. تمرکز منابع عظیم انرژی در خلیج فارس از یک سو و وابستگی حیاتی اقتصاد جهانی به این منابع از سوی دیگر، باعث شده است که هرگونه بی‌ثباتی در این تنگه، فورا امنیت انرژی جهان را مختل می‌کند.

تنگه باب‌المندب یکی از مهم‌ترین آبراهه‌های اقتصادی و حیاتی در جهان محسوب می‌شود که تاثیر آن در منازعات منطقه‌ای و بین‌المللی، کم‌تر از قدرت نظامی نیست. این تنگه که عرض آن در باریک‌ترین نقطه حدود ۳۰ کیلومتر است، میان یمن در آسیا و جیبوتی و اریتره در آفریقا ارتباط برقرار می‌کند و به‌عنوان یک حلقه اصلی، دریای سرخ را به خلیج عدن و دریای عرب، و در نهایت به کانال سوئز و دریای مدیترانه متصل می‌سازد.

روزانه بین ۷ تا ۱۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور می‌کند. باب‌المندب هم‌چنین مسیر اصلی برای حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد از تجارت جهانی به مقصد اروپا، آمریکا و بازارهای آسیایی است و حدود ۲۵ درصد از نیاز اروپا به گاز طبیعی مایع (LNG)‌را تامین می‌کند. میزان تردد کشتی‌ها از این تنگه سالانه حدود ۲۱ هزار فروند تخمین زده می‌شود که معادل ۵۷ کشتی در روز است و ارزش محموله‌های عبوری از آن سالانه به حدود ۷۰۰ میلیارد دلار می‌رسد.

الجزیره می‌افزاید که هرگونه اختلال در این تنگه، به‌ ویژه اگر با توقف تردد در تنگه هرمز هم‌زمان شود، می‌تواند منجر به یک بحران حمل‌ونقل جهانی گردد که زمان سفر بین آسیا و اروپا را از ۳۱ روز به ۴۱ روز افزایش داده و هزینه سفر برای یک کشتی کانتینری متوسط را بدون احتساب هزینه‌های اضافی از یک میلیون دلار به حدود ۱.۷ میلیون دلار برساند.

نیروهای مسلح یمن در چند سال اخیر بیش از ۱۰۰ حمله به کشتی‌ها انجام داده‌ و شرکت‌های بزرگ را مجبور به تغییر مسیر از این آبراهه کرده‌اند؛ به طوری که جریان نفت از این تنگه از تقریباً ۹ میلیون بشکه در سال ۲۰۲۳ به ۴ میلیون بشکه در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است.

این وضعیت در تنگه باب‌المندب مستقیما بر کانال سوئز نیز تاثیر گذاشته است، به‌گونه‌ای که درآمدهای آن از ۱۰.۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به حدود ۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. همچنین تعداد کشتی‌های عبوری از کانال نیز از بیش از ۲۶ هزار فروند به حدود ۱۳ هزار فروند تقلیل یافته که این امر مصر را از یکی از مهم‌ترین منابع ارز خود محروم کرده و فشار بر بودجه و نرخ ارز پوند را افزایش داده است

بنابراین، تنگه باب‌المندب صرفا یک نقطه جغرافیایی نیست، بلکه شریانی حیاتی برای انرژی و تجارت جهانی است و هرگونه تهدید برای بستن آن، شوک‌های مستقیم به اقتصاد جهانی وارد می کند که فراتر از نفت، تمامی بخش‌های حمل‌ونقل، تدارکات و تجارت بین‌المللی را در بر می‌گیرد.

حفر کانال سوئز و افتتاح آن در سال ۱۸۶۹، جایگاه تنگه باب‌المندب دگرگون شد و به دروازه جنوبی اصلی‌ترین مسیر تجارت میان اروپا و آسیا تبدیل گردید.‌(استاپ‌فورد، 2009؛ دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026ب) از آن زمان، بریتانیا، فرانسه، ایتالیا، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی برای تسلط بر این آبراه کلیدی به رقابت پرداخته‌اند.‌(داربی، 1973؛ هدریک، 1981) در دوران معاصر، جنگ یوم کیپور‌(۱۹۷۳) باعث برجسته شدن اهمیت مسیرهای دریایی شد و این تنگه اهمیت ژئوپلیتیکی پیدا کرد.‌(دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026ج)

جزیره پریم‌(مَیّون) تنگه را به دو کانال شرقی و غربی تقسیم می‌کند. کانال غربی با عرض حدود ۲۵ کیلومتر و عمق بیش از ۲۰۰ متر مسیر اصلی عبور کشتی‌های بین‌المللی است؛ اما کانال شرقی‌(اسکندر) که در برخی نقاط عمقی کم‌تر از ۱۰ متر دارد، صرفا برای ترافیک محلی و قایق‌های کوچک مناسب است.‌(دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026الف). بر اساس قوانین بین‌المللی‌(کنوانسیون سازمان ملل درباره حقوق دریاها، 1982)، تمامی کشورها حق تردد بی‌آزار‌(عبور صلح‌آمیز) از این آبراه را دارند، اما موقعیت حساس ژئوپلیتیک آن همواره دستاویزی برای قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است.

تنگه باب‌المندب به‌عنوان تنها راه ورود به کانال سوئز، یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای ترانزیت انرژی جهان به شمار می‌رود. آمارها نشان می‌دهد حدود ۹ تا ۱۲ درصد از کل تجارت دریایی نفت از این تنگه عبور می‌کند. در سال ۲۰۲۳‌(قبل از جنگ غزه)، ۶.۹ میلیون، حدود ۱۰–۱۱ درصد حجم عادی و در سال ۲۰۲۴ این جابجایی کاهش پیدا کرد و به ۲.۵ میلیون که حدود ۴–۵ درصد، کاهش حدود ۶۴ درصدی پیدا کرد معلول خطرزایی‌های انصارالله بود و مجدد بعد از تأمین امنیت توسط انصارالله در نیمه اول ۲۰۲۵ به ۴.۲ میلیون رسید که حدود ۶ درصد کل ترانزیت انرژی را به خود اختصاص داد. در سه ماهه اول ۲۰۲۶ ، این ترانزیت به ۵.۴ میلیون بشکه در روز رسید که حدود ۸ درصد‌(برآورد) کل ترانزیت را به خود اختصاص می‌دهد.‌(مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا، 2023؛ اس‌اندپی گلوبال–کالاهای دریایی، 2024؛ رادیو اروپای آزاد–رادیو آزادی، 2025؛ آژانس بین‌المللی انرژی، 2026ج).

حملات نیروهای انصارالله یمن‌(حوثی‌ها) به کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها در دریای سرخ از اواخر سال ۲۰۲۳، تغییرات عمیقی در الگوی ترانزیت انرژی جهان ایجاد کرده است. مشاهده می‌شود که میانگین عبور روزانه کشتی‌ها از باب‌المندب از بیش از ۷۰ فروند در حالت عادی به تنها ۲۸ فروند کاهش یافت. حملات مجدد حوثی‌ها در ژوئیه ۲۰۲۵ بار دیگر نرخ حمل ونقل و حق بیمه کشتی‌ها را افزایش داد و بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی را وادار به تغییر مسیر داد (اس‌اند‌پی گلوبال، 2025).

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به امنیت آبراهه‌های بین‌المللی وابسته است؛ آبراهه‌هایی که بخش قابل‌توجهی از انرژی، کالا و زنجیره تامین جهانی از آن‌ها عبور می‌کند. در میان این مسیرها، تنگه هرمز و باب‌المندب جایگاهی بی‌بدیل دارند؛ دو گلوگاه راهبردی که هرگونه اختلال در آنها می‌تواند بازارهای جهانی انرژی را دچار شوک، هزینه حمل‌ونقل را چند برابر و اقتصادهای بزرگ جهان را با موج تازه‌ای از تورم و رکود مواجه کند.

دولت مصر روز پنج‌شنبه ۳۰ ژوئیه اعلام کرد که آتش‌سوزی روز گذشته در بندر دمیاط بر اثر یک حمله پهپادی رخ داده است؛ نخستین حمله‌ای که از زمان آغاز جنگ در خاورمیانه، خاک مصر را هدف قرار داده است.

نیویورک تایمز گزارش داد، دو مقام ایرانی که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، گفته‌اند که «این انفجار یک حمله پهپادی بوده و با این هدف انجام شده که اگر ایران تصمیم به تشدید درگیری بگیرد، حمل‌ونقل دریایی و تأمین جهانی انرژی می‌تواند با اختلالات گسترده‌تری روبه‌رو شود.» این افراد مشخص نکردند که آیا این حمله توسط ایران یا یکی از گروه‌های هم‌پیمان جمهوری اسلامی در منطقه انجام شده و هم‌چنین محل انجام حمله را نیز فاش نکردند.

دونالد ترامپ، روز چهارشنبه ۲۹ یولی در دفتر بیضی کاخ سفید به خبرنگاران گفت که اطلاعاتی درباره این انفجار به دستش رسیده است. ترامپ بدون ارائه جزئیات، تلویحا ایران را مسئول آن دانست. او گفت این حادثه «ادامه همان روند قبلی» است. او افزود: «ما قرار است بسیار سخت به آن‌ها ضربه بزنیم، چون حالا نوبت ماست.»

اگرچه ایران نیز از هرگونه تنش و اختلال در این مسیرها متأثر خواهد شد، اما وابستگی شدید اقتصادهای صنعتی و مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی به این آبراهه‌ها سبب شده است بسیاری از کارشناسان معتقد باشند بازندگان اصلی هرگونه بحران در هرمز و باب‌المندب، آمریکا و اقتصادهای بزرگ آسیایی و اروپایی خواهند بود.

در شرایطی که تنش‌های ژئوپلیتیکی در غرب آسیا هم‌چنان ادامه دارد، بار دیگر نام دو آبراهه راهبردی جهان یعنی تنگه هرمز و باب‌المندب در کانون توجه بازارهای جهانی قرار گرفته است؛ دو گلوگاهی که امنیت آن‌ها نه تنها برای کشورهای منطقه، بلکه برای اقتصاد جهانی اهمیتی حیاتی دارد.

تنگه هرمز به تنهایی مسیر انتقال حدود یک‌پنجم نفت مصرفی جهان محسوب می‌شود و روزانه میلیون‌ها بشکه نفت و بخش قابل توجهی از تجارت گاز طبیعی مایع (LNG)‌از این مسیر عبور می‌کند. در سوی دیگر، تنگه باب‌المندب حلقه اتصال دریای سرخ به اقیانوس هند و کانال سوئز است و بخش مهمی از تجارت میان آسیا و اروپا از این مسیر انجام می‌شود.

کارشناسان معتقدند هرگونه اختلال همزمان در این دو آبراهه می‌تواند به بزرگ‌ترین شوک انرژی جهان از زمان بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ تبدیل شود؛ شوکی که آثار آن تنها به بازار نفت محدود نخواهد بود و تمامی زنجیره‌های تامین، حمل‌ونقل دریایی، تجارت جهانی و حتی امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

تحولات سال‌های اخیر بار دیگر نشان داده است که امنیت انرژی جهان هم‌چنان به غرب آسیا وابسته است و هیچ مسیر جایگزینی تاکنون نتوانسته نقش تنگه هرمز و باب‌المندب را به طور کامل ایفا کند. از این رو، هرگونه تشدید تنش در این دو آبراهه می‌تواند اقتصاد جهانی را با شوک‌های عمیق مواجه کرده و بار دیگر اهمیت ژئوپلیتیکی منطقه را در معادلات بین‌المللی برجسته سازد. در چنین شرایطی، آن‌چه بیش از گذشته آشکار می‌شود این است که ثبات اقتصاد جهانی، امنیت انرژی و پایداری زنجیره‌های تامین، بیش از هر زمان دیگری به امنیت این دو شریان حیاتی گره خورده است؛ شریان‌هایی که اختلال در آن‌ها نه تنها کشورهای منطقه، بلکه کل اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

بدون تردید ایران نیز از هرگونه تنش گسترده در آبراهه‌های منطقه متاثر خواهد شد. افزایش هزینه‌های بیمه، محدودیت‌های تجاری و اختلال در حمل‌ونقل می‌تواند بر تجارت خارجی کشور اثر منفی بگذارد.

جنگ‌ها اثرات و تخریبات گسترده‌ای در زندگی انسان دارند. در دور قبلی حملات آمریکا به جنوب ایران، این بار تنها مراکز نظامی را هدف نگرفت. مقامات محلی از اصابت پرتابه به یک سیلوی ذخیره گندم در هویزه، یک نقطه در دشت آزادگان، یک کارخانه آب معدنی در ایلام و یک پاسگاه محیط‌بانی در هرمزگان خبر دادند؛ حملاتی که در کنار خسارت به زیرساخت‌ها، نگرانی‌ها درباره امنیت غذایی، معیشت مردم و تداوم خدمات عمومی در استان‌های جنوبی را افزایش داده است.

استان‌های خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان سال‌هاست علاوه بر اهمیت نظامی و راهبردی، با مشکلاتی مانند کمبود آب، قطعی‌های مکرر برق، بیکاری، فقر و ضعف زیرساخت‌های خدماتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

اکنون با گسترش حملات، نگرانی تازه‌ای نیز شکل گرفته است؛ امنیت غذایی و تامین کالاهای اساسی. هدف قرار گرفتن سیلوهای ذخیره گندم، حتی اگر همه ذخایر آن از بین نرفته باشد، می‌تواند زنجیره انتقال آرد را مختل کند؛ موضوعی که نخستین نشانه‌های آن معمولا در نانوایی‌ها و بازار مواد غذایی دیده می‌شود.

خاموشی‌های مکرر تنها منجر به اختلال در زندگی منازل شهروندان محدود نمی‌شود. نانوایی‌ها، سردخانه‌ها، پمپ‌های آب و بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک نیز با قطع برق از کار می‌افتند و ادامه این وضعیت می‌تواند توزیع نان، آب و مواد غذایی را با مشکل روبه‌رو کند.

خاموشی‌ها، هم‌چنین فشار سنگینی بر بخش صنعت و اشتغال نیز وارد کرده‌اند. روزنامه «اطلاعات» در همین زمینه به نقل از معاون برنامه‌ریزی وزارت صنعت نوشته که زیان ناشی از قطعی برق صنایع از حدود ۳۰۳ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ به ۴۷۳ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ رسیده است. این مقام هشدار داده که اگر وضعیت ادامه پیدا کند، احتمال افزایش بیکاری در نیمه دوم سال وجود دارد.

قدرت خرید مردم ایران و عرضه و تقاضای بازار ارتباط مستقیم با بودجه دولت و نحوه پرداخت حقوق کارمندان و کارگران در دو بخش عمومی و خصوصی دارد.

طی جنگ‌های اخیر و به علت محاصره دریایی، فروش نفت ایران تقریبا به صفر رسید. هم‌چنین به علت آسیب شدید به شرکت‌های بزرگ‌(چه از طریق بمباران آن‌ها و چه به‌دلیل تحریم ورود مواد اولیه) تولید در این شرکت‌ها یا متوقف شد یا به حداقل ممکن رسید.

دولت جمهوری اسلامی ایران که همواره با کسری بودجه مزمن مواجه بود، با آسیب جدی به منابع درآمدی‌اش پس از جنگ ۳۹ روزه با کسری عظیم بودجه مواجه شد. این امر باعث تاخیر زیاد در پرداخت حقوق کارکنان دولتی و حذف بودجه پروژه‌های خدماتی و عمرانی شد که این وضع به نوبه خود نیز بخش خصوصی را شدیدا تحت تاثیر قرار داد.

دولت برای جبران این کسری، به بدترین و تورمی‌ترین اقدام یعنی چاپ پول متوسل شد. چنین وضعی نه تنها مشکل پرداخت‌های دولت را حل نکرد بلکه باعث گرانی و تورم شدید کالاها به‌ویژه کالاهای مصرفی شد و در نهایت به کاهش هولناک قدرت خرید مردم منتهی شد.

مردم از تحریم‌های اقتصادی که به‌عنوان ابزار علیه آن‌ها به کار گرفته شد آسیب دیده‌اند و حالا بمب‌های دونالد ترامپ و طناب‌های دار و تیراندازی به مردم در خیابان‌ها توسط ماموران جمهوری اسلامی، جان مردم را می‌گیرد. در نتیجه اکثریت مردم ایران همیشه احساس کرده‌اند که از هر دو طرف تحت فشار قرار دارند. یک طرف توسط آمریکا، قبلا با تحریم‌ها و حالا با بمب‌ها، و طرف دیگر توسط جمهوری اسلامی که حقوق اجتماعی مردم را روزانه نادیده می‌گیرد. بنابراین، مردم آزادی‌خواه و ضدجنگ ایران، اکنون مجبورند در دو جبهه بجنگند: جبهه ضدجنگ و جبهه سرنگونی حکومت جهل و جنایت و ترور اسلامی!

پنج‌شنبه هشتم مرداد 1405-سی‌ام یولی 2026

نوشته حمله مجدد آمریکا به مراکز فرماندهی، موشکی و پهپادی، پدافند و زیرساخت‌های دریایی ایران اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

هم‌زمان با برگزاری پنجاه‌ونهمین نشست وزیران امور خارجه اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آ.سه.آن) در مانیل، مقام‌های این اتحادیه و شرکای گفت‌وگوی آن بر ضرورت کاهش تنش‌های ژئوپلیتیکی، برقراری آتش‌بس در غرب آسیا، حفظ امنیت دریای جنوبی چین و تقویت همکاری‌های اقتصادی و منطقه‌ای تاکید کردند.

ده کشور عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آ.سه.آن) در مجموع دارای 650 میلیون جمعیت و 5/2 تریلیون دلار تولید ناخالص ملی بوده و از این لحاظ ششمین جمعیت بزرگ اقتصادی دنیا را تشکیل می‌دهند.

وزیران خارجه کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آسه‌آن)، روز سه‌شنبه 22 یولی 2026، در نشست فیلیپین نگرانی عمیق خود را از تاثیر جنگ علیه ایران بر امنیت انرژی و تجارت جهانی اعلام کردند. آنان با صدور بیانیه‌ای، تحولات اخیر را تهدیدی جدی برای تلاش‌های میانجی‌گران و چشم‌انداز حل‌وفصل مسالمت‌آمیز از طریق دیپلماسی دانستند.

وزرای خارجه انجمن ۱۱ عضوی کشورهای آسیای جنوب شرقی‌(آسه آن) و شرکای اصلی این هفته در مانیل در حالی تشکیل جلسه دادند که بی‌ثباتی پس از سرگیری حملات نظامی آمریکا علیه ایران و متقالا حملات جمهوری اسلامی به کشورهای منطقه و ادامه بستن تنگه هرمز، نگرانی‌هایی را در مورد عرضه انرژی از طریق تنگه هرمز، و هم‌چنین تورم و رشد جهانی، افزایش داده است.

خطرات در روزهای اخیر افزایش یافته است، با اعلام محاصره دریایی عربستان سعودی توسط حوثی‌های یمن که همسو با ایران هستند، جبهه جدیدی در درگیری منطقه گشوده شده و تهدید علیه عرضه جهانی انرژی و تجارت فراتر از خلیج فارس را افزایش داده است.

نشست مانیل، در حالی برگزار شد که حملات نظامی آمریکا علیه ایران و متقابلا ایران علیه کشتیرانی در تنگ هرمز و کشورهای منطقه از سر گرفته شده و تهدیدهای جدیدی مانند اعلام محاصره دریایی علیه عربستان نگرانی‌ها را درباره اختلال در عرضه انرژی و تجارت جهانی تشدید کرده است.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا و همتایان چینی و روسی او نیز در این نشست حضور دارند که نشان‌دهنده تاثیر گسترده جنگ ایران بر دیپلماسی بین‌المللی است. تاثیر مستقیم بر اقتصاد جنوب شرق آسیاکشورهای آسه‌آن با تولید ناخالص داخلی ترکیبی ۳.۸ تریلیون دلار، به شدت به واردات نفت از کشورهای خلیج فارس وابسته هستند و بسته‌شدن تنگه هرمز تاثیر مستقیمی بر اقتصاد آن‌ها داشته است.

جنگ باعث افزایش قیمت نفت و گاز در منطقه شده و تولید و صادرات را مختل کرده است. فیلیپین که از ماه مارس وضعیت فوق‌العاده انرژی اعلام کرده، برای تامین نفت به شرکای غیرسنتی مانند روسیه و چین روی آورده، اما در برابر افزایش قیمت‌های ناشی از نیروهای بازار، چاره‌ای ندارد. وزرای آسه‌آن بر لزوم تسریع در ایجاد سازوکار به اشتراک‌گذاری نفت برای کاهش تأثیرات این بحران تأکید کرده‌اند.

تردد از تنگه هرمز بعد از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دچار اختلال شد. قیمت نفت در زمان آغاز جنگ علیه ایران 73.23 دلار بود اما بعد از جنگ در مقاطعی به 130 دلار رسید. آمارها نشان می‌دهند این بزرگ‌ترین جهش قیمت نفت از زمان جنگ خلیج فارس در دهه 1990 به شمار می‌رود. بعد از آتش‌بس اعلام‌شده میان ایران و آمریکا و امضای تفاهم‌نامه میان دو طرف قیمت نفت در مقاطعی به سطوح پیش از جنگ بازگشت اما با نقض این یادداشت تفاهم توسط طرفین بار دیگر صعودی شده است. قیمت نفت خام شاخص برنت دریای شمال روز سه‌شنبه به ۸۸ دلار و ۲۶ سنت برای هر بشکه رسیده است.

بحران‌های اخیر در خاورمیانه و تشدید حملات نظامی آمریکا علیه ایران، سایه سنگینی بر نشست دیپلماتیک «آسه آن» در مانیل انداخته بود. وزرای خارجه کشورهای عضو این بلوک نسبت به پیامدهای این بحران بر امنیت انرژی، تورم جهانی و تجارت ابراز نگرانی کرده و تاکید کردند که این تحولات، چشم‌انداز حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مناقشات را بیش از پیش تضعیف می‌کند.

کشورهای جنوب شرق آسیا که وابستگی شدیدی به واردات انرژی دارند، به دنبال راهکارهایی برای کاهش آسیب‌های اقتصادی ناشی از این درگیری‌ها هستند. علاوه بر بحران خاورمیانه، این گردهمایی با چالش‌های منطقه‌ای مهمی هم‌چون شکست ابتکار صلح در میانمار و تنش‌های فزاینده در دریای چین جنوبی مواجه است. درگیری اخیر میان نیروهای دریایی فیلیپین و گارد ساحلی چین، بار دیگر حساسیت‌ها را بر سر این آبراه استراتژیک افزایش داده است؛ به‌طوری که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، با تاکید بر تعهد به آزادی ناوبری و حمایت از متحدان، نسبت به استفاده از تجارت به‌عنوان ابزار ژئوپلیتیک هشدار داد. در این میان، حضور مقامات ارشد کشورهای قدرتمند از جمله آمریکا، چین، هند و روسیه در حاشیه نشست آسه آن، اهمیت دیپلماتیک این رویداد را برای مدیریت تنش‌های امنیتی و اقتصادی در سطح جهانی دوچندان کرده است.

آسیای جنوب شرقی، یک واردکننده بزرگ نفت با تولید ناخالص داخلی ترکیبی ۳.۸ تریلیون دلار، به شدت در معرض کمبود عرضه قرار دارد و به دنبال تسریع مکانیسم تقسیم نفت آسه آن برای کاهش تاثیرات آن بوده است.

آسه آن در داخل منطقه با چالش‌های زیادی روبه‌روست و روز سه‌شنبه مشاوره‌ای در مورد درگیری در میانمار برگزار خواهد کرد، زیرا ابتکار صلح این بلوک، پنج سال پس از کودتای نظامی که کشور را به جنگ داخلی کشاند و حدود ۱۰۰ هزار نفر کشته شدند، با شکست مواجه شده است.

وزیران خارجه کشورهای عضو آسه‌آن سه‌شنبه ۳۰ تیر در بیانیه‌ای پس از نشست غیرعلنی خود اعلام کردند: «ما عمیقا نگرانیم که تحولات اخیر تلاش‌های مستمر میانجی‌گران کلیدی را به‌شدت تضعیف کند و چشم‌انداز دست‌یابی به راه‌حلی مسالمت‌آمیز از طریق گفت‌وگو و دیپلماسی را کاهش دهد.»

نشست‌های گوناگون هیات‌های ۱۱ کشور عضو آسه‌آن و شرکای عمده این اتحادیه، در هفته جاری در مانیل، پایتخت فیلیپین، برگزار می‌شود. اندونزی، مالزی، فیلیپین، سنگاپور، تایلند، برونئی، ویتنام، لائوس، میانمار، کامبوج و تیمور شرقی اعضای آسه‌آن هستند.

در تحولی دیگر، حوثی‌های یمن ۲۹ تیر از آغاز محاصره دریایی عربستان خبر دادند؛ اقدامی که می‌تواند جبهه‌ای تازه در درگیری‌ها بگشاید و تهدیدها را علیه جریان انرژی و تجارت جهانی، به فراتر از خلیج فارس گسترش دهد.

مقامات هم‌چنین در مورد تنش‌ها در دریای چین جنوبی گفت‌و‌گو کردند، در حالی که آسه آن و چین پس از نزدیک به ۱۰ سال هنوز در تلاش برای نهایی کردن یک کد رفتاری برای جلوگیری از تشدید اختلافات هستند.

پیش از این گردهمایی، فیلیپین، متحد آمریکا، پرسنل گارد ساحلی چین را متهم کرد که روز دوشنبه در نزدیکی آبسنگ مورد مناقشه توماس دوم در دریای چین جنوبی، با باتوم به سر یکی از پرسنل نیروی دریایی این کشور به‌طور تهاجمی ضربه زده‌اند.

گارد ساحلی چین این ادعا را «کاذب» خواند و پکن روز سه‌شنبه هفته گذشته اعلام کرد که سفیر فیلیپین را احضار کرده است.

وزارت امور خارجه آمریکا آن‌چه را که «اقدامات خطرناک و تهاجمی» چین خواند، محکوم کرد و آن را «الگوی نگران‌کننده تحریکات چین علیه عملیات دریایی قانونی فیلیپین» نامید.

روبیو، بدون نام بردن از چین، در مقاله‌ای که روز سه‌شنبه گذشته هنگام ورودش به مانیل در روزنامه‌های فیلیپین منتشر شد، به پکن تاخت و بر تعهد آمریکا به آزادی ناوبری تاکید کرد، اما هشدار داد که چنین آزادی «به هیچ وجه تضمین شده نیست.»

روبیو در این مقاله گفت: «اگر این آب‌ها تحت کنترل قدرتی قرار گیرد که مایل به استفاده از تجارت به‌عنوان یک سلاح ژئوپلیتیک است، هم ایالات متحده و هم کشورهای آسه آن با تهدیدات جدید و وخیمی برای حاکمیت، امنیت و آینده اقتصادی خود مواجه خواهند شد.»

روبیو حکم داوری سال ۲۰۱۶ را که ادعاهای گسترده حاکمیتی چین در دریای چین جنوبی را باطل کرده بود، نهایی و الزام‌آور دانست و گفت که آمریکا به تعهدات خود در قبال فیلیپین و سایر متحدان «در مواجهه با تهدیدات جدید و اجباری علیه منافع مشترک ما» عمل خواهد کرد. چین حکم داوری را که به نفع فیلیپین صادر شد، به رسمیت نمی‌شناسد.

وزیران خارجه چین و کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آسه‌آن) با ابراز نگرانی از وضعیت کنونی خاورمیانه، خواستار تداوم روند مذاکرات میان ایران و آمریکا و توقف فوری درگیری‌ها شدند.

در بیانیه وزارت امور خارجه چین که روز جمعه منتشر شد، آمده است که وانگ یی وزیر خارجه چین در کنار همتایان کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آسه‌آن) نسبت به تشدید بحران خاورمیانه ابراز نگرانی و تاکید کرد که ادامه این وضعیت جان غیرنظامیان، صلح و ثبات منطقه‌ای و جهانی و امنیت انرژی و امنیت غذایی را تهدید می‌کند.

این بیانیه افزود: وزیر خارجه چین در کنار همتایان کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آسه‌آن) در این نشست، از همه طرف‌ها خواستند که از مسیر گفت‌وگو، دیپلماسی و بر پایه منشور سازمان ملل و حقوق بین‌الملل، برای دستیابی به راه‌حلی صلح‌آمیز و پایدار تلاش کنند.

در این بیانیه بر اجرای کامل آتش‌بس، توقف فوری درگیری‌ها در تمام جبهه‌های خاورمیانه، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها، حفاظت از غیرنظامیان و زیرساخت‌های غیرنظامی، تضمین دسترسی کمک‌های بشردوستانه و خودداری از هرگونه اقدام تنش‌زا تأکید شده است.

چین و آسه‌آن، هم‌چنین بر حفظ امنیت دریانوردی و آزادی کشتیرانی و پرواز در تنگه‌های بین‌المللی مطابق حقوق بین‌الملل تاکید کرده و خواستار تضمین امنیت کشتی‌ها، خدمه آنها و استمرار عبور و مرور ایمن در آبراه‌های بین‌المللی شدند.

این بیانیه درحالی منتشر شد که لین جیان سخنگوی وزارت خارجه چین در واکنش به گزارش‌ها درباره اعزام ناوهای هواپیمابر و جنگنده‌های بیش‌تر آمریکا به خاورمیانه گفت: «پکن از تشدید تنش‌ها در منطقه خلیج فارس عمیقا نگران است.» وی تاکید کرد که دستاوردهای مذاکرات به‌سختی به دست آمده و ازسرگیری درگیری‌ها به سود هیچ طرفی نیست.

سخنگوی وزارت خارجه چین افزود: «حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی کشورهای منطقه باید مورد احترام و حفاظت قرار گیرد و طرف‌های درگیر باید با حفظ آرامش و خویشتنداری، به اقدامات خصمانه پایان داده، گفت‌وگوها را از سر بگیرند و اختلافات را از طریق راهکارهای سیاسی و دیپلماتیک حل‌وفصل کنند تا هرچه سریع‌تر آتش‌بسی جامع و پایدار برقرار شود.»

لین جیان اضافه کرد که چین هم‌چنان بر اساس «پیشنهاد چهار ماده‌ای «شی جین‌پینگ» رییس‌جمهوری این کشور برای برقراری صلح، به تلاش‌های خود در جهت توقف جنگ، کاهش تنش‌ها و بازگرداندن صلح و ثبات به منطقه ادامه خواهد داد.

اتحادیه ملل جنوب شرق آسیا موسوم به ASEAN در 8 اوت 1967 توسط وزرای خارجه پنج کشور اندونزی، مالزی، سنگاپور، تایلند و فیلیپین و با صدور اعلامیه بانکوک پایه‌گذاری شد. کشورهای برونئی در سال 1984، ویتنام در سال 1995 ، لائوس و میانمار در سال 1997 و کامبوج در سال 1999 به این اتحادیه پیوستند. کشورهای پاپوآ گینه نو و تیمور شرقی اعضاء ناظر و در انتظار عضویت در این اتحادیه هستند. دبیرخانه اتحادیه در جاکارتا می باشد و ریاست آن به‌صورت دوره ای و یک‌ساله است که در حال حاضر کشور ویتنام در سال 2020 آن را بر عهده دارد. اولویت‌های آ سه آن کمک فعالانه به فضای صلح، ثبات و امنیت منطقه‌ای، ایجاد رفاه از طریق یکپارچگی و ارتباطات منطقه ای، افزایش آگاهی در خصوص جامعه و هویت آ سه آن، مشارکت برای صلح و توسعه پایدار و تقویت نقش این اتحادیه در جامعه بین‌المللی با رویکرد همبستگی و یکپارچگی و شعار «چشم انداز واحد، هویت واحد، جامعه واحد» می باشند.

منطقه آسیای جنوب شرقی شامل هفت کشور اصلی آسیا و سه کشور جزیره‌ای می‌باشد.

آسیای جنوب شرقی حدود چهار میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد. این منطقه بیش‌تر شامل سرزمین‌های کوهستانی و جنگل‌های استوایی، همراه با ساحل ماندابی است.

اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا دارای دارای اهداف آموزشی، امنیتی و اقتصادی است و با امضای موافقت‌نامه ایجاد منطقه آزاد تجاری بین آ.سه.آن و پکن از سال 2016 این اتحادیه سومین شریک اقتصادی چین به شمار می‌رود و علاوه بر این کشور آمریکا، کانادا، روسیه، اتحادیه اروپا و ژاپن، کره جنوبی، هند، استرالیا و زلاند نو شریک گفت‌و‌گو با آسه آن هستند.

در همین حال، کشورهای عضو تلاش می‌کنند در چارچوب مذاکرات هرگونه تنش در روابط خود با دیگر کشورهای منطقه را برطرف کنند.

علی رغم تجارت 452 میلیون دلاری آ.سه.آن با پکن مساله تسلط چین بر جنوب شرق آسیا از جمله مشکلات لاینحل موجود به شمار می رود.

بر اساس آمار مرکز اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا در جاکارتا پایتخت اندونزی، بیشترین تولید ناخالص داخلی کشورهای عضو در سال گذشته در اندونزی با 932.2 میلیارد دلار، 406.8 میلیارد دلار در تایلند و 304 میلیارد دلار در فیلیپین بوده است.

اهداف این اتحادیه عبارت است از:

روحیه مساوی الحقوق و همکاری برای صرف مساعی مشترک به مساعدت به رشد اقتصادی منطقه‌ای، پیشرفت اجتماعی و توسعه فرهنگی پیروی از عدالت، اصول روابط کشور و منشور سازمان ملل مساعدت به صلح و ثبات منطقه مساعدت به همکاری‌ها و پشتیبانی متقابل در مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، فنی و علمی پشتیبانی متقابل در قلمروهایی مانند آموزشی، شغلی، فنی و تعلیم اداری و تجهیزات تحقیقاتی همکاری‌های موثرتردر زمینه‌های کشاورزی و صنایع، گسترش تجارت، بهبود راه و حمل و نقل و ارتقای سطح زندگی مردم مساعدت به تحقیقات مربوط به مسائل آسیای جنوب شرقی حفظ همکاری‌های نزدیک و با منافع متقابل بین سازمان‌های بین‌المللی و منطقه ای دارای اهداف مشابه، جست‌و‌جوی راه‌های همکاری فشرده‌تر با این سازمان‌ها.

منطقه جنوب آسيا به تنهايي 8/3 درصد کل مساحت دنيا را به خود اختصاص داده است. اين منطقه در نقطه اتصال بين خاورميانه وجنوب شرق آسيا قرار دارد و نيمکره شمالي اقيانوس هند را تقريبا به تمامي‌در بر مي‌گيرد. به علاوه اين منطقه کانون اتصال زير سيستم‌هاي آسياي مرکزي، خاورميانه، خليج فارس و خاور دور مي‌باشد. 

بر خلاف ديگر مناطق مانند آفريقا، آسياي غربي يا آمريکاي لاتين، جنوب آسيا از منابع مهم طبيعي مانند خاک، آب، مواد معدني و هيدروکربن‌ها چندان برخوردار نيست. اين منطقه20 درصد از کل پوشش جنگلي دنيا را به خود اختصاص داده است. با وجود اين‌که 8/3 درصد از کل مساحت دنيا را به خود اختصاص داده است، تعادل اکولوژيکي و تنوع زيستي را حفظ کرده است. جنوب آسيا به لحاظ انرژي فقير است. ذخائر گاز اين منطقه 69/1 درصد کل ذخائر گاز جهان را تشکيل مي‌دهد و 06/0 درصد نفت خام جهان را داراست. کشورهاي منطقه جنوب آسيا پس از کسب استقلال در اوسط قرن بيستم، طرح‌هاي مشابه‌اي را با رويکرد توسعه محور با واگذاري نقش اصلي به بخش عمومي‌در حوزه اقتصاد آغاز کردند. استراتژي توسعه‌اي آن‌ها در جهت جبران عقب‌ماندگي‌هاي به يادگار مانده از استعمار، بر مبناي خودکفائي و جايگزيني واردات بود. اگر چه موقعيت‌هاي چشمگيري را در رسيدن به پيشرفت اقتصادي در مقايسه با دوره استعمار بدست آوردند، اما تمام مقصود را برآورده نمي‌کرد به‌طوري که براي بيشتر از سه دهه پس از استقلال، نرخ رشد توليد منطقه جنوب آسيا پايين‌تر از نرخ رشد جهان بوده است.

اقتصاد جنوب آسيا تا اواخر دهه 1980 يک اقتصاد بسته بوده است. در سال 1980 سهم تجارت در توليد ناخالص داخلي در منطقه آسيا 21 درصد بوده است. سهم تجارت در توليد ناخالص داخلي هند 16 درصد بوده است که اين رقم براي کره جنوبي 74 درصد و براي کشورهاي حوزه شرق آسيا 45 درصد مي‌باشد. در همين موقع سهم جنوب آسيا در صادرات جهاني در سطح ناچيزي حدود 7 در صد بوده است. در اين دوره‌ي زماني کشورهاي جنوب آسيا نه فقط از رژيم تعرفه‌ها پيروي نکردند، بلکه به محدوديت‌هاي کمي‌نيز متوسل شدند. در مجموع سهم تجارت در توليد ناخالص داخلي حوزه جنوب آسيا از 12 درصد در سال 1970 به 21 درصد  در سال  1989 و 30 درصد در سال 1999 افزايش يافته است. دلايل پايين بودن رشد تجارت به سياست‌هاي تجاري که به وسيله کشورهاي جنوب آسيا اتخاذ شده بر مي‌گرد. يکي از اين دلايل اقتصاد دستوري  و بسته اين کشورها مي‌باشد.

جنوب آسيا کشورهاي متفاوت با ساختارهاي قدرت گوناگون سياسي و اجتماعي را شامل مي‌شود. اين منطقه طيف‌هاي چندگانه‌اي را به لحاظ نظام سياسي تشکيل مي‌دهند. از نظام‌هاي در حال گذار به دموکراسي همچون پاکستان تا دموکراسي ائتلافي هند را شامل مي‌شود.

کشورهاي  منطقه جنوب آسيا از جوامعي  هستند که در آن‌ها فراگرد غير نظامي‌کردن نهادهاي جامعه همواره با مانع روبه‌رو شده است. گرايش اصلي در دموکراسي‌هاي اين منطقه، سلطه و حاکميت حزبي است و دست‌يابي به قدرت ملي از طريق انتخابات به ندرت اتفاق مي‌افتد. تنها هند تجربه موفق دموکراسي نسبتا باثبات در منطقه است. هند کشوري بسيار پهناور، بسيار فقير و بسيار متنوع است. اما توانسته است با وجود بروز بحران‌ها، دموکراسي پارلماني را حفظ و حراست کند.

اکثر کشورهاي اين منطقه از مشکلي به نام توسعه‌نيافتگي و عقب‌ماندگي رنج مي‌برند. ضعف سياسي برخي دول در حفظ مرزهاي سرزميني،  منابع طبيعي و نيروي انساني، نابرابري اقتصادي هم در درون کشورهاي منطقه و هم در بين کشورهاي منطقه و عدم توزيع يکنواخت منابع انرژي از مؤلفه‌هاي تاثيرگذار بر عدم توسعه اقتصادي منطقه مي‌باشد. ضريب پايين توسعه انساني بيانگر اين واقعيت مي‌باشد که توسعه به‌عنوان يک مسئله بغرنج در منطقه مي‌باشد. اين وضعيت به گسترش فقر، بيکاري، ناامني و بي‌ثباتي در داخل جوامع منطقه دامن‌زده است.

کشورهاي جنوب آسيا، به‌طور نسبي اکثر شاخصه‌هاي يک اقتصاد توسعه نيافته را دارا هستند. كشورهاي اين منطقه با وجود ويژگي مشترک عدم توسعه نسبي، خود به طيف‌هاي مختلفي تقسيم مي‌شوند که شامل کشورهاي در حال توسعه مثل هند، کشورهاي کم‌تر توسعه يافته مانند پاکستان و نظام‌هاي اقتصادي نسبتا توسعه نيافته مانند بنگلادش، بوتان، برمه و نظاير آن‌ها نيز مي‌شود. به‌طور کلي آسيب‌پذيري اقتصادي و عدم توسعه اقتصادي و سياسي در اين کشورها منجر به بي‌ثباتي و ناامني سياسي و اجتماعي شده که در نهايت بحران مشروعيت را که در مواقعي نيز به کودتاهاي متعددي از حمله در پاکستان انجاميده، به بار آورده است.

علاوه بر اين، کشورهاي جنوب آسيا پس از کسب استقلال به لحاظ ساختاري با مشکلات متعدد ارضي، مرزي، ملیي، مذهبي، فرهنگي، ايدئولوژيک و سياسي به جا مانده از ميراث شوم استعمار انگليس مواجه شدند. اين اختلافات به حدي بوده که در مواقعي تبديل به منازعه و چالش ميان اين کشورها شده است. به گونه‌اي که عدم تعامل در حل منازعات در چارچوب منافع مشترک، ترتيبات امنيتي را به منازعه، رويارويي و ترويج مسابقه‌هاي تسليحاتي تبديل کرده است. مواردي از اين اختلافات عبارتند از:

1- اختلافات هند و پاکستان بر سر مسئله کشمير

2- اختلافات هندو بنگلادش بر سر تعيين خط مرزي رودخانه گنگ

3- مسئله بنگالي زبان‌ها بين هند و بنگلادش

4- جنبش‌هاي جدايي‌طلب بين هند و بنگلادش

5- اختلافات ملی‌هند و سريلانکا

6- اختلافات هند و نپال

7- اختلافات پاکستان و افغانستان بر سر خط مرزي ديوارند

به‌طوري که مشاهده مي‌شود، هند تنها با سه کشور مالديو، افغانستان و بوتان اختلافي ندارد و با بقيه کشورهاي منطقه داراي اختلافات ارضي، مرزي و ملی ‌مي‌باشد.

با این وجود، آسیا و سایر بازارهای نوظهور خانه ۸۵ درصد از جمعیت جهان و موتورهای جدید رشد جهانی هستند. چه در بازارهای سهام ببرهای اقتصادی جنوب شرق آسیا –مالزی، هنگ کنگ، سنگاپور، کره جنوبی و تایوان‌– یا قدرت‌های جهانی ژاپن و چین معامله شود، مطمئنا نمی‌توان فرصت‌های بالقوه‌ای را که این بازارها ارائه می‌دهند نادیده گرفت. چرا بازارهای مالی آسیا در حال حاضر برای معامله‌گران بسیار هیجان‌انگیز است.

در حالی که بورس نیویورک و وال استریت NASDAQ دو بورس بزرگ در جهان از نظر ارزش بازار هستند، بازارهای آسیایی نیز چندان عقب نیستند و سه بازار بزرگ بعدی را تشکیل می‌دهند. سومین بورس بزرگ بورس توکیو‌(ژاپن)، چهارمین بورس بورس شانگهای‌(چین) و پنجمین بورس اوراق بهادار هنگ کنگ‌(هنگ کنگ) است.

از یک طرف، کشورهای بسیار توسعه یافته‌ای وجود دارد که شامل ژاپن و چهار کشوری که به‌عنوان ببرهای آسیایی نیز شناخته می‌شوند – هنگ کنگ، سنگاپور، کره جنوبی و تایوان. دیگر بازیگران اصلی در منطقه عبارتند از چین، هند و دیگران.

در اوایل دهه ۱۹۶۰، اقتصادهای آسیایی دوره صنعتی شدن را آغاز کردند که در حال حاضر منجر به صادرات محصولات انبوه آن‌ها‌(الکترونیک، پوشاک و غیره) به سایر نقاط جهان شده است. با این رشد، افزایش ثبات مالی در منطقه و جذب سرمایه‌گذاری خارجی بیش‌تر، کمک به ساخت برخی از نوآورانه‌ترین شرکت‌ها و خدمات در جهان است.

کشورهای عضو «آ.سه.آن» در سال 1989 با شش کشور دیگر‌(ایالات متحده آمریکا، کانادا، ژاپن، کره جنوبی، استرالیا و زلاندنو) شورای همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوس آرام‌(آپک) را به وجود آوردند. قرن نوزدهم را به‌عنوان قرن اروپا و قرن بیستم را به‌عنوان قرن آمریکا می‌شناسند و حالا پیش‌بینی می‌کنند که قرن بیست و یکم به‌عنوان قرن آسیا رقم خواهد خورد.

به‌جز اجلاس و نشست‌های رسمی در سطح سران دولت‌ها و وزرای کشورها، نشست‌های دیگری هم در آ.سه.آن برگزار می‌شود. یکی از مهم‌ترین این نشست‌ها، مجمع منطقه‌ای آ.سه.آن است. این مجمع متشکل از ٢٧ کشور است. یعنی ١٠ کشور عضو به اضافه استرالیا، بنگلادش، کانادا، چین، آمریکا، اتحادیه اروپا، هند، جاپان، کره جنوبی، کره شمالی، مغولستان، پاکستان، زلاندنو، روسیه، گینه نو، تیمور شرقی و سریلانکا.

ـ به‌موجب برنامه همکاری اقتصادی استرالیا و آ.سه.آن، استرلیا فعالیت‌های آ.سه.آن را مورد حمایت مالی قرار داد و یک شورای بازرگانی مشترک را در سال ١٩٨٠ تشکیل داد.

ـ در مارس ١٩٨٠ یک توافق‌نامه همکاری بین کشورهای عضو آ.سه.آن و جامعه اروپا امضا شد. هدف از انعقاد این توافق‌نامه، تحکیم روابط تجاری موجود و افزایش همکاری در محورهای علمی و کشاورزی بود.

ـ آ.سه.آن و آمریکا در سال ١٩٩٠ یک گروه مشترک کاری تشکیل دادند که هدف آن بررسی روابط دوجانبه و هم‌چنین شناسایی و تعیین برنامه‌هایی بود که به‌موجب آن‌ها مناسبات اقتصادی می‌توانست تقویت شود.

ـ تلاش برای بهبود روابط بین آ.سه.آن و چین در سال ١٩٩٣ آغاز شد و متعاقب آن، کمیته‌های مشترکی در مورد همکاری اقتصادی و تجاری و هم‌چنین همکاری علمی و فنى تشکیل دادند. روابط بین دو طرف با اعلام حمایت چین از توسعه آ.سه.آن در سال ١٩٩٧ تحکیم بیش‌تری یافت.

ـ اجلاس آ.سه.آن و جاپان در سال ١٩٩٧ برای بحث در زمینه‌های تجارت، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و افزایش مساعدت برگزار شد.

موافقت‌نامه تجارت آزاد – افتا (AFTA)، راه همکاری‌های گسترده‌تر را میان آ.سه.آن و سایر کشورها هموار کرده است. افتا AFTA موافقت‌نامه‌ای است که بین دولتهای عضو آ.سه.آن در ٢٨ جولاى ١٩٩٢ در سنگاپور در زمینه کاهش تعرفه‌های تجاری و گمرکی به امضا رسید. در هنگام امضای این موافقت‌نامه، آ.سه.آن شامل ٦ عضو‌(مالزی، اندونزی، سنگاپور، تایلند، فیلیپین و برونيى) بود و ٤ عضو دیگر که در سال‌های بعد به آن پیوستند‌(ویتنام، میانمار، لائوس و کامبوج)، همه تعهدات معاهده افتا را به‌طور کامل قبول نکرده و فقط بخشی از آن‌را پذیرفته‌اند.

اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا آ.سه.آن مانند هر اتحادیه دیگری افت و خیزهایی در زمینه وضعیت اقتصادی داشته است. گاه شکوفایی و گاه بحران.

دوره طلایی رشد اقتصادی کشورهای آ.سه.آن از پیمان پلازا در سال ١٩٨٥ آغاز شد. در آن زمان ارزش همه ارزهای آسیایی به‌طور رسمی و غیررسمی به دلار تثبیت شد. با کاهش نرخ برابری دلار بین سال‌های ١٩٨٥–١٩٩٤ صادرات این کشورها که به‌تدریج به طرف کالاهای صنعتی با ارزش‌تر مانند صنایع الکترونیک رفته بود، افزایش یافت. در سال ١٩٩٥ بر اثر توانمندی تدریجی اقتصادی آمریکا و از بین رفتن پیمان پلازا، افزایش نرخ برابری دلار به ین، به گران شدن صادرات آسیای جنوب شرقی آسیا و در نتیجه بحران تجاری آن کشورها در سال ١٩٩٦ انجامید؛ به‌طوری‌که رشد این کشورها در سطح ٤ درصد متوقف شد. تداوم بحران تجاری زمینه‌ساز بروز بحران پولی تایلند در جولاى١٩٩٧ شد. پس از کاهش ارزش پول تایلند، این بحران پا را از اعضای آ.سه.آن و کشورهای جنوب شرق آسیا فراتر گذاشته و حتی کشوری هم‌چون کره جنوبی را در آستانه ورشکستگی قرار بدهد.

کشورهای عضو «آ.سه.آن» در سال ١٩٨٩ با شش کشور دیگر‌(ایالات متحده آمریکا، کانادا، جاپان، کره جنوبی، استرالیا و زلاندنو) شورای همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوس آرام «آپک» را به وجود آوردند. قرن نوزدهم را به‌عنوان قرن اروپا و قرن بیستم را به‌عنوان قرن آمریکا می‌شناسند و حالا پیش‌بینی می‌کنند که قرن بیست و یکم به‌عنوان قرن آسیا رقم خواهد خورد.

روند تحولات جهانی و افزایش روزافزون قدرت کشورهای آسیایی هم‌چون چین و هند در مناسبات بین‌المللی چنین پیش‌بینی را واقعی می‌کند.

به گفته کارشناسان یکی از عواملی که به‌صورت مستمر در جهت تحقق قرن آسیا عمل می‌کند، ظرفیت‌ها و توانایی‌های اتحادیه جنوب شرق آسیا «آ.سه.آن» است.

از آن‌جا که برنامه آ.سه.آن برای سال ۲۰۲۰ بر پیگیری منافع تمامی کشورهای عضو از طریق گسترش مناسبات با سایر کشورهای جامعه بین‌المللی قرارگرفته است، این اتحادیه توسعه همکاری سازنده با کشورهای منطقه آسیا، اقیانوسیه را در نخستین گام به‌عنوان مهم‌ترین اولویت مناسبات خارجی آ.سه.آن مورد تاکید قرار داد.

چنان‌که بعد از اجلاس سالانه آ.سه.آن با حضور سران سه کشور چین، کره جنوبی و جاپان و در ادامه با بقیه شرکای اقتصادی منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای این اتحادیه برگزار می‌شد .

گسترش دامنه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی آ.سه.آن و امضای موافقت‌نامه تجاری این اتحادیه با بسیاری کشورهای حوزه آسیا از جمله با چین به‌عنوان دومین قدرت اقتصادی جهان، در حال حاضر این اتحادیه را به تشکیل اتحادیه آسیایی مشابه اتحادیه اروپا ترغیب کرد که بسیاری از کارشناسان تاسیس انجمن اقتصادی مشترک آ.سه .آن را نخستین گام‌ها برای تحقق این هدف ارزیابی می‌کنند. در واقع به‌نظر می‌رسد که کشورهای آ.سه.آن با الگو برداری از کشورهای اروپایی می‌کوشند که ابتدا با یکسان‌سازی اقتصادی کشورهای عضو اتحادیه آ.سه.آن، زمینه را برای تشکیل اتحادیه مشترک آسیایی فراهم کنند. گر چه برخی تحلیلگران معتقدند که در مقایسه با اتحادیه اروپا حرکت آ.سه.آن برای یکسان‌سازی اقتصادی مشترک اعضا طی چند دهه اخیر از سرعت کافی برخوردار نبوده، اما با توجه به تفاوت‌های بنیادی این دو منطقه از جهان از جمله تنوع تاریخی، ملی، مذهبی و اقتصادی آسیا جنوب شرقی و نیز رقابت‌های قدرت‌های خارجی در این منطقه، بسیاری از تحلیل‌گران کارنامه عملکرد آ.سه.آن را موفق ارزیابی می‌کنند. این اتحادیه در حال حاضر علاوه بر حل برخی مشکلات برای همکاری‌های اقتصادی میان اعضا؛ برای توسعه روابط با سایر شرکای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای گام‌های مهمی را برداشته است.

نتیجه‌گیری

جنوب شرق آسیا با مجموع تولید ناخالص داخلی حدود 8/3 تریلیون دلار، یکی از مناطق عمده واردکننده نفت در جهان است و در برابر اختلال در عرضه انرژی، آسیب‌پذیری بالایی دارد.

جنوب آسيا يكي از شكننده‌ترين و بي‌ثبات‌ترين مناطق جهان است. اين منطقه با جمعيتي بالغ بر يك ميليارد و سيصد ميليون نفر يكي از قطب‌هاي دموگرافيك جمعيتي جهان مي‌باشد كه در عين حال نيمي‌از جمعيت اين منطقه زير خط فقر زندگي مي‌كنند و به لحاظ شاخص توسعه‌ انساني يكي از عقب‌مانده‌ترين مناطق جهان است. دو قدرت از شش قدرت اتمي‌جهان و بحران چركيني به نام كشمير كه در منطقه‌ جنوب آسيا واقع شده است. كشورهاي منطقه اغلب داراي بي‌ثباتي سياسي و ناامني اجتماعي تجزيه‌طلبانه هستند و آن‌چه بنيادگرايي خوانده مي‌شود خواه در شكل اسلامي‌آن و خواه در شكل هندوئيسم آن در اين منطقه رشد قابل ملاحظه‌اي دارد. نفس اين مسائل از جنوب آسيا يك حوزه‌ بسيار خطرناك و مهم را به نمايش گذاشته و باعث شده است كليه‌ كشورهاي جهان و هم‌چنين نهادهاي بين‌المللي نسبت به آن حساسيت نشان دهند.

جنوب آسيا به همان نسبت كه به لحاظ جغرافيايي و تنوع ملي و نژادي قابل تفكيك است، حداقل از يك نظر وراث ميرات مشترك استعماري انگليس از يك طرف و اصل مجاورت جغرافيايي از طرف ديگر است. از اين منظر، منطقه‌ جنوب آسيا در عين پراكندگي در تاريخ معاصرش از نوع همگوني ناشي از سلطه‌ استعماري نيز برخوردار است.

جنوب آسيا منطقه جغرافيايي است که از مرزهاي غربي افغانستان و پاکستان آغاز و تا مرزهاي شرقي شبه قاره هند ادامه مي‌يابد. مساحت اين منطقه جمعا نيم ميليون کيلومتر مربع مي‌باشد و شامل کشورهاي افغانستان، بنگلادش، بوتان، پاکستان، سري‌لانکا، مالديو، ميانمار‌(برمه)، نپال و هند مي‌باشد.

جنوب شرقی آسیا از گروهی از کشورهای متنوع تشکیل شده است که بین دو اقیانوس هند و آرام واقع شده‌اند. فرهنگ این کشورها تحت تاثیر فرهنگ‌‌های هند و چین قرار گرفته است. بسیاری از چینی‌هایی که بیرون از کشور خودشان زندگی می‌کنند در این کشورها ساکن شده‌اند و فرهنگ‌‌شان تحت تاثیر کشورهای همسایه‌‌شان قرار گرفته است.

از بین کشورهای منطقه آسیای جنوب شرقی، سنگاپور پیشگام استفاده از قابلیتهای هوش مصنوعی در منطقه آسهآن بوده است. منطقه آسهآن جز اولین مناطقی در جهان است که هوش مصنوعی را در تمامی ابعاد زندگی جامعه خود جای داده‌ است و هوش مصنوعی در سیاست‌گذاری اقتصادی، اجتماعی، زیرساختی و بهداشتی برخی از کشورهای این منطقه بهخصوص سنگاپور مورد توجه ویژه قرار گرفته است. سنگاپور با تاسیس دفتر ملی هوش مصنوعی و کنسرسیوم علم داده سنگاپور و با استفاده از رویکرد انسان‌محور و اخلاقی در سیاست‌گذاری بخشهای مختلف از جمله مراقبتهای بهداشتی، امور مالی، آموزش، مقررات حقوقی، اکوسیستم نوآوری و ایجاد شهر هوشمند، پیشروترین کشور منطقه جنوب شرقی آسیا در استفاده از هوش مصنوعی بوده است.

جمعه دوم مرداد 1405-بیست و چهارم یولی 2026

نوشته نشست دیپلماتیک آسیای جنوب شرقی‌(آ.سه.آن) در مانیل! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، اعلام کرد که نیروهای آن کشور از ساعت یک‌ونیم بعدازظهر امروز چهارشنبه 15 یولی به وقت ایران، موج تازه‌ای از حملات را علیه مواضعی در ایران آغاز کرده‌اند. سنتکام می‌گوید هدف این حملات، تضعیف توانمندی‌های نظامی ایران است که به گفته آمریکا برای حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز به کار گرفته شده‌اند. سپاه پاسداران می‌گوید که ادامه حملات آمریکا می‌تواند تهران را به گسترش دامنه حملات خود به دیگر مسیرهای صادرات نفت و گاز به آمریکا و متحدانش وادار کند. دونالد ترامپ نیز تهدید کرده که اگر تهران به مذاکرات بازنگردد، نیروگاه‌ها و پل‌های ایران را هدف قرار خواهد داد.

در بیانیه فرماندهی مرکزی ایالات متحده‌(سنتکام)، آمده است: «از زمان ازسرگیری محاصره دریایی بنادر ایران، ۱۷ ساعت پیش، نیروهای ایالات متحده مسیر حرکت دو کشتی تجاری را که قصد عبور از این محاصره را داشتند، تغییر داده‌اند.»

سنتکام می‌گوید ارتش آمریکا، هم‌چنان در حالت آماده‌باش کامل قرار دارد و برای تضمین اجرای کامل این محاصره آماده است. این محاصره از ساعت ۲۳:۳۰ سه‌شنبه ۲۳ تیر توسط نیروهای مسلح آمریکا در خاورمیانه آغاز شد.

سنتکام هم‌چنین اعلام کرد که بعدظهر روز چهارشنبه سامانه‌های دفاعی و محل پرتاب موشک‌های کروز ایران در جزیره تنب بزرگ در نزدیکی تنگه هرمز را هدف قرار داده است. فرماندهی مرکزی ایالات متحده در شبکه ایکس نوشت: «سنتکام در جریان موج ۹۰ دقیقه‌ای، مهمات دقیقی را علیه سیستم‌های دفاعی ساحلی و انبارها و محل‌های پرتاب موشک کروز در جزیره تنب بزرگ شلیک کرد. این حملات، توانایی ایران برای حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز را بیش از پیش کاهش داد.»

دونالد ترامپ می‌گوید در صورت لزوم جزیره خارک را تصرف می‌کنیم. عکس: Atta Kenare/AFP

رسانه‌های جمهوری اسلامی روز چهارشنبه ۱۵ ژوئیه– ۲۴ تیرماه از حمله نیروهای آمریکا به یکی از پادگان‌های نیروی زمینی ارتش ایران خبر داده‌اند. روابط عمومی نیروی زمینی ارتش اعلام کرده ارتش آمریکا بامداد امروز  چهارشنبه ۲۴ تیرماه، با شلیک ۱۳ فروند موشک، آسایشگاه و محل اسکان یکی از پادگان‌های نیروی زمینی ارتش ایران در بمپور را هدف قرار داد.

بنا بر این گزارش، در جریان این حمله، ۷ تن از کارکنان پایور و وظیفه تیپ ۳۸۸ ایرانشهر کشته و تعدادی از کارکنان، مجروح شدند. اطلاعیه ارتش اضافه کرده، «با وجود گستردگی حمله و شدت اصابت موشک‌ها» به دلیل رعایت اصول پدافند غیرعامل تلفات انسانی بیش‌تر نشده است.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت ایران، بدون ارائه جزئیات بیشتر، گفت که با احتساب افراد حاضر در پادگان بمپور، بیش از ۳۰ نفر در روزهای اخیر کشته شده‌اند.

در همین حال، حسین کرمانپور، سخنگوی وزارت بهداشت، گفت که بیش از ۲۶۰ نفر تنها در حملات شبانه زخمی شده‌اند – رقمی بسیار بزرگتر از هر دور دیگری از خشونت‌های اخیر بین ایران و ایالات متحده. او نگفت که چند نفر در طول شب کشته شده‌اند.

اوایل روز چهارشنبه، در بحرین و کویت، هشدارهای موشکی به صدا درآمد، زیرا آنها با آتش ایران مواجه بودند – که در روزهای اخیر به طور روزانه اتفاق می‌افتد. اردن اعلام کرد که سه موشک ایرانی را سرنگون کرده است. ایران مسئولیت حملات به این سه کشور را که همگی میزبان نیروهای آمریکایی هستند، بر عهده گرفته است.

دولت دونالد ترامپ مدت کوتاهی بعد از برقراری آتش‌بس در فروردین امسال، محاصره بنادر ایران را آغاز کرد که به کاهش شدید صادرات نفت ایران منجر شد. در پی امضای تفاهم‌نامه میان تهران و واشینگتن در ۲۵ خرداد، این محاصره لغو شده بود.

رییس‌جمهور ایالات متحده روز دوشنبه ۲۲ تیر، در پی حملات سپاه پاسداران به چند کشتی در تنگه هرمز اعلام کرد که ایران بار دیگر در محاصره دریایی قرار خواهد گرفت. از سوی دیگر ارتش آمریکا به شکل مداوم حملاتی به اهدافی در داخل خاک ایران انجام داده و در مقابل ایران نیز شماری از کشورهای منطقه را هدف قرار داده است.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت جمهوری اسلامی، شمار کشته‌شدگان غیرنظامی حملات روزهای اخیر آمریکا به جنوب ایران را بیش از ۳۰ نفر اعلام کرد. او این آمار را امروز چهارشنبه ۲۴ تیر در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد.

در همین حال حسین کرمان‌پور، مدیر روابط عمومی وزارت بهداشت جمهوری اسلامی هم گفت تاکنون بیش از ۲۶۰ نفر در حملات اخیر آمریکا به ایران مجروح شدند. او گفت از این تعداد سه نفر زن و شش نفر زیر ۱۸ سال هستند. او همچ‌نین از کشته‌شدن دو زن در این حملات خبر داد.

آمار دقیقی از کشته‌شدگان نظامی حملات اخیر آمریکا به ایران ارائه نشده، اما سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی به صورت موردی کشته‌شدن نیروهایشان در این حملات را تأیید کرده‌اند.

دونالد ترامپ: در صورت لزوم جزیره خارک را تصرف می‌کنیم. دونالد ترامپ شامگاه سه‌شنبه ۲۳ تیر‌(۱۴ ژوئیه) در مصاحبه با شبکه «فاکس‌نیوز» گفت که نیروگاه‌های برق و پل‌های ایران در فهرست اهداف احتمالی قرار دارند و تاکید کرد که اگر ایران وارد مذاکره نشود، آمریکا تمامی نیروگاه‌ها و پل‌های این کشور را احتمالا هفته آینده هدف قرار خواهد داد.

او، هم‌چنین درباره احتمالتصرف جزیره خارک، مهم‌ترین پایانه صادرات نفت ایران در خلیج فارس گفته که او در حال حاضر برنامه‌ای برای اعزام نیروهای زمینی آمریکا ندارد اما این گزینه را هم رد نمی‌کند. ترامپ افزود: «اگر ایران را به اندازه کافی تضعیف کنیم، این کار را انجام خواهم داد.» رئیس‌ جمهور آمریکا همچنین اعلام کرد: «گاهی به عملیات زمینی نیاز است، اما افراد دیگری این کار را برای ما انجام خواهند داد.»

دونالد ترامپ منظور خود از «افراد دیگر» را دقیق بیان نکرد. او هم‌چنین تاکید کرد که آمریکا تا کنون دو بار جزیره خارک را هدف حمله قرار داده است.

«تنگه هرمز»، اکنون به مرکز اصلی جنگ و دیپلماسی تبدیل شده است. سپاه می‌گوید کشتی‌ها باید از مسیرهای مورد تایید جمهوری اسلامی عبور کنند، اما آمریکا و متحدانش می‌گویند هرمز یک آبراه بین‌المللی است و تهران حق کنترل یک‌جانبه آن را ندارد. شورای حکام سازمان بین‌المللی دریانوردی، وابسته به سازمان ملل، نیز از کشورها خواسته بود تلاش ایران برای اعمال کنترل بر هرمز را رد کنند.

این دور تازه درگیری پس از چند روز حمله و ضدحمله رخ می‌دهد؛ روندی که باعث شد دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، پایان آتش‌بس موقت میان دو کشور را اعلام کند، هرچند او هم‌زمان گفته بود درِ گفت‌وگو هنوز بسته نشده است. مقام‌های جمهوری اسلامی نیز آمریکا را به نقض آتش‌بس متهم کرده‌اند. محمدباقر قالیباف، که رویترز از او به‌عنوان مذاکره‌کننده ارشد ایران یاد کرده، در پیامی نوشت دوران «توافق‌های یک‌طرفه» تمام شده و واشنگتن باید «به قول خود عمل کند یا هزینه بدهد.»

فضای داخلی جمهوری اسلامی نیز بر تنش افزوده است. مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، که از آغاز جنگ هنوز در انظار عمومی ظاهر نشده، در نخستین پیام مکتوب خود پس از تشییع پدرش، خواستار انتقام کشته‌شدن علی خامنه‌ای و دیگر کشته‌شدگان جنگ شد. این پیام، در کنار حملات تازه سپاه، نشان می‌دهد بخش‌هایی از حاکمیت بر ادامه سیاست انتقام و گسترش فشار نظامی تاکید دارند.

پیامدهای اقتصادی بحران نیز فوری است. رویترز می‌نویسد محاصره مؤثر هرمز از سوی جمهوری اسلامی و درگیری‌های پیاپی، بهای انرژی را بالا برده و به نگرانی‌ها درباره تورم جهانی دامن زده است. افزایش قیمت بنزین برای ترامپ نیز مسئله‌ای حساس است، زیرا جمهوری‌خواهان در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای با نارضایتی رای‌دهندگان از هزینه‌های زندگی روبه‌رو هستند.

در پی فروپاشی توافق موقت میان تهران و واشنگتن، درگیری‌های نظامی میان ایالات متحده و ایران با حملات هوایی آمریکا به هدف‌هایی از جمله در آبادان، ماهشهر و غرب بندرعباس وارد مرحله جدیدی شده است؛ این درگیری‌ها با حملات موشکی و پهپادی ایران به مواضعی در اردن، بحرین، کویت و دو نفتکش اماراتی در تنگه هرمز، و هم‌چنین بروز تنش‌های لفظی جدید بر سر وضع عوارض عبور از این آبراهه کلیدی همراه شده که موجی از محکومیت‌های منطقه‌ای از سوی قطر و بحرین و هشدار قاطع بنیامین نتانیاهو به رهبران جمهوری اسلامی را در پی داشته است.

دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا برای بررسی اجرای یک حمله نظامی گسترده علیه ایران که دامنه آن فراتر از حملات کنونی در اطراف تنگه هرمز باشد، نشستی را در اتاق عملیات کاخ سفید برگزار کرد.

وب‌سایت «آکسیوس» شامگاه سه‌شنبه 23 تیر به نقل از سه منبع آگاه نوشت ترامپ به تشدید عملیات نظامی تمایل دارد تا با وارد کردن خسارات سنگین به ایران، تهران را به بازگشایی تنگه هرمز و پذیرش شروط آمریکا درباره برنامه هسته‌ای‌اش وادار کند.

این نشست هم‌زمان با چهارمین روز متوالی حملات آمریکا به ایران برگزار شد. در این حملات، نیروهای آمریکایی مواضعی را در منطقه تنگه هرمز و در امتداد سواحل جنوبی ایران هدف قرار دادند. اهدافی که سامانه‌های پدافند هوایی، رادارها، پایگاه‌های موشک‌های ضدکشتی و سکوهای پرتاب پهپاد را شامل می‌شد و با هدف کاهش توانایی تهران برای انجام حملات علیه کشتیرانی در تنگه هرمز صورت گرفت.

در مقابل، جمهوری اسلامی ایران به شلیک موشک و پهپاد به سمت پایگاه‌های نظامی آمریکا در اردن، کویت و بحرین ادامه داد. محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران از سه‌شنبه وارد مرحله اجرا شد.

برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا «سنتکام»، اعلام کرد ایران طی هفته گذشته هفت کشتی تجاری را هدف قرار داده که در نتیجه آن، حدود 12 نفر از خدمه غیرنظامی این کشتی‌ها کشته، زخمی یا مفقود شدند. او افزود با وجود این حملات، نیروی دریایی آمریکا موفق شده در همین بازه زمانی، عبور حدود 300 کشتی از تنگه هرمز را تامین و ایمن‌سازی کند.

مقامات جمهوری اسلامی ایران و دولت آمریکا، هم‌زمان با تشدید تلاش‌ها برای کنترل تنگه هرمز، یکدیگر را به گسترش حملات تهدید کرده‌اند. سپاه پاسداران می‌گوید که ادامه حملات آمریکا ممکن است تهران را به گسترش دامنه حملاتش به مسیرهای دیگر صادرات نفت و گاز به آمریکا و متحدانش وادارد. دونالد ترامپ هم تهدید کرده که اگر ایران به مذاکرات بازنگردد، نیروگاه‌ها و پل‌ها را هدف قرار خواهد داد. دو طرف حملات بیش‌تری علیه یکدیگر انجام داده‌اند.  رسانه‌های ایران می‌گویند که تاسیسات آمریکا در بحرین، کویت و اردن هدف قرار گرفته‌اند و ارتش آمریکا هم اعلام کرده که نقاط مختلفی را در ایران بمباران کرده است.

عکس آرشیوی؛ یکی از حملات آمریکا و اسرائیل علیه اهدافی در تهران

در نشست «اتاق عملیات کاخ سفید»، جی دی ونس، معاون رییس‌جمهوری آمریکا، مارکو روبیو، وزیر خارجه، پیت هگست، وزیر جنگ، دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش، جان رتکلیف، رییس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا «سیا»، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رئیس‌جمهوری، و شماری از مقام‌های ارشد امنیت ملی نیز حضور داشتند.

به گفته منابع آگاه آمریکایی، محور اصلی نشست اتاق عملیات کاخ سفید، بررسی طرح‌های جدید برای اجرای حملات ویرانگر علیه اهداف راهبردی در داخل ایران، در کنار ادامه عملیات نظامی جاری در اطراف تنگه هرمز بوده است. کاخ سفید از اظهارنظر درباره این نشست خودداری کرد

ترامپ در گفت‌وگویی با «فاکس نیوز» که پیش از برگزاری نشست اتاق عملیات انجام شد، تأکید کرد حملات آمریکا طی روزهای آینده گسترش خواهد یافت و نیروهای آمریکایی طی سه روز آینده «با قدرت» ایران را هدف قرار خواهند داد و متعاقبا، دامنه عملیات بیش از پیش تشدید خواهد شد.

ترامپ گفت: «هفته آینده برای آن‌ها بسیار سخت خواهد بود، زیرا نیروگاه‌های برق و پل‌ها را هدف قرار خواهیم داد. اگر پای میز مذاکره ننشینند، همه نیروگاه‌های برق و همه پل‌ها را نابود خواهیم کرد.»

ترامپ، هم‌چنین تاکید کرد واشینگتن از نزدیک «فعالیت‌های مشکوک» در کوه گلنگ را زیر نظر دارد. آمریکا و اسرائیل معتقدند این تاسیسات ممکن است بخشی از برنامه هسته‌ای ایران باشد و احتمال می‌رود در برابر حملات هوایی متعارف مقاوم و مستحکم شده باشد.

ترامپ افزود بمب‌های سنگرشکن آمریکا «قابلیت نفوذ به اعماق زیاد» را دارند، اما تاکید کرد واشینگتن تاکنون از وجود فعالیت‌های واقعی هسته‌ای در این محل مطمئن نیست. او گفت: «اگر حتی کوچک‌ترین نشانه‌ای از فعالیت در آن‌جا مشاهده کنیم، آن را با قدرت هدف قرار خواهیم داد.»

ترامپ هم‌چنین تاکید کرد که فرستادگانش سه‌شنبه با مقام‌های ایرانی گفت‌وگو کرده و به آن‌ها اطلاع دادند که باید به میز مذاکرات بازگردند. او افزود: «به آن‌ها گفتم بهتر است توافقی امضا کنید، وگرنه چیزی برایتان باقی نخواهد ماند.»

دست‌کم ۱۹ ناو جنگی آمریکا در دریای عرب مستقر هستند که در میان آن‌ها دو ناو هواپیمابر و یک ناو آبی‌ـ‌خاکی حامل بیش از یک هزار تفنگدار دریایی دیده می‌شود. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، هم‌چنین در پیامی در شبکه‌های اجتماعی اعلام کرد که «صدها فروند هواپیمای نظامی در سراسر خاورمیانه در حال عملیات هستند.»

پیش از آغاز جنگ، یک‌پنجم کل نفت خام و گاز طبیعی مبادله‌شده در جهان از تنگه هرمز عبور می‌کرد؛ آبراهی که در آن زمان بدون دریافت عوارض برای همه کشتی‌ها باز بود. با حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه، این گذرگاه عملا در نتیجه حمله به کشتی‌ها و تهدید آن‌ها بسته شد؛ رخدادی که باعث جهش قیمت نفت، کود شیمیایی و دیگر کالاها شد.

سازمان بین‌المللی دریانوردی اعلام کرد این حملات در دو نفتکش «مومباسا» و «البهیه» که با امارات متحده عربی مرتبط بودند، به کشته شدن دو ملوان و زخمی شدن ۱۴ نفر دیگر منجر شده است. امارات متحده عربی نیز تهدید کرد که به این حملات پاسخ خواهد داد.

قطر روز سه‌شنبه 14 یولی، خواستار حل‌وفصل دیپلماتیک بحران شد و آن‌چه را حملات مکرر ایران به اردن، بحرین و کویت توصیف کرد، محکوم کرد و این اقدامات را «نقض فاحش» حاکمیت این سه کشور و نظم بین‌المللی مبتنی بر قواعد دانست.

ترامپ پیش از برگزاری این نشست کاخ سفید، در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز اعلام کرد که دامنه حملات در روزهای آینده گسترش خواهد یافت. او گفت ارتش آمریکا طی سه روز آینده «به‌شدت» ایران را هدف قرار خواهد داد و تأکید کرد که پس از آن، سطح حملات می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی افزایش یابد.

ترامپ افزود: «هفته آینده اوضاع برای آن‌ها واقعا بدتر می‌شود، چون نوبت نیروگاه‌ها می‌رسد. نوبت پل‌ها می‌رسد. ما همه نیروگاه‌هایشان را از کار می‌اندازیم. همه پل‌هایشان را می‌زنیم، مگر اینکه پای میز مذاکره بیایند و گفت‌وگو کنند.»

آن‌چه باید زیر نظر داشت: ترامپ گفت آمریکا در حال رصد فعالیت‌های مشکوک ایران در «کوه پیک‌اکس» است؛ سایتی عمیق در زیر زمین که آمریکا و اسرائیل معتقدند ایران قصد دارد از آن برای برنامه هسته‌ای خود استفاده کند و ممکن است در برابر حملات هوایی مصون باشد.

ترامپ گفت بمب‌های سنگرشکن آمریکا «توان نفوذ عمیق دارند» و مدعی شد «هیچ‌کس نمی‌داند» آیا این سایت در برابر چنین حملاتی مقاوم است یا نه.

او افزود: «در ضمن، هیچ‌کس حتی نمی‌داند که آن‌ها واقعا در پیک‌اکس کاری انجام می‌دهند یا نه. فقط چیزی است که مطرح شده. ما آنجا دوربین داریم. فعالیت بسیار کمی دیده می‌شود. اما اگر حتی مقدار کمی هم باشد، به آن حمله می‌کنیم و به‌شدت هم حمله می‌کنیم.»

پس از آن‌که نیروهای مرزی و دریایی جمهوری اسلامی ایران به دو کشتی در تنگه هرمز به دلیل عبور از مسیرهای غیرمجاز حمله کرد، سنتکام شب گذشته مواضعی را در شهرهای جنوبی ایران به مدت ۵ ساعت بمباران کرد و سپس اعلام کرد این عملیات به پایان رسیده است.

دونالد ترامپ، رسما به کنگره اعلام کرد که درگیری نظامی با ایران از سر گرفته شده است و هم‌زمان مسدودسازی و محاصره بنادر ایران را دوباره به جریان انداخت.

ترامپ اعلام کرد آمریکا به عنوان «حافظ تنگه هرمز» هزینه عملیات خود را با وضع تعرفه ۲۰ درصدی بر تمام کالاهای عبوری از این تنگه جبران می‌کند؛ اما ترامپ، بعدا از این موضع خود عقب نشست. در مقابل، عباس عراقچی نوشت ایران حافظ همیشگی تنگه است و هرچند این کار هزینه دارد، اما رقم ۲۰ درصد ترامپ بسیار بالا و غیرمنصفانه است.

وزارت امور خارجه قطر، با انتشار بیانیه‌ای رسمی حمله به دو نفتکش متعلق به امارات متحده عربی در حین عبور از تنگه هرمز را به شدت محکوم کرد و آن را نقض جدی امنیت دریانوردی بین‌المللی، تهدید مستقیم برای جریان جهانی انرژی و نقض آشکار قوانین بین‌المللی خواند. وزارت امور خارجه قطر با تأکید بر اینکه تداوم این‌گونه حملات غیرقابل‌قبول است گفت تشدید خطرناک تنش‌ها امنیت و ثبات منطقه را تهدید می‌کند و خواستار توقف فوری این اقدامات شد.

این وزارتخانه در بیانیه خود از جمهوری اسلامی ایران خواست تا فورا هرگونه اقدامی را که امنیت منطقه را مخدوش می‌کند متوقف کند، از به خطر انداختن امنیت دریانوردی بین‌المللی و عرضه جهانی انرژی خودداری ورزد، به طور کامل به قوانین بین‌المللی و قطع‌نامه ۲۸۱۷ شورای امنیت سازمان ملل متحد پایبند باشد و اقدامات فوری برای جلوگیری از تکرار چنین حملاتی اتخاذ کند.

به دنبال حمله موشکی ایران به دو نفتکش اماراتی در دریای عمان که منجر به کشته شدن یک ملوان هندی و مجروح شدن ۱۰ تن دیگر شد، وزارت امور خارجه هند صبح امروز معاون سفیر ایران در دهلی‌نو را احضار و اعتراض شدید خود را به این اقدام ابراز کرد. دهلی‌نو با ابراز نگرانی عمیق از این حادثه، تاکید کرد که در مجموع ۳۰ ملوان هندی در خدمه این دو کشتی حضور داشتند که در جریان حمله موشکی به نفتکش «الباهیه» یک ملوان کشته و یک تن زخمی شد و در حمله به نفتکش «مومباسا» نیز ۹ شهروند هندی دیگر مجروح شدند. هند خواستار توقف فوری این حملات برای تضمین آزادی کشتیرانی و تجارت بدون مانع در آب‌های بین‌المللی منطقه شده است. هند سفیر جمهوری اسلامی را احضار کرده و به این حمله اعتراض کرده است.

فرماندهی مرکزی آمریکا‌(سنتکام) صبح چهارشنبه ۲۴ تیرماه ۱۴۰۵ اعلام کرد: «ایالات متحده دور دیگری از حملات علیه جمهوری اسلامی ایران را به پایان رسانده است. در این حملات، ده‌ها هدف نظامی در نزدیکی تنگه هرمز و مناطق ساحلی هدف قرار گرفته‌اند.»

در این پیام، تاکید شده است: «هواپیماهای جنگنده، پهپادها و شناورهای نیروی دریایی آمریکا در جریان این عملیات هفت‌ساعته، مهمات دقیق را علیه پایگاه‌های موشکی و پهپادی ایران، توانمندی‌های دریایی و سامانه‌های دفاع ساحلی این کشور به کار گرفتند تا توانایی جمهوری اسلامی برای تهدید کشتیرانی تجاری و خدمه غیرنظامی را بیش از پیش کاهش دهند.»

این حملات پس از آن آغاز شد که سنتکام اعلام کرد، «محاصره دریایی» بنادر ایران را به تلافی هدف قرار دادن کشتی‌های خارجی توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سر گرفته است.

ارتش آمریکا، هم‌چنین اعلام داشت، بیش از ۲۰ ناو جنگی نیروی دریایی آمریکا و صدها هواپیمای نظامی این کشور در سراسر خاورمیانه در حال انجام عملیات هستند.

یکی از مراکزی که در حمله آمریکا تلفات سنگین برجای گذاشت، پادگان تیپ ۳۸۸ بمپور لشکر ۸۸ زرهی زاهدان مستقر در جاده ایرانشهر است که طی حملات دست‌کم ۶۰ سرباز و تعدادی پرسنل کادر کشته و زخمی شدند.

منابع حکومتی جمهوری اسلامی گزارش دادند،  دو آسایشگاه سربازان در این پادگان هدف قرار گرفته است، اما مشخص نیست چرا با وجود احتمال بمباران اهداف و مراکز  نظامی در  جنوب کشور و در شرایطی که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی فاقد پدافند هستند، شمار زیادی از پرسنل نیروی نظامی در پادگان‌ها نگه داشته شده‌اند.

از سوی دیگر، دونالد ترامپ نیز در مصاحبه با فاکس نیوز با صراحت و اطمینان از این‌که جمهوری اسلامی قادر به پدافند از آسمان کشور و مراکز نظامی نیست، تاکید کرده بود: «… امشب، فردا شب و شب بعدش خیلی محکم به آن‌ها ضربه خواهیم زد. و بعدش، هفته‌ دیگر اوضاع برایشان خیلی بد می‌شود. چون هفته‌ دیگر نوبت نیروگاه‌ها و پل‌ها می‌رسد. ما همه‌ نیروگاه‌ها و پل‌هایشان را از کار می‌اندازیم…»

ترامپ هم‌چنین درباره ورود احتمالی نیروی زمینی به خاک ایران توضیح داد: «همان‌طور که می‌دانید، ما قبلا دو بار به جزیره خارک حمله کردیم. حتی سه بار. من گفتم همه چیز را بزنید، اما فقط آن منطقه کوچک را از فاصله ۲۵ یاردی رها کنید، زیرا از نظر اقتصاد جهانی چنین چیزی را نمی‌خواهم. در مورد اقدام، اگر آن‌ها را به اندازه کافی و به عمق کافی عقب برانیم، من این کار را خواهم کرد…»

از سوی دیگر، پنتاگون می‌گوید آمریکا در حملات اخیر خود برای نخستین بار از پهپادهای دریایی انتحاری استفاده کرده است. این تحول درباره آینده نبردهای دریایی چه می‌گوید؟ و حمله به زیرساخت‌های دریایی ایران تا چه اندازه می‌تواند توان حکومت ایران برای تهدید کشتیرانی را کاهش دهد؟

در این مورد، هعنوز اطلاعاتی دقیقی منتشر نشده است. اما بر اساس چند گزارش خبری که امروز خوانده‌ام، به نظر نمی‌رسد این حملات خسارت گسترده یا اثر راهبردی مهمی بر جای گذاشته باشند.

اما درباره آینده جنگ دریایی، به‌نظر می‌رسد این تحولات نشان می‌دهد که در آینده شاهد گسترش استفاده از سامانه‌های بدون سرنشین در همه حوزه‌ها خواهیم بود.

تا امروز، بیش‌ترین کاربرد این فناوری را در آسمان دیده‌ایم. جنگ روسیه و اوکراین اکنون تا حد زیادی در سیطره پهپادهای هوایی است. اما اوکراین از شناورهای بدون سرنشین سطحی و زیرسطحی، به‌ویژه در دریای سیاه، نیز برای غرق کردن شماری از کشتی‌های روسیه استفاده کرده است. اوکراین اساسا نیروی دریایی مؤثری ندارد و همین که بدون برخورداری از چنین نیرویی توانسته چنین ضرباتی وارد کند، یکی از چشمگیرترین جنبه‌های این جنگ است.

درباره اقدام اخیر آمریکا، آن‌هم در کوتاه‌مدت تغییری اساسی در شیوه جنگیدن این کشور ایجاد نخواهد کرد. اگر به هزینه این سه پهپاد دریایی «کورسِر» نگاه کنیم، هر کدام بیش از یک میلیون دلار قیمت دارند و اهدافی را هم هدف قرار داده‌اند که عمدتا ثابت بوده‌اند. بنابراین، می‌توان پرسید با این هزینه، شلیک موشک به این اهداف گزینه بهتری نبود؟ با این حال، آمریکا از این جنگ تا حدی به‌عنوان آزمایشگاهی برای آزمودن فناوری‌های جدید استفاده هم می‌کند تا ببیند از به‌کارگیری آن‌ها چه تجربه‌هایی به دست می‌آورد. بنابراین، ارزش اصلی این حملات بیش از آن‌که در خسارت واردشده به نیروهای ایران باشد، در تجربه و دانشی است که ارتش آمریکا از این عملیات به دست می‌آورد.

بمباران مجدد مرکز کنترل ترافیک دریایی چابهار

هم‌زمان با ازسرگیری درگیری‌ها میان آمریکا و ایران و تردیدها درباره دوام آتش‌بس، نتایج یک نظرسنجی جدید رویترز/ایپسوس نشان می‌دهد ۷۹ درصد آمریکایی‌ها انتظار دارند درگیری نظامی ایالات متحده با ایران برای مدت طولانی ادامه یابد.

نتایج نظرسنجی مشترک رویترز و مؤسسه ایپسوس که طی سه روز و با مشارکت یک‌هزار و ۱۹ شهروند آمریکایی انجام شده، نشان می‌دهد ۷۹ درصد پاسخ‌دهندگان معتقدند دخالت نظامی آمریکا در ایران «برای مدت طولانی ادامه خواهد داشت»؛ رقمی که نسبت به ۶۵ درصد در اواخر ماه مارس‌(حدود سه ماه قبل) افزایش یافته است. در مقابل، تنها ۱۸ درصد گفته‌اند این جنگ «در عرض چند هفته» پایان خواهد یافت.

بر اساس این نظرسنجی، ۳۷ درصد پاسخ‌دهندگان از حملات نظامی آمریکا به ایران، که واشنگتن اعلام کرده از ۲۶ ژوئن/۵ تیر در پاسخ به حملات منتسب به ایران علیه کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز از سر گرفته شده، حمایت کرده‌اند.

هم‌چنین ۶۰ درصد شرکت‌کنندگان پیش‌بینی کرده‌اند که جنگ موجب افزایش قیمت بنزین در یک سال آینده خواهد شد و نیمی از پاسخ‌دهندگان نیز معتقدند این جنگ ارزش هزینه‌هایش را نداشته است.

در همین حال، چین روز سه‌شنبه 15 یولی از واشنگتن و تهران خواست هرچه سریع‌تر تردد «ایمن و عادی» کشتی‌ها در تنگه هرمز را از سر بگیرند.

دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، روز دوشنبه در دفاع از تداوم عملیات نظامی علیه ایران گفت: «ما ۱۹ سال در ویتنام بودیم. اینجا چهار ماه است که حضور داریم، بنابراین فکر می‌کنم کارهای زیادی انجام داده‌ایم.» او این اظهارات را در پاسخ به پرسشی درباره تبدیل شدن حملات چندماهه آمریکا به ایران به وضعیت «عادی جدید» برای آمریکایی‌ها بیان کرد…

روزنامه همشهری، ارگان رسمی شهرداری تهران، اخیرا اینفوگرافیکی با عنوان‌هایی مانند «اهداف انتقام مشخص شدند» و «انتقام قطعی است» منتشر کرده که در آن تصاویری از ۱۳ نفر از سران و مقامات آمریکا، اسرائیل و اروپا‌(از جمله دونالد ترامپ، بنیامین نتانیاهو، امانوئل مکرون، جورجیا ملونی، کی‌یر استارمر و فریدریش مرتس) به همراه برخی مسئولان آمریکایی به‌عنوان اهداف انتقام نشان داده شده است.

این اقدام در پی کشته‌شدن علی خامنه‌ای و اظهارات مجتبی خامنه‌ای درباره انتقام انجام شده و با تصاویر تحریک‌آمیز‌(مانند نشانه‌گذاری هدف روی سر افراد در لباس زندانی) همراه بوده است. این فهرست عمدتا به صورت آنلاین منتشر شده و بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشته و واکنش‌های محکومیت‌آمیز از سوی اسرائیل، ایتالیا و دیگر کشورها را برانگیخته است.

ساعاتی پس از آن‌که دونالد ترامپ، حکومت ایران را تهدید کرد که در صورت عملی شدن وعده ترور رییس جمهور آمریکا «هزاران موشک» به‌سوی جمهوری اسلامی ایران شلیک خواهد کرد، در یک پیام مکتوب منتسب به مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی ایران، گفته شده است که «انتقام» پدرش باید گرفته شود.

خامنه‌ای در این پیام، وعده داده که «به زودی آحادی از آزادگان در سراسر دنیا هر یک بخشی از این مأموریت الهی را انجام خواهند داد.» در این پیام که برای تشکر از شرکت‌کنندگان در تشییع علی خامنه‌ای منتشر شده، گفته شده است: «عهد می‌بندیم که انتقام خون پاک شما و همه‌‌ شهیدان این دو جنگ را از قاتلین جنایت‌کار و بی‌آبرو بگیریم. این انتقام، خواست ملت ما است و به‌طور حتمی باید صورت بگیرد.»

به نظر می‌رسد که این پیام دو روز پس از تاریخ تنظیم در رسانه‌ها منتشر شده است. تاریخی که بر روی این پیام درج شده ۱۸تیر، یعنی روز خاکسپاری رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران است.

در تازه‌ترین پیام منتسب به مجتبی خامنه‌ای، گفته شده است که «این جنایت‌کاران که فهرستی از صدر تا ذیل‌شان موجود است، آرزوی مرگی آرام و در بستر را با خود به گور خواهند برد. آنها باید بدانند که این امر، متوقف بر وجود شخص من یا سایر مسئولان نیست. ما باشیم یا نباشیم، این مطلب محق خواهد شد و به زودی آحادی از آزادگان در سراسر دنیا هر یک بخشی از این مأموریت الهی را انجام خواهند داد.»

پیام کتبی مجتبی خامنه‌ای یک روز پس از آن منتشر شد که علی خمینی، نوه آیت‌الله خمینی، موسس جمهوری اسلامی ایران، در مراسم ختمی که از سوی مجتبی خامنه‌ای، برای پدرش و اعضای دیگر خانواده‌شان برگزار شد، سخنران بود و به‌شدت از احتمال هرگونه مذاکره با آمریکا انتقاد کرد.

این مراسم ختم در قم و در حرم حضرت معصومه برگزار شد، اما مجتبی خامنه‌ای در آن حاضر نبود. علی خمینی در این مراسم اظهاراتی به شدت ضدآمریکایی داشت و گفت که «هر کسی بخواهد مذاکره کند برای اینکه به صلح با آمریکا برسد، این خائن است» و «کسی که پیام دوستی به آمریکا برساند، دهانش خبیث و نجس است.»

به گزارش تلویزیون جمهوری اسلامی ایران، خمینی در این مراسم گفت «جمهوری اسلامی امروز از مذاکره سخن می‌گوید، اما مذاکره به معنای صلح نیست… مگر می‌شود امام حسین با یزید صلح کند؟ مگر می‌شود ما با آمریکای جنایتکار صلح کنیم؟ اصلا هویت ما سازش‌ناپذیری با استکبار است.»

او گفت: «اگر سخن از مذاکره است، مذاکره یعنی جنگ؛ جنگ صورت‌های مختلفی دارد» و ادامه داد که «در این اتفاق اخیر که منجر به شهادت رهبر شهید شد، ما با آمریکا پدرکشتگی پیدا کردیم.»

در حالی که جامعه ایران درگیری بحران‌های متعدد سیاسی، اجتماعی و جنگ است پارلمان ایران تعطیل بوده است. مجلس شورای اسلامی پس از تجربه طولانی ترین تعلیق تاریخ خود از زمان انقلاب ۱۳۵۷، در شبانگاه ۲۲ تیر پس از نزدیک به پنج ماه یک جلسه علنی در صحن برگزار کرد. جلسات علنی مجلس پس از حملات اسرائیل و آمریکا در نهم اسفند متوقف شد. پیش از این وعده داده شده بود که پس از تشییع علی خامنه‌ای، کار مجلس از سر گرفته خواهد شد.

پس از تفاهم ایران و آمریکا و اطمینان بیش‌تر به آتش‌بس میان دو کشور، بحث درباره ادامه تعطیلی جلسات علنی مجلس شورای اسلامی با اعتراض برخی نمایندگان همراه بوده است.

کامران غضنفری، نماینده تهران، از ادامه تعطیلی صحن علنی انتقاد کرد و گفت اگر مجلس بازگشایی نشود، گروهی از نمایندگان قصد دارند در مقابل ساختمان مجلس حضور پیدا کرده و تحصن کنند. او مدعی شد که جلوگیری از تشکیل جلسات علنی بدون مبنای قانونی انجام شده است.

حمید رسایی، دیگر نماینده، هم از معترضان بوده و پرسیده در چه نهادی اختیار تعطیل کردن مجلس وجود دارد. او همچنین تهدید کرد در صورت ادامه تعطیلی، همراه برخی نمایندگان در بیرون مجلس جلسه برگزار خواهند کرد.

مقام‌های جمهوری اسلامی وعده داده بودند پس از مراسم تدفین علی خامنه‌ای، پارلمان دوباره برقرار می‌شود. حملات اخیر آمریکا که متمرکز به نوار ساحلی ایران در جنوب است، بازگشایی مجلس را با تردیدهایی روبر کرده بود.

کم‌تر از یک هفته پس از تدفین علی خامنه‌ای خبرگزاری خانه ملت وابسته به مجلس شورای اسلامی، در بیانیه‌ای در پاسخ به انتقادهایی که در تلویزیون دولتی از «تعطیلی پنج‌ماهه مجلس» سخن گفته بود، تأکید کرد از زمان آغاز تعلیق جلسات علنی، هفت جلسه مجازی صحن و حدود ۲۰۰ جلسه حضوری کمیسیون‌های تخصصی برگزار شده است. همچنین این بیانیه می‎‌گوید کمیسیون‌ها و سایر نهادهای وابسته به مجلس نیز به فعالیت عادی خود ادامه داده‌اند.

با این حال، مجلس اذعان کرد فعالیت‌هایی که مستلزم رای‌گیری رسمی در جلسات علنی است، از جمله تصویب قوانین، رای اعتماد به وزیران و استیضاح، هم‌چنان متوقف مانده بود.

اگرچه هیات‌رییسه مجلس شورای اسلامی می‌گوید که مجلس از زمان شروع جنگ تعطیل نشده و کمیسیون‌ها به کار خود ادامه دادند، اما صحن علنی که جلسات آن برای قانون‌گذاری باید علنی باشد، تعطیل بوده و به این ترتیب پارلمان ایران امکان اساسی ترین وظیفه‌اش یعنی قانون‌گذاری، سئوال از وزرا یا طرح موضوعات پیش از دستور از سوی نمایندگان را از دست داده است.

تعطیلی صحن علنی مجلس ایران، به گفته زمامداران تهران، بر اساس مصوبه شورای عالی امنیت ملی است. اما این مصوبه منتشر نشده است. مقام‌های جمهوری اسلامی گفته‌اند که نگرانی اصلی این بوده که در جریان حملات اسرائیل و آمریکا، پارلمان ایران که ۲۹۰ کرسی نمایندگی دارد، هدف حمله باشد.

اگرچه هیچ حمله‌ای به محل مجلس شورای اسلامی نشد، اما ساختمان قدیمی آن که پیش از انقلاب بهمن ۵۷ ساخته شده بود و به‌صورت هفتگی در اختیار مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار می‌گرفت و سالی دو بار جلسات مجلس خبرگان در آن تشکیل می‌شد، از سوی اسرائیل هدف حمله نظامی قرار گرفت و سقف آن ساختمان که از آثار ملی ایران بود، فروریخت.

احتمالا چنین حمله‌ای مقام‌های جمهوری اسلامی را در تداوم تعطیلی مجلس مصمم‌تر کرده باشد؛ اما در این‌که این شیوه از تعطیلی چه‌قدر با وضعیت بحران کشور و هم‌چنین قوانین جمهوری اسلامی انطباق دارد؟

از منظر حقوق اساسی ایران، صرف وقوع جنگ یا وضعیت اضطراری، به خودی خود موجب تعلیق اختیارات یا فعالیت مجلس نمی‌شود. برعکس، قانون اساسی نقش مجلس را در چنین شرایطی پررنگ‌تر کرده است.

با این حال، اگر کارگزاران جمهوری اسلامی از این اصول مطلع باشند، گزارشی حاکی از درخواست مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور ایران، برای برگزاری جلسه اضطراری مجلس یا یکی از وزرای دولت او یا حتی ۱۰ نفر از نمایندگان مجلس که برخی از آن‌ها به تعطیلی صحن علنی معترض هستند، برای تشکیل چنین جلسه‌ای وجود نداشته است.

در سال‌های اخیر شورای هماهنگی اقتصادی سران سه قوه که ماموریت اصلی آن در حکم علی خامنه‌ای مقابله با تحریم‌های آمریکا پس از خروج این کشور از توافق هسته‌ای برجام‌(برنامه جامع اقدام مشترک) بود، تصمیم‌گیری در امور جاری که به شکل سنتی از زمان تاسیس در اختیار مجلس ایران بود را از آن گرفت. به‌علاوه حاکمیت جمهوری اسلامی و هسته اصلی آن، هیچ قانونی، حتی قانون و مقررات خود جمهوری اسلامی هم سرش نمی‌شود و تاکنون حرف اول و آخر را رهبر می‌زد اما پس از مرگ خامنه‌ای و غیبت فرزند او مجتبی به‌عنوان رهبر جدید، به‌نظر می‌رسد این جایگاه را فرماهدهی سپاه پاسداران در اختیار گرفته است و مجلس و دولت و رییس جمهور در حاکمیت جمهوری اسلامی، نقش دست دوم را دارند.

اکنون حکومت ایران مدعی کنترل تنگه هرمز است و دونالد ترامپ نیز روز ۲۲ تیرماه اعلام کرد که آمریکا ضامن عبور کشتی‌ها از این آبراه خواهد بود، دونالد ترامپ می‌گوید آمریکا «نگهبان» تنگه هرمز خواهد شد و هم‌زمان محاصره دریایی بنادر ایران را از سر می‌گیرد.

اما بخش دشوارتر، تضمین امنیت عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز است. این ماموریت بسیار پیچیده‌تر است، زیرا تنگه باریک است و تهدیدها از چند جهت وجود دارد. نخست، تهدید زیرسطحی، به‌ویژه مین‌های دریایی. کسی دقیقاً نمی‌داند ایران چه تعداد مین در آب کار گذاشته، اما برآوردهایی تا حدود ۸۰ مین نیز مطرح شده که بسیار بیش‌تر از ارزیابی‌های پیشین است.

علاوه بر این، تهدید شناورهای تندرو و قایق‌های هجومی ایران در سطح آب وجود دارد و از سوی دیگر، خطر موشک‌ها و پهپادهایی که ایران نشان داده هم در به‌کارگیری آن‌ها مهارت دارد و هم شمار زیادی از آن‌ها را در اختیار دارد.

نیروی دریایی آمریکا توان انجام این مأموریت را دارد. ناوشکن‌های مجهز به موشک هدایت‌شونده این کشور می‌توانند از خود و تعداد محدودی از کشتی‌هایی که همراه آن‌ها حرکت می‌کنند، در برابر همه این تهدیدها دفاع کنند. اما تکرار مداوم این ماموریت، به‌تدریج خطرناک‌تر می‌شود.

هر بار که کشتی‌ها با اسکورت نیروی دریایی از تنگه عبور می‌کنند، احتمال هرچند اندکی وجود دارد که یکی از کشتی‌های تجاری یا حتی یک شناور آمریکایی هدف قرار گیرد. هرچه این ماموریت بیش‌تر تکرار شود، احتمال وقوع چنین اتفاقی افزایش می‌یابد و در نتیجه، خطر آسیب دیدن یا حتی غرق شدن شناورها نیز بیش‌تر خواهد شد. بنابراین، اگر آمریکا این راهبرد را ادامه دهد، سطح ریسک برای نیروی دریایی‌اش به‌مرور افزایش خواهد یافت.

شروع مجدد محاصره دریایی بنادر ایران به دستور دونالد ترامپ، رییس‌جمهور ایالات متحده، هم‌زمان با حملات متقابل جدید آمریکا و ایران، این بحران را وارد مرحله‌ای تازه با چشم‌اندازی مبهم کرده است.

کاهش شدید تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز، فشارهای اقتصادی بر مصرف‌کنندگان در سراسر جهان را تشدید خواهد کرد؛ از افزایش قیمت مواد غذایی و مشکلات بخش کشاورزی به‌دلیل کاهش ورود کود شیمیایی گرفته تا افزایش قیمت سوخت. همه این آثار به میزان تردد کشتی‌ها از این آبراه وابسته است.

اما در بلندمدت، تحولاتی که اکنون در حال وقوع است، یکی از اصول بنیادین نظم اقتصادی و امنیتی جهان، یعنی آزادی کشتیرانی در آب‌های بین‌المللی را زیر سئوال می‌برد؛ اصلی که دست‌کم از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون از ارکان نظم بین‌المللی بوده است.

آن‌چه اکنون شاهد آن هستیم، آمریکا و ایران تفاهم‌نامه‌ای امضا کرده‌اند که هم موارد توافق‌شده میان دو طرف را مشخص می‌کند و هم مسیری برای ادامه گفت‌وگوها پیش پای آن‌ها می‌گذارد. از زمان امضای این تفاهم‌نامه، حدود یک ماه است که مذاکرات نیز در همین چارچوب ادامه دارد.

اما اگر به تاریخ مذاکرات برای پایان دادن به جنگ‌ها، به‌ویژه جنگ‌هایی که با آتش‌بس همراه بوده‌اند، نگاه کنیم، می‌بینیم که در بیش‌تر موارد، آتش‌بس‌ها و مذاکرات بارها شکست خورده‌اند. گاهی این روند ماه‌ها و حتی سال‌ها ادامه پیدا کرده است؛ مذاکرات پیش می‌رود، پیشرفتی حاصل می‌شود، گفت‌وگوها از هم می‌پاشد، درگیری‌ها از سر گرفته می‌شود و دوباره مذاکرات آغاز می‌شود. این رفت‌وبرگشت میان پیشرفت دیپلماتیک، شکست مذاکرات و بازگشت خشونت، الگوی نسبتا رایجی است. اکنون نیز دقیقا با چنین چرخه‌ای روبه‌رو هستیم. حتی فکر می‌کنم این روند هم‌چنان ادامه خواهد داشت، زیرا موضوعاتی که آمریکا و ایران باید درباره آن‌ها به توافق برسند، بسیار پیچیده‌اند و حل‌وفصل آن‌ها دشوار است.

اجرای محاصره دریایی، همواره عملیاتی پرهزینه و نیازمند امکانات و نیروی فراوان است. به همین دلیل، نیروی دریایی آمریکا می‌کوشد این ماموریت را با کم‌ترین میزان نیرو و تجهیزات ممکن انجام دهد.

در هیچ‌یک از این گزینه‌ها، استفاده از مسیرهای سنتی کشتیرانی در تنگه هرمز امن به نظر نمی‌رسید، زیرا تقریبا همه بر این باورند که این مسیرها اکنون مین‌گذاری شده‌اند.

اکنون که ایران اعلام کرده تنگه بسته است، مسیر عبور از آب‌های سرزمینی ایران دیگر عملا در دسترس نیست. بنابراین، گزینه‌ها به دو مورد کاهش یافته است: یا منتظر بمانند، یا از مسیر عمان که آمریکا می‌گوید هم‌چنان باز است عبور کنند. اما در این صورت نیز خطر هدف قرار گرفتن با موشک یا پهپادهای ایران وجود دارد.

این تصمیم برای شرکت‌های کشتیرانی بسیار دشوار است. آن‌ها باید میان میزان خطر و هزینه‌های بیمه تعادل برقرار کنند و دست‌کم در کوتاه‌مدت، بسیاری از آن‌ها ترجیح می‌دهند منتظر بمانند و ببینند اوضاع به کدام سمت می‌رود.

ایران عمدتا بر جنگ نامتقارن تکیه دارد؛ یعنی استفاده از مین‌های دریایی، قایق‌های تندرو، پهپادها و موشک‌ها. با وجود عملیات سنگین آمریکا در 39 روز نخست این جنگ، ایران هم‌چنان هزاران مورد از این تجهیزات را در اختیار دارد.

بنابراین، ابزارهایی که جمهوری اسلامی ایران برای اجرای راهبرد دفاعی خود به آن‌ها نیاز دارد، هم‌چنان در مقیاس گسترده وجود دارنداز این منظر، می‌توان گفت موازنه نظامی در عمل نسبت به آغاز جنگ تغییر چشم‌گیری نکرده است.

به همین دلیل است که جمهوری اسلامی ایران، هم‌چنان به حمله به کشتی‌ها و ادامه عملیات نظامی خود ادامه می‌دهد. هرچه این درگیری طولانی‌تر شود، در برخی جنبه‌ها دست بالاتری پیدا می‌کند، زیرا این وضعیت تا حدی شبیه یک جنگ چریکی است؛ جایی که شورشیان با شکست نخوردن پیروز می‌شوند. راهبرد جمهوری اسلامی ایران نیز تا حد زیادی همین است؛ به گونه‌ای عمل کند که صرفا با شکست نخوردن، دست بالا را به دست آورد.

شهرداری تهران دیوارنگاره جدیدی در میدان انقلاب نصب کرده است که در آن تصویر گرافیکی دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، درون یک تابوت دیده می‌شود. روی این دیوارنگاره به زبان‌های فارسی و انگلیسی عبارت «ما ترامپ را می‌کشیم» نوشته شده است.

نتیجه‌گیری

اکنون آمریکا و جمهوری اسلامی در تازه‌ترین و خطرناک‌ترین دور رویارویی نظامی، حملات گسترده موشکی و پهپادی علیه یکدیگر انجام دادند و سپاه پاسداران اعلام کرد تنگه هرمز تا «پایان دخالت آمریکا در منطقه» بسته خواهد ماند. هم‌زمان، فرماندهی مرکزی آمریکا می‌گوید عبور کشتی‌های تجاری از این آبراه حیاتی هم‌چنان ادامه دارد. این دور تازه درگیری، آتش‌بسی را که از پیش متزلزل شده بود عملا از میان برده و جنگ ایران و آمریکا را وارد مرحله‌ای تازه کرده است.

اکنون عراق، سوریه و ایالات متحده قصد دارند خط لوله‌ای تاریخی به طول ۵۰۰ مایل تا سواحل مدیترانه سوریه را احیا کنند. این اقدام بخشی از تلاش‌ها برای کاهش کنترل ایران بر تنگه هرمز است. مقامات ارشد عراقی و منطقه‌ای این خبر را به «میدل ایست آی» اعلام کرده‌اند.

به گفته منابع میدل ایست آی، توافق برای احیای این خط لوله که در ابتدا از شهر کرکوک در شمال عراق تا شهر ساحلی بانیاس در سوریه کشیده شده بود، هفته آینده و همزمان با دیدار علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در کاخ سفید رونمایی خواهد شد. تام باراک، سفیر ترامپ در ترکیه و نماینده ویژه او در امور سوریه و عراق، پیش از سفر الزیدی روی جزئیات این توافق کار کرده بود.

در پی ترور خامنه‌ای و تحولات پس از آن، آرایش سیاسی جمهوری اسلامی ایران دست‌خوش تغییرات اساسی شده و بلوک‌بندی جدیدی در ساختار قدرت شکل گرفته است؛ از یک سو، جناح عمل‌گرا به رهبری چهره‌هایی چون عراقچی و قالیباف به دنبال عادی‌سازی روابط با جهان و پایان محدودیت‌های منطقه‌ای و غربی است و از سوی دیگر، جبهه پایداری با تکیه بر آرمان‌های ضداستکباری و شعار انتقام، هرگونه انعطاف دیپلماتیک را رد می‌کند. در این میان، سخنرانی جنجالی اخیر سیدعلی خمینی با ادبیات تند و سازش‌ناپذیر علیه مذاکره با آمریکا، تلاشی برای تثبیت جایگاه این جبهه دوم ارزیابی شده است.

همان‌طور که در بالا اشاره کردیم جنجالی اخیر سید علی خمینی، نوه خمینی، در مراسم بزرگ‌داشت علی خامنه‌ای، خط‌مشی تند و سازش‌ناپذیری آشکار شد. او مذاکره برای صلح با آمریکا را خیانت خواند، تاکید کرد که «هر کس پیام دوستی به آمریکا بفرستد، دهانش خبیث و نجس است» و مذاکره را صرفا شکلی از جنگ توصیف کرد.

این سخنرانی احتمال شکل‌گیری آرایش سیاسی جدید در راس حاکمیت جمهوری اسلامی، با محوریت نسل جدید حامیان سرسخت مقاومت و رد هرگونه مصالحه را مطرح می‌کند. با این حال، نمی‌توان تاکید کرد که سیاست خارجی جمهوری اسلامی را صرفا منطبق با نظرات سیدعلی خمینی است، زیرا او در حال حاضر چهره تاثیرگذار و وزنه‌ای در تصمیم‌گیری‌های حاکمیت نیست. در حال حاضر، تیم مذاکره‌کننده و کسانی که سیاست خارجی را پیش می‌برند، عمدتا از جناح عمل‌گرا هستند؛ چهره‌هایی مانند عراقچی و قالیباف در این جریان شاخص هستند.

امروز رسما و علنا فرماندهی سپاه پاسداران است که سیاست داخلی و جنگی را در اختیار کامل خود دارد. فراموش نکنیم که سپاه پاسداران صرفا یک نیروی نظامی جنگ‌طلب و آدم‌کش نیست بلکه حدود 70 درصد اقتصادی ایران و به همان ترتیب، روابط خارجی ایران و همه نیروهای نیابتی را به فرماندهی «سپاه قدس»، در اختیار دارد. از سوی دیگر، قوه قضاییه نیز نقش زهرچشم گرفتن از جامعه با تهدید و زندان، شکنجه و اعدام و تشدید سانسور و به‌طور ماشین جنگی داخلی جمهوری اسلامی را به‌عهده دارد و در این میان، آن‌چه که در حاکمیت جمهوری اسلامی به کلی فراموش شده است وضعیت زیست و زندگی مردم است و همه چیز در خدمت «بقای» حاکمیت قرار دارد!

با این وضع، آیا دولت آمریکا به فکر حمله همه‌جانبه به ایران و اشغال جزایر جنوب ایران است؟!

در چنین شرایط خطیر و حساس و ویرانگری، به‌نظرم سازمان‌دهی آگاهانه و هدفمند اعتصاب سراسری جنبش کارگری با همکاری و هماهنگی با جنبش زنان، جنبش بازنشستگی، جنبش بیکاران، جنبش جوانان و دانشجویان، جنبش زیست محیطی، جنبش‌های مردم تحت ستم سراسر ایران از کردستان تا سیستان و بلوچستان، از خوزستان تا آذربایجان و مرکز، می‌تواند جلو این جنگ خانمانسوز را بگیرد، دست‌کم جمهوری اسلامی را وادار به عقب‌نشینی نماید و زمینه را برای برداشتن گام‌های بعدی موثرتر فراهم سازد. بی‌تردید افکار عمومی مترقی جهان نیز از چنین اعتصابی حمایت خواهند کرد!

چهارشنبه بیست و چهارم تیر 1405-پانزدهم یولی 2026

نوشته آیا آمریکا در حال تدارک حمله همه‌جانبه به ایران و اشغال جزایر جنوب این کشور است؟! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

محسن حکیم‌الهی، کارمند اداره مهاجرت سوئد، متهم است که از سال ۲۰۱۶ اطلاعات حساس مربوط به پناهجویان، مخالفان حکومت ایران و کارکنان را در اختیار نهادهای اطلاعاتی جمهوری اسلامی قرار داده است. این پرونده پس از سال‌ها تحقیقات سازمان امنیت سوئد (Säpo)‌فاش شد و او در سال ۲۰۲۵ از کار اخراج شد.

محسن حکیم الهی، به اتهام خبرچینی برای نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی، مورد محاکمه قرار گرفته است. او چهره‌ای نسبتا شناخته ‌شده است که سال‌ها برگزارکننده برنامه‌های مختلف، از جمله جشن‌های تابستانی و کنسرت‌ها، از جمله جشن تیرگان بوده و در سال‌های اخیر نیز در اداره مهاجرت سوئد مشغول به کار شده است.

‏بر اساس تحقیقات، او سال‌ها با عوامل اطلاعاتی جمهوری اسلامی در سفارت ایران در استکهلم ارتباط نزدیک داشته و اطلاعات حساس مربوط به پناهجویان و مخالفان حکومت را در اختیار آن‌ها قرار می‌داده است. نکته مهم‌تر، طبق گزارش TV4، حکیم‌الهی اتهامات را رد کرده و در دفاع از خود گفته که «نه‌تنها منتقد جمهوری اسلامی است، بلکه از شاهزاده رضا پهلوی حمایت می‌کند.» هم‌چنین مطرح شده که او در تجمع‌ها، نشست‌ها و رویدادهای مرتبط با جریان‌های حامی پهلوی در سوئد فعال بوده و حتی به‌عنوان فردی بانفوذ شناخته می‌شده است.

وقتی گفته می‌شود رضا پهلوی و مشاوران آن، دست‌کم با عوامل جمهوری اسلامی رابطه دارند و نقش جاسوسان دوجانبه را ایفا می‌کنند، یک تهمت و افترا نیست. چرا که عوامل جمهوری اسلامی در دورن گروه‌های سلطنت‌طلب به راحتی نفوذ می‌کنند.

هنگامی که خود رضا پهلوی، رسمی و علنی ادعا می‌کند «۵۰ هزار تن از نیروهای حکومتی و نظامی» به کارزار «همکاری ملی» پیوسته‌اند دیگر نباید برای کسی شبهه باقی مانده باشد که به‌عنوان مثال، یکی از همین افراد، محسن حکیم‌الی است. دوستا این فرد، در خارح کشور و بین 6  یا 7 میلیون ایرانی در اروپا و آمریکا و غیره کم نیستند.

رضا پهلوی، شنبه چهارم مرداد 1404، در مصاحبه با پایگاه خبری پولیتیکو گفت: «هر هفته تعداد بیش‌تری داریم‌(که به کارزار همکاری ملی ملحق می‌شوند.) روشن است که باید داده‌ها را تحلیل کنیم. این فرآیند دشواری است و زمان‌بر خواهد بود، اما نشانه‌ها بسیار قوی هستند. ما شاهد واکنشی فوق‌العاده‌ بوده‌ایم.»

او تاکید کرد این آمار باید مورد بررسی و راستی‌آزمایی قرار گیرند. او هم‌چنین افزود راه‌اندازی وب‌سایت دیگری برای ثبت نام شهروندان عادی در کارزار علیه جمهوری اسلامی در دستور کار قرار دارد.

رضا پهلوی هشتم تیر 1404 نیز در پیامی ویدیویی از «راه‌اندازی یک کانال امن» برای ارتباط مستقیم نیروهای نظامی، انتظامی، امنیتی و دولتی با خود و تیمش خبر داد و اعلام کرد این مسیر برای نیروهایی طراحی شده که تمایل دارند «به ملت بپیوندند.»

او در آن پیام به نیروهای حکومتی تضمین داد در صورت همراهی، «خدمت‌شان به ایران گرامی داشته خواهد شد و فراموش نخواهد شد.» و تاکید کرده بود: «تنها نیروهایی که دستشان به خون مردم آلوده نیست، مورد خطاب من هستند.»

او افزود آگهی تلویزیونی مربوط به این کانال ارتباطی، فعلا تنها از طریق «شبکه ایران‌اینترنشنال» پخش می‌شود و از مخاطبان خواست برای حفظ امنیت، صرفا از کد «کیوآر» که هنگام پخش زنده تلویزیونی نمایش داده می‌شود، استفاده کنند.

رضا پهلوی نسبت به اسکن هرگونه کد کیوآر دیگر، به‌ویژه در شبکه‌های اجتماعی، هشدار داد و تاکید کرد تنها کد معتبر همان است که از شبکه ایران‌اینترنشنال پخش می‌شود.

رضا پهلوی در ادامه پیام ویدیویی خود، ادعا کرده بود که از زمان آغاز پخش آگهی مربوط به «کارزار همکاری ملی»، صدها نفر به این ابتکار پیوسته‌اند.

رضا پهلوی پیش‌تر در اول تیرماه در مصاحبه با ایران‌اینترنشنال اعلام کرده بود: «زمان قیام نهایی علیه جمهوری اسلامی به‌زودی فرا می‌رسد و مردم ایران باید برای آن آماده باشند.»

او افزوده بود «در پی حملات اخیر اسرائیل و آمریکا، ساختار نظامی و مدیریتی جمهوری اسلامی از هم فروپاشیده و این حکومت که اکنون در ضعیف‌ترین موقعیت خود قرار دارد، به آستانه سقوط رسیده است.»

پس از این بحث‌ها بود که گروه‌های از سلطنت‌طلبان با آرم ساواک، لباس گارد جاویدان و لباس سیاه در خیابان‌های کشورهای غربی رژه رفتند.

در چنی روندی، شکی نیست که گروه‌هایی از سلطنت‌طبان تحت آموش‌های جاسوسی–نظامی سازمان‌های امنیتی مانند سازمان سیا و موساد قرار دارند. آن‌ها در پایگاه‌هایی در اسرئیل آموز می‌بینند و احتمالا برخی از آن‌ها به ایران می‌فرستند تا به نفع سازمان‌های امنیتی آمریکا و اسرائیل جاسوسی کنند.

اتهام محسن حکیم‌الهی، انتقال اطلاعات مربوط به پناهجویان ایرانی و هم‌چنین شهروندان کرد به نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی عنوان شده است. آن‌چه این پرونده را بیش از پیش مورد توجه قرار داده، این است که این فرد، به‌ویژه در سال‌های اخیر، از حامیان پر و پا قرص رضا پهلوی بوده و هم‌چنان نیز خود را از حامیان او معرفی می‌کند.

او در ویدیویی که در واکنش به این خبر در صفحه اینستاگرام خود منتشر کرده و در آن همه این اتهام‌ها را ادعاهایی واهی و خطا از سوی پلیس امنیت سوئد می‌داند، تاکید می‌کند که سال‌هاست از رضا پهلوی حمایت کرده و پرچم پهلوی را از سال‌ها پیش در مراسم و گردهمایی‌های مختلف برافراشته است.

امااینپرسشمطرحاستکهاینفردودیگرخبرچین‌هاوجاسوسانجمهوریاسلامیدرسوئدطیاینسال‌ها،چگونهعلیهاپوزسیونسرنگونی‌طلبوازادی‌خواهفعالیتکرده‌اند؟پلیسامنیتسوئددربرابراینفعالیت‌هاچهعملکردیداشتهاست؟

خود رضا پهلوی، بارها اعلام کرده است که با سپاه پاسداران در ارتباط است. اکنون یک پرونده پیچیده نفوذ طرفداران او در اداره مهاجرت سوئد، ابعاد جدیدی از روش‌های اطلاعاتی جمهوری اسلامی را فاش کرده است. کارمند ایرانی‌تبار این اداره که در فضای مجازی به نام «محسن حکیم‌الهی» معرفی شده و از حامیان علنی جریان پادشاهی‌خواهی و رضا پهلوی بود، به اتهام جاسوسی اخراج شد و دادگاه منطقه سولنا در استکهلم نیز این اخراج را کاملاً قانونی دانست.

این فرد سال‌ها به‌عنوان برگزارکننده فستیوال‌های ایرانی‌(مانند تیرگان در استکهلم) فعالیت داشت. او با برافراشتن پرچم شیر و خورشید و انتشار مواضع تند در حمایت از رضا پهلوی، خود را مخالف حکومت نشان می‌داد. اما تحقیقات سازمان امنیت سوئد (Säpo)فاش کرد که او از سال ۲۰۱۶ پنهانی با سفارت ایران ارتباط داشته و در ازای خدماتش، تسهیلاتی مانند تمدید آسان گذرنامه و سفر بی‌خطر به ایران را دریافت می‌کرده است.

از ساواک تا سپاه پاسداران: نفوذ در صفوف مخالفان با ظاهر معکوس، روشی قدیمی است. پیش از انقلاب نیز ساواک از مامورانی با ظاهر مخالف برای شناسایی شبکه‌های ضد شاه در اروپا استفاده می‌کرد. امروز سپاه پاسداران همان روش را مدرن کرده و با رخنه در نهادهای دولتی اروپا، به اطلاعات هویتی و آدرس پناهجویان دست می‌یابد.

محسن حکیم‌الهی، کارمند پیشین اداره مهاجرت و امام جماعت پیشین مرکز اسلامی امام علی در استکهلم، به ظن همکاری اطلاعاتی و انتقال اطلاعات پناهجویان، توسط پلیس امنیت سوئد بازداشت شد. در ژوئیه ۲۰۲۶، دادگاه منطقه‌ای سولنا در استکهلم، اخراج وی از سوئد را قطعی و موجه اعلام کرد.

بر اساس اسناد و اطلاعات ارائه‌شده به دادگاه توسط پلیس امنیت سوئد‌(سپو)، پرونده و اقدامات وی شامل جزئیات زیر است:

اتهامات امنیتی: وی متهم است که از سال ۲۰۱۶ اطلاعات حساسی درباره پناهجویان و منتقدان حکومت ایران را در اختیار ماموران اطلاعاتی جمهوری اسلامی در استکهلم قرار داده است.

اخراج از اداره مهاجرت: به دلیل همین ارتباطات، او در زمستان ۲۰۲۵ از کار در اداره مهاجرت سوئد برکنار و حکم اخراج وی صادر شد رادیو سوئد.

حکم دادگاه استکهلم: در ششم تیر ۱۴۰۵‌(ژوئن ۲۰۲۶)، دادگاه منطقه‌ای سولنا با بررسی اسناد و تایید شهادت رییس بخش حقوقی پلیس امنیت، شکایت حکیم‌الهی برای لغو حکم اخراج و دریافت غرامت را رد کرد.

یاکوب فوشمِد، وزیر خدمات اجتماعی سوئد، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که ارزیابی سپو، سرویس امنیتی سوئد، نشان می‌دهد که ایران از مرکز اسلامی امام علی به‌عنوان بستری برای اقدامات اطلاعاتی و فعالیت‌های امنیتی تهدیدآمیز علیه سوئد و نیز ایرانیان خارج از کشور استفاده می‌کند.

او تصریح کرد که «این موضوع بسیار جدی است» و افزود که دولت سوئد تمام کمک‌های مالی دولتی به این مسجد را متوقف کرده است.

وزیر خدمت اجتماعی دولت راست‌گرای سوئد سپس بدون ارائه جزئیات اعلام کرد:‌ «بودجه دولتی نباید برای فعالیت‌هایی که با ارزش‌های اساسی جامعه دموکراتیک در تضاد است، استفاده شود.»

در بخشی از رای دادگاه، به نقل از گفت‌وگوهای حکیم‌الهی با «سپو» آمده است که تنها در فاصله مه ۲۰۲۰ تا اکتبر ۲۰۲۱ حدود ۱۲۰۰ ارتباط میان محسن حکیم‌الهی و فرد دیگری که پلیس امنیت سوئد او را «عامل جمهوری اسلامی» معرفی کرده، ثبت شده است.

او اصل بخشی از این ارتباط‌ها را رد نکرده و گفته است چندین بار با این افسر اطلاعاتی ملاقات داشته است. به گفته حکیم‌الهی این فرد هم به منزل او و هم به محل کارش در اداره مهاجرت رفته و تقریبا هر دو هفته یک‌بار با او دیدار می‌کرده است. یکی از محل‌های این ملاقات‌ها نیز مرکز خرید «مال آو اسکاندیناویا» بوده است.

طبق حکم دادگاه، حکیم‌الهی در گفت‌وگو با سپو تایید کرده که در سال ۲۰۱۷ همراه با این افسر اطلاعاتی با یک پرواز از سوئد به ایران سفر کرده‌ است. او البته گفته این موضوع به معنای آن نبود که کنار یکدیگر در هواپیما نشسته باشند، بلکه هر دو با یک پرواز از سوئد خارج شدند.

در رای دادگاه، هم‌چنین آمده است که حکیم‌الهی سفرهای متعدد خود به ایران در دهه ۲۰۰۰ میلادی را نیز تایید کرده است. هرچند دادگاه تصریح می‌کند که صِرف سفر به ایران، مبنای اخراج او نیست و تصمیم نهایی بر اساس مجموعه‌ای از شواهد اتخاذ شده است.

یکی از محورهای اصلی پرونده، انتقال اطلاعات از اداره مهاجرت سوئد است. دادگاه به این نتیجه رسیده که اداره مهاجرت، با اتکا به مدارک و شهادت سپو، توانسته ثابت کند اطلاعاتی از اداره مهاجرت و سامانه‌های این نهاد در اختیار شبکه مرتبط با جمهوری اسلامی قرار گرفته است.

در رای دادگاه، آمده است که حکیم‌الهی در گفت‌وگو با سپو پذیرفته نام یکی از کارکنان اداره مهاجرت را که قرار بود در سفارت سوئد در تهران مشغول به کار شود، در اختیار این افسر اطلاعاتی قرار داده است.

بر اساس شهادت سپو، او این فرد را «مسلمان خوب و معتقد» توصیف کرده بود. در بخش دیگری از گفت‌وگوهای سپو با حکیم‌الهی به نقل از او آمده است که اگر درباره افراد مرتبط با گروه‌های کُرد مخالف جمهوری اسلامی اطلاعاتی به دست بیاورد، آن را در اختیار افسر اطلاعاتی جمهوری اسلامی قرار خواهد داد.

حکیم‌الهی، مدعی شده ممکن است به دلیل تشابه نامش با امام پیشین مرکز اسلامی امام علی در استکهلم، که او نیز به دلایل امنیتی از سوئد اخراج شده بود، اشتباهی در تشخیص هویت رخ داده باشد.

دادگاه این بخش از دفاعیه را نپذیرفت و اعلام کرد هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که سپو یا اداره مهاجرت این دو نفر را با یکدیگر اشتباه گرفته باشند.

اداره مهاجرت تصمیم خود مبنی بر اخراج فوری محسن حکیم‌الهی را بر اطلاعاتی استوار کرده است که از سازمان امنیت سوئد (Säkerhetspolisen/Säpo) دریافت کرده و در ۱۴ نوامبر ۲۰۲۴ از آن مطلع شده است.

فعالیت‌های سازمان امنیت سوئد تحت پوشش محرمانگی بسیار گسترده قرار دارد. به همین دلیل، اداره مهاجرت نمی‌تواند درباره اصل موضوع، جز اطلاعاتی که سازمان امنیت اجازه انتشار آن را داده است، دلایل یا جزئیات بیشتری ارائه کند.

الف) مامور (Agent) ایرانی

در سال ۲۰۲۲، یک عامل ایرانی بر اساس قانون (2022:700)  درباره کنترل ویژه برخی اتباع خارجی از سوئد اخراج شد. ارزیابی شده بود که او در زمینه جاسوسی از پناهندگان (flyktingspionage)‌یک تهدید امنیتی جدی و واجد صلاحیت محسوب می‌شود.

محسن حکیم‌الهی این اختیار را دارد که نام همان عامل ایرانی را که پیش از اخراجش هزاران بار با او در تماس بوده است، خود اعلام کند. اگر او از بیان نام آن شخص خودداری کند، شهود اداره مهاجرت همان عامل ایرانی را معرفی خواهند کرد؛ البته به اعتقاد اداره مهاجرت، این موضوع باید در جلسه غیرعلنی دادگاه مطرح شود.

به هر حال، دست‌کم تا زمان اخراج آن عامل از سوئد، محسن حکیم‌الهی هزاران تماس با او داشته است. این ارتباطات طی چندین سال ادامه داشته و شامل دیدارهای حضوری و هم‌چنین ارتباط از طریق ابزارهای ارتباطات الکترونیکی بوده است.

در روابط میان محسن حکیم‌الهی و آن عامل، هر دو به شیوه‌ای رفتار می‌کردند که نشان‌دهنده رعایت ملاحظات امنیتی و از ویژگی‌های معمول فعالیت‌های امنیتی یک قدرت خارجی است. برای نمونه، آن‌ها به طور مکرر شیوه‌های ارتباطی خود را متناسب با نوع اطلاعاتی که میان‌شان رد و بدل می‌شد تغییر می‌دادند.

محسن حکیم‌الهی در سمت خود در اداره مهاجرت به سامانه‌های فناوری اطلاعات (IT) این اداره، از جمله پایگاه‌های اطلاعاتی مرکزی، دسترسی داشت.

دسترسی او به این سامانه‌ها، امکان دسترسی به اطلاعات مربوط به افرادی را که پرونده‌هایی در اداره مهاجرت داشتند، برایش فراهم می‌کرد.

اداره مهاجرت مدعی است که محسن حکیم‌الهی در چندین مورد، اطلاعات مربوط به اشخاص را از سامانه‌های اداره مهاجرت استخراج کرده و این اطلاعات را در اختیار عامل ایرانی قرار داده است.

این اطلاعات، از جمله، شامل داده‌هایی درباره اشخاصی بوده که دارای پیشینه ایرانی بوده یا پرونده‌هایی مرتبط با ایران داشته‌اند.

اداره مهاجرت همچنین مدعی است که محسن حکیم‌الهی از عامل ایرانی درخواست کرده بود درباره برخی اشخاص مشخص اطلاعاتی جمع‌آوری کند و در مقابل، خود نیز اطلاعاتی را از سامانه‌های اداره مهاجرت در اختیار او قرار داده است. به اعتقاد اداره مهاجرت، این اقدامات نشان می‌دهد که میان آن دو، یک همکاری مستمر و هدفمند وجود داشته است.

ب) افسر اطلاعاتی ایران

اداره مهاجرت هم‌چنین مدعی است که محسن حکیم‌الهی با یک افسر اطلاعاتی ایران که تحت پوشش ماموریت دیپلماتیک در سوئد فعالیت می‌کرد، ارتباط داشته است.

به گفته اداره مهاجرت، این ارتباط طی سال‌های متمادی برقرار بوده و تنها به ملاقات‌های اتفاقی محدود نبوده است.

اداره مهاجرت مدعی است که محسن حکیم‌الهی اطلاعات مربوط به کارکنان اداره مهاجرت و نیز اطلاعات دیگری را که برای دستگاه اطلاعاتی ایران ارزشمند بوده، در اختیار این افسر قرار داده است.

از جمله، او نام یکی از کارکنان اداره مهاجرت را که قرار بود برای انجام مأموریت در سفارت سوئد در تهران اعزام شود، به آن افسر اطلاعاتی منتقل کرده است.

به اعتقاد اداره مهاجرت، این اقدام می‌توانسته آن کارمند را در معرض خطر قرار دهد و به منافع امنیتی سوئد آسیب برساند.

اداره مهاجرت مدعی است که وقتی از محسن حکیم‌الهی پرسیده شد آیا افراد کرد وابسته به جریان‌های جدایی‌طلب را می‌شناسد، او پاسخ داده است که اگر از موضوعی مطلع شود، آن را به افسر اطلاعاتی ایران اطلاع خواهد داد. همچنین او برای سازمان امنیت سوئد توضیح داده است که شخصاً با جدایی‌طلبان مخالف است.

محسن حکیم‌الهی در دسامبر ۲۰۱۷ به سازمان امنیت سوئد (Säkerhetspolisen/Säpo)اطلاع داده بود که او و افسر اطلاعاتی ایران در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۷ با یک پرواز مشترک سوئد را ترک کرده‌اند، سپس در ایران نیز یکدیگر را ملاقات کرده‌اند و بعد از آن نیز از طریق واتس‌اپ (WhatsApp)‌با هم در ارتباط بوده‌اند.

محسن حکیم‌الهی همچنین به رئیس وقت خود در اداره مهاجرت اطلاع داد که با سازمان امنیت سوئد گفت‌وگو کرده است. رئیس او در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۷ به وی اعلام کرد که تا اطلاع ثانوی نباید در پرونده‌هایی که متقاضی آن‌ها منشأ ایرانی دارد، جست‌وجو یا رسیدگی انجام دهد.

در سال ۲۰۱۷، محسن حکیم‌الهی نام یکی از کارکنان اداره مهاجرت را که قرار بود در سفارت سوئد در ایران مأمور شود، در اختیار افسر اطلاعاتی ایران قرار داد.

به گفته اداره مهاجرت، اگر محسن حکیم‌الهی مایل باشد، می‌تواند شخصاً نام آن کارمند را که اطلاعات مربوط به او را افشا کرده است اعلام کند. در غیر این صورت، شهود اداره مهاجرت نام همان کارمند را مطرح خواهند کرد؛ اما به اعتقاد اداره مهاجرت، این موضوع باید در جلسه غیرعلنی دادگاه بررسی شود.

علاوه بر این، اداره مهاجرت مدعی است که محسن حکیم‌الهی در سال‌های اخیر با چندین نفر مرتبط با سفارت ایران و همچنین با اشخاص دیگری که وابسته به شبکه‌های اطلاعاتی حامی حکومت ایران بوده‌اند، در تماس بوده است؛ یعنی فعالیت‌هایی که به‌طور کامل یا جزئی به‌عنوان پایگاه یا پوششی برای فعالیت‌های اطلاعاتی و امنیتی یک قدرت خارجی عمل می‌کنند.

اداره مهاجرت اعلام کرده است که شهود این نهاد در دادگاه، به‌طور کلی درباره این شبکه‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی که به ادعای آن‌ها محسن حکیم‌الهی در سال‌های اخیر با آن‌ها داشته است، شهادت خواهند داد.

د) ارتباط با Bandidos

اداره مهاجرت مدعی است که محسن حکیم‌الهی ارتباطات نامناسبی با یکی از رهبران Bandidos MC  به نام مهدی سید(Mehdi Seyyed)  داشته است. هم‌چنین ادعا می‌شود که او اطلاعات مربوط به اشخاصی با پیشینه ایرانی را در اختیار این فرد قرار داده است.

اداره مهاجرت اعلام می‌کند که به دلیل مقررات مربوط به محرمانگی اطلاعات، امکان ارائه جزئیات بیشتر درباره این ادعا را ندارد.

پلیس سوئد در تعریف «جرم سازمان‌یافته» از تعریف اتحادیه اروپا (EU)‌استفاده می‌کند. این تعریف شامل یازده معیار است و ارزیابی پلیس این است کهBandidos MC  همه این معیارها را داراست. هم‌چنین گفته می‌شود که تعدادی از اعضای این سازمان در سوئد دارای ریشه ایرانی هستند.

هـ) گفت‌وگوی ژانویه ۲۰۲۵

اداره مهاجرت ادعا می‌کند که محسن حکیم‌الهی در گفت‌وگوی امنیتی ۱۵ ژانویه ۲۰۲۵ با یوهان لوست (Johan Lusth)‌از اداره مهاجرت، پذیرفته است که با افرادی در ارتباط بوده که مورد توجه سازمان امنیت سوئد قرار داشته‌اند و نیز با عالی‌ترین مسئولان یک سازمان جنایی تماس داشته است.

ادعاهای اداره مهاجرت، به‌طور خلاصه، این است که محسن حکیم‌الهی طی چندین سال، عمدا یا بر اثر بی‌احتیاطی شدید:

با یک افسر اطلاعاتی ایران که مأموریتش «جاسوسی علیه پناهندگان» بوده، با یک عامل ایرانی و هم‌چنین با عالی‌ترین رهبری گروه باندیدوس در سوئد تماس‌های مکرر داشته است؛

به این افراد اطلاعاتی درباره کارکنان اداره مهاجرت و افراد ایرانی‌تبار ارائه کرده است، از جمله اطلاعاتی از سامانه رایانه‌ای اداره مهاجرت. هم‌چنین نام یکی از کارکنان اداره مهاجرت را که قرار بوده در سفارت سوئد در ایران خدمت کند، به افسر اطلاعاتی ایران داده است؛

این شرایط چنان جدی و سنگین بوده که اعتبار و حیثیت اداره مهاجرت در معرض آسیب جدی قرار گرفته، افراد تحت حفاظت و دیگر اشخاص در معرض خطر قرار گرفته‌اند، و اعتماد کارفرما به محسن حکیم‌الهی به‌طور کامل از بین رفته به‌گونه‌ای که اداره مهاجرت نباید مجبور باشد ادامه استخدام او را تحمل کند.

طرفین اختلاف دارند که آیا این ادعاهای خلاصه‌شده کارفرما، همان توضیحی بوده که محسن حکیم‌الهی در ژانویه ۲۰۲۵ از نماینده کارفرما، یوهان لوست، درباره علت اخراج دریافت کرده است یا خیر.

کاملاً روشن است که اداره مهاجرت پیش از آن‌که پلیس امنیت در پاییز ۲۰۲۴ با نمایندگان اداره تماس بگیرد، مدت قابل توجهی به محسن حکیم‌الهی مظنون بوده است؛ مظنون به تخلفات یا رفتارهایی که اعتماد سازمان را مخدوش می‌کند، از همان نوعی که اکنون موضوع این پرونده است. اداره مهاجرت نه پیش از اخراج و نه پس از آن هیچ بررسی مستقلی درباره درستی یا نادرستی اوضاع و احوالی که مبنای اخراج قرار داده، انجام نداده است. اداره مهاجرت کاملاً و بدون هیچ بررسی مستقل به اطلاعاتی تکیه کرده که پلیس امنیت ارائه کرده است.

دادگاه بدوی اکنون این اطلاعات را -‌و محسن حکیم‌الهی نیز در برخی جزئیات برای نخستین بار‌– در جلسه رسیدگی اصلی از طریق شهادت پِر لِگارد، مشاور ارشد حقوقی پلیس امنیت، دریافت کرده است. همچنین یوهان لوست، مسئول امنیتی اداره مهاجرت، شهادت داده و اداره مهاجرت نیز برخی اسناد کتبی را ارائه کرده است.

دادگاه بدوی در ارزیابی خود به این نکته توجه می‌کند که پلیس امنیت، بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، تماس‌های الکترونیکی، پیام‌رسانی و ملاقات‌های حضوری میان محسن حکیم‌الهی و افسر اطلاعاتی ایران را مستند کرده است. این تماس‌ها شامل پیام‌ها، تماس‌های تلفنی، ارتباطات اینترنتی و هم‌چنین چندین ملاقات حضوری بوده است.

پلیس امنیت توضیح داده که افسر اطلاعاتی یادشده، فردی است که در سوئد به‌طور فعال در زمینه جاسوسی علیه پناهندگان و جمع‌آوری اطلاعات درباره ایرانیان مقیم خارج فعالیت می‌کند. این افسر اطلاعاتی هم‌چنین با سفارت ایران و دیگر نهادهای وابسته به رژیم ایران در ارتباط بوده است.

دادگاه اشاره می‌کند که محسن حکیم‌الهی با این فرد تماس‌های مکرر داشته و این تماس‌ها در برخی موارد ماهیت کاری یا اداری نداشته‌اند، بلکه شامل گفت‌وگوهای شخصی، تبادل اطلاعات و هماهنگی برای ملاقات بوده‌اند.

پلیس امنیت همچنین بیان کرده که محسن حکیم‌الهی با یک عامل ایرانی دیگر و نیز با افراد مرتبط با رهبری گروه باندیدوس در سوئد تماس داشته است. این تماس‌ها، به‌ویژه زمانی که با تماس‌های او با افسر اطلاعاتی ایران ترکیب می‌شود، از نظر امنیتی نگران‌کننده ارزیابی شده‌اند.

دادگاه در این بخش تاکید می‌کند که برخی از اطلاعاتی که محسن حکیم‌الهی در این تماس‌ها منتقل کرده یا درباره آن‌ها گفت‌وگو شده، شامل اطلاعات مربوط به افراد دارای «پناهنده‌بودن» یا اطلاعات موجود در سامانه‌های اداره مهاجرت بوده است. این اطلاعات، در صورت قرار گرفتن در اختیار رژیم ایران، می‌تواند به‌طور جدی به امنیت افراد آسیب بزند.

دادگاه هم‌چنین یادآور می‌شود که پلیس امنیت در ارزیابی خود، این تماس‌ها را تماس‌هایی با ماهیت اطلاعاتی دانسته است، حتی اگر محسن حکیم‌الهی ادعا کرده باشد که انگیزه او شخصی یا اجتماعی بوده است.

در دسامبر ۲۰۱۷، محسن حکیم‌الهی طبق گفته پِر لِگارد، با همان هواپیمایی به ایران سفر کرده که افسر اطلاعاتی ایران نیز با آن سفر می‌کرد.

در مورد تماس‌ها با «عامل»، پِر لِگارد شهادت داده که حدود ۱۲۰۰ تماس فقط در دوره مه ۲۰۲۰ تا اکتبر ۲۰۲۱ میان محسن حکیم‌الهی و آن عامل برقرار شده است. علاوه بر این، محسن حکیم‌الهی و عامل ملاقات‌های حضوری داشته‌اند (اغلب ملاقات‌های سه‌نفره) و همچنین گفت‌وگوهای متعدد داشته‌اند. اطلاع داده شده که این عامل در سال ۲۰۲۲ از سوئد اخراج شده است.

پِر لِگارد هم‌چنین به‌طور خلاصه توضیح داده که پلیس امنیت چگونه توانسته به این اطلاعات درباره فعالیت‌های محسن حکیم‌الهی دست یابد؛ یعنی از طریق تعقیب و مراقبت و شیوه‌های مختلف نظارتی بر او در طول زمان.

محسن حکیم‌الهی انکار کرده که هیچ‌گونه تماس با دولت خارجی، افسران اطلاعاتی یا سازمان‌های جنایی داشته باشد، آن‌گونه که اداره مهاجرت ادعا کرده است. او گفته که هیچ‌گاه با فردی که می‌دانسته عامل یا افسر اطلاعاتی ایران باشد تماس نداشته و اصولا هیچ تماس نامناسبی با هیچ‌کس نداشته است.

او توضیح داده که با برخی افرادی که اکنون پلیس امنیت و اداره مهاجرت آن‌ها را «مقام بلندپایه» می‌نامند، تماس‌هایی داشته؛ اما او آن فرد را شخصی خوش‌برخورد و هم‌سطح خود می‌دانسته که در محافل فرهنگی با او دیدار می‌کرده است. آن مرد در سال ۲۰۱۴، پنجاه بلیت برای یک برنامه فرهنگی به‌نمایندگی از سفارت ایران تهیه کرده بود و خواهر محسن حکیم‌الهی یک‌بار از او یک خودرو خریداری کرده بود. به‌گفته محسن حکیم‌الهی، در سفارت ایران هم افراد خوب وجود دارند و هم افراد بد.

در مورد «عامل» -‌که اکنون نام او را می‌داند‌– محسن حکیم‌الهی در جلسه رسیدگی توضیح داده که اصلا نمی‌دانسته آن فرد عامل بوده است.

محسن حکیم‌الهی هم‌چنین تایید کرده که در سال‌های ۲۰۰۷، ۲۰۱۷، ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به ایران سفر کرده است، اما انکار کرده که با همان هواپیمایی سفر کرده باشد  که افسر اطلاعاتی ایران با آن سفر کرده است.

محسن حکیم‌الهی هم‌چنین توضیح داد که با فردی به نام مهدی سیّد تماس‌هایی داشته است. او گفته که این تماس‌ها ماهیت تجاری داشته‌اند و مربوط به خرید و فروش خودرو بوده‌اند. او تاکید کرده که هیچ‌گاه ندانسته این فرد ممکن است عامل اطلاعاتی باشد یا ارتباطی با رژیم ایران داشته باشد.

پِر لِگارد در شهادت خود بیان کرده که پلیس امنیت، بر اساس بررسی‌های خود، این افراد را عاملان رژیم ایران یا افراد مرتبط با فعالیت‌های اطلاعاتی ارزیابی کرده است. او توضیح داده که این ارزیابی‌ها بر پایه ارتباطات شناخته‌شده این افراد با سفارت ایران، رفتارهای اطلاعاتی و ارتباطات آن‌ها با شبکه‌های امنیتی ایران انجام شده است.

یکی از مبانی اصلی اداره مهاجرت برای اخراج محسن حکیم‌الهی، این بوده که ایران یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای امنیتی علیه سوئد و منافع سوئد است.

رژیم ایران به‌طور گسترده و سازمان‌یافته تلاش می‌کند در منابع انسانی سوئد نفوذ کند تا بتواند یک حمله اطلاعاتی و امنیتی بلندمدت، سیستماتیک و فعال علیه منافع سوئد انجام دهد. بخشی از فعالیت‌های شناخته‌شده سرویس‌های اطلاعاتی ایران شامل شناسایی و رصد گروه‌های مخالف، شبکه‌های اپوزیسیون، و اعمال تهدید و خشونت علیه افراد و گروه‌های مخالف در میان دیاسپورای ایرانی است.

ایران چنین افراد و گروه‌هایی را «تهدید داخلی» تلقی می‌کند و هدفش این است که فعالیت آن‌ها را در سوئد مهار یا مختل کند. در سال‌های اخیر، ایران هم‌چنین از شبکه‌های جنایی برای پیش‌برد اهداف خود استفاده کرده است. ایران در سال‌های اخیر از شبکه‌های جنایی برای انجام اقدامات خشونت‌آمیز نیابتی در سوئد استفاده کرده است؛ یعنی اعمال خشونت «به‌واسطه دیگران» علیه گروه‌ها یا افرادی که رژیم آن‌ها را تهدید تلقی می‌کند.

به‌گفته اداره مهاجرت سوئد: یکی از روش‌هایی که دولت ایران در فعالیت‌های تهدیدآمیز امنیتی خود به کار می‌گیرد، به‌کارگیری افسران اطلاعاتی -‌یعنی جاسوسان‌– است که در کشور مقصد مستقر می‌شوند، اغلب در سفارتخانه‌ها و زیر پوشش دیپلماتیک. این افسران اطلاعاتی معمولا عاملانی را در کشور مقصد جذب می‌کنند؛ گاهی این افراد کارکنان سفارت هستند که می‌توانند به انواع اطلاعات دسترسی پیدا کنند. ایران عاملانی را در نهادهای مختلف مستقر کرده است، از جمله ادارات دولتی، محیط‌های رسانه‌ای و محیط‌های مذهبی. این عاملان نیز به‌نوبه خود تلاش می‌کنند افراد دیگری را به‌عنوان منبع اطلاعاتی جذب کنند.

اداره مهاجرت تاکید می‌کند که این اداره یکی از اهداف مهم فعالیت‌های امنیتی ایران است. زیرا در این اداره اطلاعاتی وجود دارد درباره:

مخالفان رژیم ایران،

افراد دارای ارتباطات یا توانایی‌هایی که برای رژیم جذاب است، و هم‌چنین اختیارات حقوقی اداره مهاجرت برای اجازه اقامت یا استقرار افراد در سوئد.

به‌گفته اداره مهاجرت، مجموعه این اقدامات علیه سوئد و افراد، موجب می‌شود:

حاکمیت ملی سوئد و فرایند تصمیم‌گیری سیاسی کشور به چالش کشیده شود، و حقوق و آزادی‌های بنیادین تضعیف گردد.

محسن حکیم‌الهی، به‌طور کلی با توصیف اداره مهاجرت از اهداف امنیتی ایران و فعالیت‌های رژیم مخالفتی نکرده است. دادگاه بدوی نیز آن‌چه اداره مهاجرت در این زمینه مطرح کرده را مورد تردید قرار نمی‌دهد. در خطوط کلی، توصیف اداره مهاجرت از رفتار و اهداف رژیم ایران با آن‌چه عموم مردم درست و شناخته‌شده می‌دانند، همخوانی دارد.

رای نهایی دادگاه

دادگاه در جمع‌بندی خود اعلام کرد که اداره مهاجرت توانسته وقایع و دلایل مورد استناد خود را اثبات کند. دادگاه در رای خود به مجموعه‌ای از موارد از جمله ارتباط محسن حکیم‌الهی با یک افسر اطلاعاتی جمهوری اسلامی، ارتباط او با فردی که سپو از او به‌عنوان عامل جمهوری اسلامی نام برده، انتقال اطلاعات از اداره مهاجرت و نقض الزامات امنیتی اشاره کرد. بر اساس این رای، دادگاه شکایت حکیم‌الهی را رد و اخراج او از اداره مهاجرت سوئد را قانونی اعلام کرد.

دو روز پس از انتشار رای دادگاه، حکیم‌الهی در ویدئویی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرد، ادعاهای سپو را «اراجیف» خواند و رد کرد. او در این ویدئو به موضوع ارتباط با افسر اطلاعاتی جمهوری اسلامی، که از محورهای اصلی رای دادگاه است، اشاره‌ای نکرد.

این نخستین بار نیست که گزارش‌هایی درباره تلاش جمهوری اسلامی برای نفوذ اطلاعاتی، جاسوسی و انجام اقدامات خرابکارانه در سوئد منتشر می‌شود.

دی‌ماه ۱۴۰۴، رسانه‌های سوئدی از بازداشت دو برادر ایرانی‌تبار به ظن جاسوسی صنعتی برای تهران خبر دادند. آبان‌ ۱۴۰۴ نیز سازمان امنیت سوئد اعلام کرد نهادهای اطلاعاتی و امنیتی جمهوری اسلامی از مرکز اسلامی «امام علی» در حومه استکهلم، به‌عنوان بستری برای فعالیت‌های اطلاعاتی در خاک سوئد استفاده کرده‌اند.

نکته کلیدی پرونده این است که حکیم‌الهی برای جلب اعتماد و شناسایی دقیق‌تر افراد، با پوشش‌های مختلف در تجمعات جریان‌های سیاسی گوناگون از جمله گروه‌های پادشاهی‌خواه و اپوزیسیون در استکهلم حضور فعالی داشته است. دادگاه با رد دفاعیات متهم، حکم اخراج او را به دلیل تهدید امنیت ملی کاملا موجه دانست.

شبکه «تی وی ۴» سوئد  نیزگزارش داد این کارمند به اطلاعات مربوط به مخالفان جمهوری اسلامی، پناهجویان ایرانی و در برخی موارد پناهجویان افغان مقیم سوئد دسترسی داشته و متهم است این اطلاعات را در اختیار یک مامور اطلاعاتی ایران قرار داده است.

در رای دادگاه آمده است که وجه مشترک همه موارد مورد بررسی، علاقه حکومت ایران به دسترسی به اطلاعات مربوط به منتقدان جمهوری اسلامی در سوئد، شهروندان کرد و گاه پناهجویان افغان بوده است. دادگاه هم‌چنین اعلام کرده این کارمند به چنین اطلاعاتی دسترسی داشته و تمایل به انتقال آن‌ها به حکومت ایران داشته است.

روا مجید ۳۷ ساله، معروف به «روباه کردی»

روا مجید ۳۷ ساله که به «روباه کردی» نیز شهرت دارد در سوئد نیز حکم بازداشت غیابی دریافته است. او در سطح بین‌المللی به دلیل طرح های قتل و جرایم جدی مرتبط با مواد مخدر تحت تعقیب است.

بر اساس گزارش شبکه ۴ سوئد، خانواده روا مجید مشهور به «روباه کُردی»، رییس باند تبهکاری فاکس‌ترات، اهل کردستان عراق هستند. طبق این گزارش روا مجید زمانی که خانواده‌اش از طریق ایران قصد مهاجرت به سوئد را داشتند، در ایران به دنیا آمد. مدت کوتاهی پس از به دنیا آمدن روا، خانواده او به سوئد مهاجرت کردند و او در شهر اوپسالا بزرگ شد.

روا مجید به دلیل مجموعه‌ای از اتهام‌ها مانند «قاچاق مواد مخدر، قتل و همکاری در قتل، اقدامات خشونت‌آمیز، استفاده از سلاح» و مواردی دیگر تحت تعقیب اینترپل، پلیس بین‌الملل، است.

روا مجید چند سال پیش، قبل از این‌که بازداشت شود از سوئد خارج شده و کسی اطلاع دقیقی از محل سکونت او ندارد.

تلویزیون سوئد اکتبر ۲۰۲۳، در گزارشی ادعا کرد که «روباه کردی زمانی که از طریق ترکیه به‌صورت غیرقانونی قصد رفتن به ایران داشت، توسط این کشور بازداشت شده است.»

پلیس سوئد چندین بار برای روا مجید حکم بازداشت غیابی صادر کرده است. آخرین بار سپتامبر سال ۲۰۲۳ بود که به دلیل کشف و ضبط یک محموله ۸۰۰ کیلوگرمی آمفتامین، کوکائین و حشیش برای او حکم بازداشت صادر شد.

به گزارش رسانه‌های سوئدی، روا مجید علاوه بر تابعیت سوئدی، تابعیت عراق و ترکیه را هم دارد و زمانی که سوئد درخواست استرداد او را کرد، ترکیه به دلیل داشتن تابعیت ترکیه‌ای از این کار سر باز زد. این اتفاق همان زمانی افتاد که گفته می‌شود «روا مجید قصد داشت به ایران بگریزد.» بر اساس اطلاعاتی که روزنامه داگنز نیتر از طریق اسناد موساد منتشر کرده، ادعا شده «روا مجید وقتی در ایران بازداشت شد، ناچار شد بین زندان و همکاری با جمهوری اسلامی یکی را انتخاب کند.»

اولف کریسترسون، نخست وزیر سوئد اکتبر ۲۰۲۳ به خبرگزاری اس‌‌وی‌تی گفت «اطلاعات تایید نشده‌ای مبنی بر بازداشت روا مجید در ایران در اختیار دارد، اما جزئیات بیشتری ارائه نکرد.»

رسانه‌های سوئدی بر اساس اطلاعاتی که به موساد نسبت می‌دهند، ادعا کردند بعد از کشف دستگاه انفجاری در محوطه سفارت اسرائیل در استکهلم، تحقیقات گسترده پلیس در چندین کشور آغاز و مشخص شد که «روا مجید برای این کار توسط ایران اجیر شده است.»

براساس خبر تلویزیون سوئد و روزنامه آفتون بلادت سوئد، 19 آگوست 2024، مادر روا مجید هفته گذشته در اقلیم کردستان عراق دستگیر شده است. او به دلیل پولشویی عمده، تحت تعقیب پلیس بین‌المللی بوده است.

در این میان، چند سال پیش کسب شهروندی ترکیه برای مجرم سوئدی‌تبار راوا مجید، که تحت تعقیب بین‌المللی است، بحث‌هایی را در رسانه‌ها و پارلمان ترکیه به دنبال داشته است.

یکی از نمایندگان مجلس ترکیه به وزیر کشور نوشته که ترکیه به‌عنوان بهشت ​​جنایت‌کاران باندی شناخته می‌شود و به اعتبار این کشور لطمه می‌زند.

مایکل سالین سفیر سابق ترکیه می‌گوید: این اولین بار است که این موضوع از نظر سیاسی مطرح می‌شود.

راوا مجید، پس از فرار از ترکیه به ایران، در سپتامبر دو سال پیش و پس از آن‌که تحت پیگرد مجریان قوانین بین‌المللی و نیروهای امنیتی عراق قرار گرفت، از سوی ماموران ایرانی به خدمت گرفته شده است.

ارتباط باندهای تبهکار سوئدی فاکستروت و رومبا در ماموریت‌هایی برای جمهوری اسلامی ایران در خارج از ایران از سوی پلیس امنیت سوئد تایید شده است.

گفته می‌شود که شبکه‌های تبهکار سوئدی فاکستروت و رومبا ماموریت‌هایی را برای جمهوری اسلامی ایران انجام داده‌اند. این را رسانه‌های اسرائیلی که به اسناد سرویس اطلاعاتی اسرائیل، موساد، دست یافته‌اند گزارش کرده‌اند.

به گزارش برخی خبرگزاری‌ها، رهبر فاکستروت «روا مجید»، از ایران فعالیت می‌کند. نشریه The Jerusalem post با استناد به سندهای موساد نوشته است که سرویس اطلاعاتی اسرائیل، از جمله فاکستروت و رومبا را به‌عنوان «مسئول مستقیم فعالیت‌های خشونت‌آمیز و توسعه تروریسم در سوئد و تمام اروپا» معرفی کرده است.

پلیس امنیتی سوئد، سپو، در گفت‌و‌گو با تلویزیون سوئد، استفاده ایران از گروه‌های تبهکار را برای اقدامات واکنشی خود در سوئد تایید کرد.

سازمان امنیت سوئد روز پنج‌شنبه ۳۰ مه 2024‌‌(۱۰ خرداد 1403)، با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که جمهوری اسلامی ایران اعضای باندهای تبهکار سوئدی، از جمله کودکان را به‌عنوان نیروی نیابتی خود برای «اقدامات خشونت‌آمیز» علیه اسرائیل و سایر کشورها و گروه‌هایی در سوئد که تهران آن‌ها را تهدیدی علیه خود می‌داند، به خدمت گرفته است.

به گزارش خبرگزاری فرانسه، این بیانیه سازمان اطلاعاتی سوئد دو هفته پس از گزارش تیراندازی شبانه در خارج از سفارت اسرائیل در استکهلم و سه ماه پس از آن منتشر می‌شود که پلیس یک نارنجک منفجر نشده را در محوطه سفارت اسرائیل پیدا کرد.

این سرویس مخفی سوئد که با عنوان «سپو» شناخته می‌شود، در بیانیه خود با اشاره به این‌که به‌ویژه نهادها و سازمان‌های اسرائیلی و یهودی هدف حملات قرار دارند، می‌افزاید: «ایران قبلا از ابزار خشونت در دیگر کشورهای اروپایی استفاده کرده است تا صداهای منتقد و تهدیدهای محسوس علیه رژیم خود را ساکت کند.»

دانیل استنلینگ، رییس سرویس ضد جاسوسی «سپو» در یک کنفرانس مطبوعاتی گفت: «ارزیابی ما این است که این یک درگیری منطقه‌ای است که در سطح جهانی گسترش یافته و اکنون سوئد نیز بخشی از صحنه این درگیری است.»

او گفت: «از افراد بسیار جوان، حتی کودکان، می‌توان برای انجام فعالیت‌های ایران استفاده کرد که امنیت سوئد را تهدید می‌کند.»

به گزارش آسوشیتدپرس، استنلینگ افزود: «ما این ارتباط را بین سرویس‌های اطلاعاتی ایران، سرویس‌های امنیتی و دقیقا جنایت‌کاران در شبکه‌های جنایی در سوئد مشاهده می‌کنیم. ما این ارتباط را می‌بینیم و این بدان معناست که باید در سطح بین‌المللی همکاری بسیار بیشتری داشته باشیم کار کنیم تا جنایات تشخیص دهیم و بتوانیم مانع از آن‌ها شویم.»

گونار استرومر، وزیر دادگستری و هامپوس نیگاردز، معاون اداره عملیات ملی پلیس سوئد نیز در کنفرانس خبری آنلاین با استنلینگ حضور داشتند.

این کشور اسکاندیناوی در سال‌های اخیر در تلاش برای مقابله با خشونت باندهای تبهکار است، به‌طوری که در حال حاضر تیراندازی‌ها و بمب‌گذاری‌ها هر هفته در سراسر کشور اتفاق می‌افتد. خشونت باندهای تبهکار در ابتدا با کنترل بازار مواد مخدر مرتبط بود.

سپو در بیانیه خود گفت که با پلیس، ارتش و متحدان بین‌المللی «برای مقابله با تهدیدهای ایران» همکاری می‌کند.

روز چهارشنبه، ۲۳ اسفند‌(۱۳ مارس ۲۰۲۵)، وزارت دارایی آمریکا اعلام کرد در راستای «فشار حداکثری دولت دونالد ترامپ به حکومت ایران»، گروه تبهکار سوئدی فاکس‌ترات و رییس آن روا مجید را تحریم کرده است. آمریکا در بیانیه خود مدعی شده باند فاکس‌ترات و روا مجید، «با وزارت اطلاعات ایران همکاری» دارند.

نام این گروه نخستین بار به شکل گسترده سال ۲۰۲۳ رسانه‌ای شد. اواسط ماه ژوئن آن سال، صدای مهیب یک انفجار که تا ۲۰ کیلومتر دورتر شنیده شد شهر اوپسالای سوئد را لرزاند. انفجار به قدری بزرگ بود که پنج خانه اطراف آن آسیب دیدند. بر اثر این انفجار یک زن جوان که پلیس می‌گوید احتمالا نمی‌توانسته هدف اصلی بمب‌گذاری باشد، کشته شد.

در همین سال، اخبار سلسله درگیری‌های مسلحانه و خونینی در حومه شهر استکهلم منتشر شد. این درگیری‌ها به کشته‌شدن چندین نفر –که اغلب نوجوان بودند– انجامید و ترس عمومی در این کشور را برانگیخت.

آخرین روز ژانویه ۲۰۲۴، یک کارمند سفارت اسرائیل، دستگاهی را که گمان می‌رفت یک وسیله انفجاری است، داخل محوطه سفارت اسرائیل در استکهلم کشف کرد. تیم خنثی‌سازی پلیس ملی سوئد وارد عمل شد و بعد از خارج کردن این دستگاه از محوطه سفارت، اعلام کرد آن را به صورت کنترل شده منفجر کرده است. سفیر اسرائیل این اقدام را «تلاش برای حمله تروریستی» خواند.

در ارتباط با این رویدادها نام دو گروه تبهکار خشن سوئدی به نام «فاکس‌ترات» و «رومبا» به میان آمد و جمهوری اسلامی ایران از سوی دولت‌های سوئد، آمریکا و اسرائیل متهم شد که «با آن‌ها همکاری کرده است.»

طبق گزارش رسانه‌های سوئدی، چندین مقام عالی‌رتبه امنیتی کردستان عراق در شهر سلیمانیه، جایی که روا مجید مدتی در آن‌جا مخفیانه زندگی می‌کرد، درباره او با سرویس‌های اطلاعاتی ایران گفت‌وگو کرده‌اند.

سازمان امنیت سوئد‌(سپو) در کنفرانس خبری روز پنج‌شنبه ۳۰ مه ۲۰۲۴ گفت که اطلاعات مربوط به حملات علیه مواضع اسرائیل در سوئد را از موساد دریافت کرده‌اند، و خود آن‌ها نیز اطلاعاتی در اختیار دارند، اما فعلا قصد ندارند به صورت مشخص درباره اینکه کدام حملات به ایران ربط دارد، اظهار نظر کنند.

روا مجید قبل از فرار از سوئد، چندین بار به دلیل مظنون بودن به قتل و تیراندازی و قاچاق موادمخدر بازداشت شده است.

بر اساس گزارش پلیس امنیت سوئد، روباه کردی از سال ۲۰۱۸ باند فاکس‌ترات را از راه دور هدایت می‌کند و بخش اعظم فعالیت‌های تبهکاری او در شرایطی صورت گرفته که در سوئد حضور نداشته است.

علاوه بر روباه کردی و باندش فاکس‌ترات، رقیب آن‌ها، باند «رومبا» و رییس‌اش «اسماعیل عبدو» نیز به «همکاری با ایران متهم» شده‌ است. به گزارش رسانه‌های سوئدی اسماعیل عبدو دوست و همکار روا مجید بود که بعد از اختلافات شدید از او جدا شد. اختلافات و رقابت‌های این دو باند تبهکار در سال ۲۰۲۳ به اوج خود رسید که در نتیجه آن سلسله خشونت‌هایی شامل بمب‌گذاری، قتل و درگیری‌های خونین در استکهلم و شهرهای اطراف آن شکل گرفت و به کشته شدن ده‌ها نفر انجامید.

در یکی از این درگیری‌ها مادر اسماعیل عبدو با اسلحه هدف قرار گرفت، قتلی که به روا مجید و باند فاکس‌ترات نسبت داده شد.

شبکه هابرلر ترکیه‌ با انتشار تصاویری گزارش داد که اسماعیل عبدو، رئیس باند خطرناک رومبا که او نیز تحت تعقیب پلیس بین‌المللی است، در ترکیه بازداشت و به فاصله کوتاهی آزاد شده است.

شامگاه ۱۷ مه ۲۰۲۴، در نزدیکی سفارت اسرائیل صدای تیراندازی شنیده شد. پلیس یک پسر ۱۴ ساله را در ارتباط با این تیراندازی بازداشت و اعلام کرد که هدف این حمله سفارت اسرائیل بوده است.

در سال‌های گذشته کشورهای هلند و بریتانیا نیز اتهام‌های مشابهی را علیه ایران مطرح کرده بودند. سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۷، محمدرضا کلاهی، از اعضای سابق سازمان مجاهدین خلق در شهر آلمیره و احمدمولا نیسی، از رهبران حزب «حرکه‌النضال اهواز» در شهر لاهه هلند کشته شدند. آیود، سازمان امنیت هلند؛ ایران را به «اجیر کردن گروه‌های تبهکار هلندی» برای این ترورها متهم کرده بود و در گزارشی که سال ۲۰۱۹ تحت عنوان «دست دراز تهران در اروپا» منتشر کرد، از روش‌های مختلف سرویس‌های اطلاعاتی ایران برای «ارتباط با باندهای تبهکار و استفاده از آن‌ها برای تهدید و ترور مخالفان سیاسی حکومت ایران» پرده برداشت.

وزارت امور خارجه بریتانیا، اعلام کرد «سپاه پاسداران بزرگ‌ترین تهدید علیه امنیت ملی این کشور است» و گفت که «ایران با استفاده از شبکه گروه‌های خشن تبهکار سعی دارد علیه مخالفان سیاسی اقدامات خشونت‌آمیز انجام دهد.»

بریتانیا سپتامبر سال ۲۰۲۴، یگان ۷۰۰ نیروی قدس سپاه را به خاطر آن‌چه «تسهیل فعالیت‌هایی برای بی‌ثبات‌سازی بریتانیا و برخی دیگر از کشورها» عنوان کرد، تحریم کرد. یگان کم‌تر شناخته شده‌ای که اولین بار شین‌بت، سازمان امنیت داخلی اسرائیل به آن اشاره کرده بود.

به گفته سازمان امنیت سوئد، «ایران قبلا با هدف خاموش کردن صدای منتقدان و تهدیدهای محسوس علیه رژیم خود، از خشونت در سایر کشورهای اروپایی استفاده کرده است.»

پلیس امنیت سوئد گفته است می‌تواند تایید کند که این اتفاق در سوئد نیز رخ می‎‌دهد. در سوئد، سپو تاکید کرده که طی سال‌های اخیر «از اجرای چندین مورد مشخص از طرح‌های ترور مرتبط با سرویس‌های امنیتی ایران و شبکه‌های تبهکار جلوگیری کرده است.»

نفوذ جمهوری اسلامی در اروپا نه یک پدیده تازه است و نه یک اتفاق تصادفی. این نفوذ، پروژه‌ای طولانی، سازمان‌یافته، و مبتنی بر طراحی امنیتی است که طی بیش از ۴۶ سال با روش‌های چندلایه و پیچیده به‌طور مستمر توسعه یافته و امروز به یکی از جدی‌ترین تهدیدهای سیاسی و امنیتی علیه مخالفان ایرانی و حتی علیه امنیت داخلی کشورهای اروپایی تبدیل شده است. در این میان، آلمان به دلیل نقش محوری در سیاست اتحادیه اروپا، قدرت اقتصادی، و جایگاه تصمیم‌ساز خود، همواره یکی از اهداف کلیدی جمهوری اسلامی برای شبکه‌سازی، رخنه و نفوذ بوده است.

جمهوری اسلامی طی دهه‌ها یاد گرفته است که بقای خود را فقط با سرکوب خیابانی و اعدام و زندان در داخل ایران تضمین نمی‌کند؛ بلکه بخش مهمی از بقای این حکومت، در گرو نفوذ در غرب، لابی‌گری سازمان‌یافته، مسجد، مرکز فرهنگی، مغزه، صرافی، خریدن سیاست‌مداران، ساختن مهره‌های چندچهره و ایجاد شبکه‌های پوششی در قالب دانشگاه، شرکت، موسسات فرهنگی، رسانه‌ها و حتی نهادهای به‌ظاهر حقوق بشری است. این نفوذ در بسیاری موارد زیر نقاب فعالیت‌های قانونی و مدنی انجام می‌شود، اما در واقع کارکرد آن چیزی جز پاکسازی چهره جمهوری اسلامی، تخریب اپوزیسیون و ایجاد مسیرهای امن برای سیاست‌های ضدانسانی رژیم نیست.

در این ساختار، وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران نقش مستقیم و تعیین‌کننده‌ای دارند. این دو نهاد تنها برای جمع‌آوری اطلاعات فعالیت نمی‌کنند، بلکه به‌طور مشخص ماموریت دارند شبکه‌های اپوزیسیون را کنترل کنند، فعالان سیاسی را شناسایی و زیر نظر بگیرند، جنگ روانی و عملیات رسانه‌ای را مدیریت کنند، اختلاف و انشقاق در میان مخالفان ایجاد نمایند و در نهایت با پرونده‌سازی، تهدید، فشار بر خانواده‌ها در ایران و حتی عملیات‌های فیزیکی و حذف مخالفان، میدان مبارزه را از درون نابود کنند. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که مسئله نفوذ از یک بحث سیاسی فراتر می‌رود و به یک تهدید امنیتی مستقیم تبدیل می‌شود؛ زیرا نفوذ در جمهوری اسلامی، همیشه مقدمه‌ای برای کنترل، سرکوب و حذف است.

یکی از خطرناک‌ترین روش‌های جمهوری اسلامی برای تثبیت نفوذ در غرب، استفاده از چهره‌هایی است که سابقه حضور در ساختار رسمی حکومت داشته‌اند اما در غرب با عنوان‌هایی چون «پژوهشگر»، «تحلیلگر روابط بین‌الملل»، «کارشناس سیاست خارجی»، «استاد دانشگاه»، «سرمایه‌گذار»، یا مدیر «شرکت‌های پوششی» بازتعریف می‌شوند. این افراد و شبکه‌ها با ادبیات دیپلماتیک، با زبان نرم و ظاهر دانشگاهی، روایت‌های مطلوب جمهوری اسلامی را به مراکز تصمیم‌گیری غرب تزریق می‌کنند و تلاش دارند حکومت را از یک نظام سرکوبگر و جنایتکار به یک «بازیگر منطقی و قابل مذاکره» تبدیل کنند.

برای اپوزیسیون و فعالان سیاسی خارج کشور، مقابله با این نفوذ یک وظیفه حیاتی است، نه یک انتخاب. زیرا این شبکه‌ها تنها در حوزه تبلیغات فعال نیستند؛ این شبکه‌ها ابزار جنگ اطلاعاتی هستند. ابزار نفوذ در سازمان‌ها و تجمعات اپوزیسیون هستند. ابزار تخریب شخصیت مخالفان و اختلاف‌افکنی هستند. و در بسیاری موارد، حلقه اتصال میان اطلاعات میدانی در خارج کشور و مراکز امنیتی در تهران‌اند. تجربه تاریخی نشان داده که بسیاری از عملیات‌های تروریستی و حذف فیزیکی مخالفان، ابتدا با شناسایی، نفوذ و جمع‌آوری اطلاعات ممکن شده‌اند.

در جمهوری اسلامی ایران، نهادهای مختلف امنیتی فعالند. در ایران شانزده سازمان و نهاد اطلاعاتی مستقل از هم وجود دارد. به غیر از موازی‌کاری بین وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران، سایر نهادهای اطلاعاتی نیز هر کدام سیاست‌ها و فعالیت‌های امنیتی خود را دارند. این نهاد‌های اطلاعاتی که هر یک زیر نظر یک آخوند با بودجه‌های کلان کار می‌کند نه تنها زمینه نفوذ را فراهم می‌کنند بلکه تمام امکانات خود را برای کنترل جامعه، حجاب زنان و مانع شدن از زندگی معمولی برای مردم صرف می‌کنند. و یا حتی به نفع شخصی فعالین خود در داخل و خارج کشور سرمایه‌گذاری می‌کنند.

نزدیک به هفت یا هشت میلیون نفر، یعنی یک دهم جمعیت ایران به خارج پناهنده شده‌اند. در بین این هشت میلیون نفر ایرانیان خارج کشور، گروه‌های و عواملی هستند که به دلایل مختلف به منبع اطلاعاتی بیکران جمهوری اسلامی تبدیل شده‌اند و رسانه‌های مختلف نیز در خارج از ایران به‌وجود آورده‌اند. این نیروی میلیونی تحصیل کرده و دنیا دیده برای گذران زندگی خود در کشورهای خارجی کار می‌کنند و بعضی از آنان داوطلبانه با سازمان‌ها امنیتی خارجی و یا خود جمهوری اسلامی همکاری می‌کنند و به این ترتیب، برخی نیز به جاسوس‌های دوجانبه تبدیل شده‌اند.

در پایان می‌توان تاکید کرد که محسن حکیم‌الهی، در واقع این جاسوس ایرانی و طرفدار پهلوی طی یک‌دهه اطلاعات محرمانه‌ پناه‌جویان ایرانی را در اختیار ماموران امنیتی ایران قرار می‌داده و با رهبری باند تبهکار «باندیدوس»؛ یکی از بدنام‌ترین باندهای تبه‌کاری اروپا؛ در ارتباط مستمر قرار داشته، از حامیان «رضا پهلوی» نیز بوده است.

بر اساس اطلاعات تلویزیون سوئد، «روا مجید»، شهروند سوئدی، رهبر باند بزهکار «فاکستروت» است و محسن حکیم‌الهی، رابطه نزدیکی با او داشت.

جاسوس دوجانبه یا مامور دوبل در اصطلاح به  جاسوسی گفته می‌شود که به‌طور همزمان با دو سازمان اطلاعاتی همکاری می‌کند. در اکثر موارد وی تنها به یکی از سرویس‌ها وفادار است و با کسب اطمینان سرویس دیگر از آنان اطلاعات می‌گیرد. در برخی از موارد جاسوس از هر دو سرویس برای منافع شخصی سوءاستفاده می‌کند.

مامور دوجانبه (یا جاسوس دوجانبه) به شخصی گفته می‌شود که به‌طور هم‌زمان با دو سازمان اطلاعاتی یا کشور رقیب همکاری می‌کند.

ویژگی‌های اصلی این افراد عبارتند از:

نفوذ متقابل: معمولا توسط سازمان اول‌(اصلی) استخدام می‌شوند تا به سازمان دوم نفوذ کنند، اما در عمل اطلاعات سازمان اول را نیز به سازمان دوم لو می‌دهند.

فریب: آن‌ها اغلب اطلاعات نادرست یا کم‌اهمیت سازمان اول را به سازمان دوم می‌دهند تا اعتماد آن‌ها را جلب کنند و در نهایت اطلاعات محرمانه رقیب را به‌دست آورند.

بی‌تردید محسن حکیم‌الی و دوستان او در گروه‌های سلطنت‌طلب در کشورهای مختلف غربی، ترکیه، کشورهای عربی و غیره، جاسوس‌های دوجانبه جمهوری اسلامی و رضا پهلوی هستند.

شنبه بیستم تیر 1405-یازدهم یولی 2026

نوشته محسن حکیم‌الهی، جاسوس دوجانبه سلطنت‌طلبان و جمهوری اسلامی ایران سوئد! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

گزارش تحلیلی سیاسی پلنوم دهم کمیته مرکزی کومه‌له– سازمان حزب کمونیست ایران را خواندم؛ گزارشی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است. مطالعه این گزارش پلنوم دهم کمیته مرکزی کومه‌له را به همه فعالین جنبش کارگری–کمونیستی ایران توصیه می‌کنم. مواضعی که کومه‌له در رابطه با جنگ آمریکا و اسرائیل در ایران و پیامدهای آن، امر مبارزه طبقاتی و…، اتخاذ کرده است قابل تعمق و بررسی است. تشکیلات علنی کومه‌له که در این دوران بسیار حساس تاریخی جامعه ایران و منطقه و با وجود مشکلات عدیده امنیتی در اقلیم کردستان عراق، سیاست‌هایی را در مقابل تشکیلات خود و جامعه قرار داده است که یک نقطه عطف تاریخی محسوب می‌شود.

مهم‌تر از همه، سازمان کردستان حزب کمونیست ایران– کومه‌له، حاصر نشد وارد ائتلاف شش حزب و سازمان کردی شود که درباره برخی از آن‌ها حرف و حدیث زیادی در رابطه با آمریکا و اسرائیل وجود دارد. احتمالا اتخاذ چنین سیاسی، بهایی دارد که این حزب و سازمان کردستان آن «کومه‌له» به آن واقفند.

جنگ 39 روز آمریکا و اسرائیل علیه ایران، از جمله یکی از وقایع مهم تاریخی است که در حافظه جامعه ماندگار است و به این سادگی‌ها نمی‌توان آن را فراموش کرد. آن‌هم در شرایطی که این جنگ کمابیش به شکل پراکنده و موضعی ادامه دارد. به خصوص همه گرایش‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی داخل و خارج از ایران، احزاب و سازمان‌های سیاسی اپوزیسیون جمهوری اسلامی و هم‌چنین فعالین و تحلیل‌گران سیاسی و اجتماعی در داخل و خارج کشور درباره این جنگ موضع گرفته‌اند: گرایشات راست و سلطنت‌طلب علنا به حمایت از جنگ خونین آمریکا و اسرائیل علیه ایران برخاستنه‌اند و از آتش‌بس کنونی به شدن ناراحتند به‌طوری که حتی برخی رسانه‌ها و افکار عمومی بین‌المللی از این موضع سلطنت‌طلبان و در راس آن‌ها رضا پهلوی، دچار حیرت شده‌اند که چگونه گروهی از ایرانیان، از حمله به کشورشان، این‌چنین خشنود شده‌اند به‌طوری که که با برگزاری تجمعات در مقابل سفارت‌خانه‌ها و کنسولگری‌های آمریکا و اسرائیل و با برافراشتن پرچم‌های این کشورها، و تبلیع شبانه‌روزی رسانه‌های خود، از رییس جمهور آمریکا «عمو ترامپ» و نخست وزیر اسرائیل «بی‌بی نتان‌یاهو»، همواره در خواست می‌کنند که به حملات خود علیه ایران تا تغییر رژیم ادامه دهند.

حتی برخی گرایشات چپ اپوزیسیون نیز، با ملاحظاتی این جنگ را مثبت ارزیابی کرده‌اند با این توجیه که جمهوری اسلامی را تضعیف می‌کند و موقعیت را برای مبارزه اپوزیسیون و مردم معترض مساعدتر می‌کند.

از سوی دیگر، شایع شده است که آمریکا و اسرائیل به برخی جریانات سیاسی اپوزیسیون به ویژه اپوزیسیون کرد مستقر در اقلیم کردستان عراق، کمک‌های مالی و تسلیحاتی کرده‌اند. حتی این ماجرا را بارها ترامپ، رییس جمهور آمریکا به زبان آورده است.

اما در این میان و در چنین موقعیت بسیار حساس و خطرناک و ناامن، حزب کمونیست ایران و کومه‌له– سازمان کردستان این حزب که بخش علنی آن در اقلیم کردستان مستقر است از یک سو موضع نه به جنگ و نه به جمهوری اسلامی و از سوی دیگر، به مبارزه مستقل طبقاتی کارگری و سایر جنبش‌های اجتماعی مستقل و بدون دخالت خارجی تاکید کرده‌اند.

شاید چنین مواضعی در شرایط عادی چندان مورد توجه قرار نگیرد اما در شرایط کنونی بسیار حساس، توجه همگان را به خود جلب می‌کند و دولت‌ها، سازمان‌ها و احزاب، جنبش‌های اجتماعی و تحلیل‌گران و تاریخ‌دانان درباره آن اظهارنظر می‌کنند. حتی جهانیان نیز با حساسیت جنگ 39 روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران و بسته شدن تنگه هرمز و تاثیر آن در افزایش قیمت سوخت و بنزین را با نگرانی دنبال می‌کنند.

در مقدمه گزارش پلنوم دهم کمیته مرکزی کومه‌له آمده است: «این گزارش به بررسی اجمالی اوضاع سیاسی کنونی ایران و پیامدهای جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی می‌پردازد. هدف، ارائه تحلیلی روشن برای تدوین تاکتیک‌ها و سیاست‌های آتی حزب است. با توجه به این‌که نشریات و ارگان‌های تبلیغی و ترویجی حزب همواره تلاش می‌کنند خلاء تحلیلی در این زمینه‌ها باقی نگذارند، این گزارش بر ابعاد کلیدی جنگ ۴۰ روزه اخیر و تاثیرات آن بر منطقه و جهان تمرکز دارد. این جنگ که هنوز به آتش‌بس پایدار منجر نشده، رویدادی مهم در مقیاس جهانی بوده و پیامدهای آن بر اقتصاد و سیاست جهانی اثرگذار است.»

در ادامه این گزارش می‌خوانیم: «جنگ اخیر را نمی‌توان صرفا در چهارچوب تقابل جمهوری اسلامی، آمریکا و اسرائیل توضیح داد. این جنگ در شرایطی رخ داده است که نظام بین‌الملل با تشدید رقابت قدرت‌های بزرگ، فرسایش سازوکارهای پیشین نظم جهانی و گسترش منازعات ژئوپلیتیکی وارد مرحله‌ای از بازآرایی شده است. تداوم جنگ اوکراین، تحولات پس از هفتم اکتبر در خاورمیانه، رقابت فزاینده آمریکا با چین و روسیه و اهمیت روزافزون مسیرهای انتقال انرژی، همگی نشان می‌دهند که هر تحول مهم در خاورمیانه، به بخشی از کشمکش گسترده‌تر بر سر آرایش آینده قدرت در جهان تبدیل شده است.»

در این گزارش تاکید شده است: «بیانیه حزب کمونیست ایران که تقریبا یک سال پیش در ۲۴ خرداد ۱۴۰۴ درباره جنگ ایران و اسرائیل صادر شد، هم‌چنان مبنای سیاست‌های ما را تشکیل می‌دهد. این بیانیه از ابتدا ماهیت جنگ، جایگاه نیروهای درگیر، نقش قدرت‌های جهانی و وظیفه مستقل جنبش انقلابی و کارگری را به صراحت تبیین کرد. در شرایط کنونی که آتش‌بس شکننده برقرار است و سرنوشت صلح نامشخص، لازم است آن چارچوب تحلیلی را بسط داده و با توجه به تحولات جدید، وظایف سیاسی و تشکیلاتی خود را دقیق‌تر صورت‌بندی کنیم.

1. ماهیت جنگ جمهوری اسلامی، آمریکا و اسرائیل

این جنگ از هر دو سو ارتجاعی است. جمهوری اسلامی رژیمی مرتجع، دشمن مردم، زن‌ستیز، ضدکارگر و سرکوبگر است که برای بقای سلطه خود می‌جنگد. سیاست ها و اقدامات ارتجاعی آن در چند دهه گذشته بهانه این حمله را فراهم کرده است. از سوی دیگر، اسرائیل نیز رژیمی جنایتکار و اشغالگر است که سیاست نسل‌کشی علیه مردم فلسطین را پیش می‌برد و در پی بازترسیم توازن قوا در منطقه به نفع خود است. دولت آمریکا نیز برای مهار جمهوری اسلامی و تبدیل آن به یک همکار متعارف، به منظور تأمین هژمونی خود بر منطقه و پس راندن نفوذ قدرت‌های رقیب می‌جنگد.

از این رو، یک نیروی انقلابی و مسئول هرگز به بهانه حمله خارجی به ایران، استراتژی مبارزاتی خود علیه جمهوری اسلامی را متوقف نمی‌کند و به امید بستن واهی به اسرائیل و آمریکا به‌عنوان نیروی «رهایی‌بخش» نمی‌افتد. این جهت‌گیری، جوهر سیاست مستقل طبقاتی و انقلابی ماست که باید هم‌چنان حفظ شود.»

…

«3. دو موضع متفاوت

در قبال رویدادهایی مانند کشتار دی‌ماه و جنگ 40 روزه آمریکا و اسرائیل با ایران، دو رویکرد متفاوت در میان طیف‌های مختلف اپوزیسیون ایران شکل گرفت. یک گرایش، چه از راست سلطنت‌طلب و چه در میان بخشی از نیروهای چپ، با تکیه بر هیجان سیاسی و ارزیابی‌های شتاب‌زده، مردم را بی‌پروا به خیابان فرا می‌خواند یا جنگ خارجی را «فرصتی» برای سقوط جمهوری اسلامی قلمداد می‌کرد. این رویکرد، بدون توجه به توازن قوا، آمادگی سازمانی، رهبری، اهداف روشن و هزینه انسانی، عملا مردم بی‌دفاع را در برابر ماشین سرکوب یا ویرانی جنگ تنها می‌گذاشت.

در برابر آن، گرایش دیگر هشدار می‌داد که فراخوان خیابانی بدون سازمان‌یابی، رهبری و برنامه روشن، در شرایطی که جمهوری اسلامی دست به ماشه است، می‌تواند به فاجعه منجر شود. این گرایش در این مرحله بر اشکال مؤثرتر و کم‌هزینه‌تر مبارزه، از جمله اعتصاب عمومی، سازمان‌یابی محلات و محیط‌های کار، و ایجاد رهبری جمعی تأکید می‌کرد. در مورد جنگ نیز همین نگاه معتقد بود که حمله خارجی نه تنها به آزادی نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند جامعه را از مبارزه مستقل‌(نظیر خیزش دیماه 1404، با شعار “نان، کار، آزادی“) علیه رژیم عقب براند، جنایت‌های داخلی را به حاشیه ببرد، فضای امنیتی را تشدید کند و حتی به بقای حکومت یاری رساند.

تجربه عملی نشان داد که سیاست اول ماجراجویانه، غیرمسئولانه و متکی بر امید بستن به نیروهای مرتجع خارجی، شوک‌های خیابانی یا نظامی بود. اما سیاست دوم، با تأکید بر سازمان، آگاهی، توازن قوا و استقلال مبارزه مردم، واقع‌بینانه‌تر و مسئولانه‌تر بود.»

…

«ایران پس از جنگ: چشم‌اندازها و وظایف ما»

مقدمه

پایان عملی جنگ و رسمی شدن آتش‌بس را نباید به معنای برقراری صلح پایدار در خاورمیانه تلقی کرد. آن‌چه در جریان است، تجدید آرایش همان بحران پیشین در شکلی دیگر است. درک این تمایز، پایه هر تحلیل و هر استراتژی عملی است. این گزارش به بررسی دلایل این آتش‌بس و تاثیرات آن بر آرایش نیروهای منطقه و داخل ایران می‌پردازد و وظایف پیش روی ما را تبیین می‌کند.»

…

«درس‌های برای آینده

•بزرگ‌ترین نقطه ضعف این خیزش‌های خودجوش، نبود رهبری واحد، فقدان حزب سراسری و تشکل‌های سیاسی که مقبولیت اجتماعی داشته باشند بوده است. فشار امنیتی و قطع اینترنت همواره این خلاء سازمانی را تشدید کرده است.

•مهم‌ترین درس برای زحمتکشان این است که آزادی‌های مدنی، عدالت اقتصادی و برابری جنسیتی تفکیک‌ناپذیرند. مبارزه برای نان بدون مبارزه با استبداد به نتیجه نمی‌رسد و بالعکس.

•بدون وجود تشکل‌های مستقل و مطالبات روشن و قابل حصول، حتی خیزش‌های عظیم نیز در دستیابی به تغییر فوری نظام سیاسی با محدودیت روبه‌رو می‌شوند.

•و نهایتا پیروزی را نباید صرفاً با سقوط فوری حکومت سنجید؛ همبستگی جمعی، تقویت روحیه مقاومت و دگرگونی در فرهنگ سیاسی جامعه، دستاوردهایی هستند که زمینه‌ساز تحولات بزرگ آینده خواهند بود.»

…

«وظایف و اولویت‌های ما

1. رهایی از دو توهم زیان‌بار:

•توهم نجات از بیرون: نه فشار خارجی، نه حمله نظامی، و نه مداخله قدرت‌های جهانی، راه آزادی مردم ایران را هموار نخواهند کرد. این فشارها فقط موازنه میان نیروهای ارتجاعی را بازتنظیم می‌کند و هزینه آن را مردم می‌پردازند.

•توهم پیروزی بدون سازماندهی و رهبری سراسری و نیرومند. پیروزی تنها از ترکیب سه عنصر آگاهی، سازماندهی و رهبری حاصل می‌شود. در غیاب وجود این عناصر، فراخوان دادن به ریختن مردم به خیابان‌ها، تحمیل تلفات و بالا بردن هزینه تغییر در این جامعه است. بحران‌های درونی رژیم و شکاف در بالا، در غیاب آمادگی به معنای گفته شده، به رهایی مردم منجر نمی‌شود. فاصله میان تضعیف یک حکومت و سقوط آن را فقط نیروی سازمان‌یافته مردم می‌تواند پر کند. این دو رویکرد، ستون فقرات سیاست ما در دوره پیش‌رو است.

2. لزوم طرح تاکتیک‌های روشن در پرتو استراتژی عمومی حزب کمونیست ایران:

الف) جدی گرفتن پیروزی‌های ظاهرا کوچک و گام به گام: مردم از کسب هر دستاوردی برای برداشتن گام‌های بعدی نیرو می‌گیرند. اگر به تجربه 47 سال مبارزه و مقاومت علیه جمهوری اسلامی رجوع کنیم، یک نتیجه اساسی به دست می‌آید: تمام عقب‌نشینی‌های این رژیم، حتی آنجا که آشکارا با ذات و ایدئولوژی‌اش در تضاد بوده، فقط و فقط تحت فشار مبارزات اجتماعی و سیاسی مردم تحمیل شده است. این واقعیت نشان می‌دهد که مردم ایران، اگرچه هنوز به هدف نهایی خود دست نیافته‌اند، اما مبارزاتشان بی‌حاصل نبوده است. هیچ‌یک از این رنج‌ها «آب در هاون کوبیدن» نبوده است. برعکس، هر موج مبارزه، تجربه، آگاهی، جسارت و ظرفیت تازه‌ای برای نبردهای بعدی انباشته کرده است.

ب) تبدیل فشار اجتماعی به سازمان‌یابی پایدار: دوره پیش‌رو، دوره تداوم فشار بر حکومت خواهد بود. اما اگر قرار است این فشارها به بهبود واقعی شرایط زندگی مردم و گشایش سیاسی بیانجامد، یک شرط تعیین‌کننده وجود دارد و آن هم اینکه از درون هر مبارزه محلی و یا سراسری، سازمان‌یافته‌تر بیرون آمد. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که مسیر آینده دگرگونی اجتماعی و سیاسی در ایران از شورش‌های انفجاری، هرچند قهرمانانه و گسترده، اما فاقد سازمان و رهبری پایدار، عبور نمی‌کند. این خیزش‌ها می‌توانند دیوار ترس را فرو بریزند، اما به‌تنهایی قادر نیستند موازنه قوا را به‌طور ماندگار تغییر دهند. ازاین‌رو، وظیفه مرکزی ما آن است که در پرتو استراتژی روشن حزب، تاکتیک‌های سیاسیِ قابل دسترس، عملی و سازمان‌دهنده را تعیین کنیم. محور این تاکتیک‌ها باید ایجاد و تقویت تشکل‌های مستقل باشد. باید در متن نبردهای روزمره برای نان، کار، آزادی، برابری و… این شبکه‌های سازمان‌یافته را ساخت.

پایان جنگ می‌تواند، و باید، آغاز مرحله‌ای تازه از مبارزات وسیع و آگاهانه برای کسب حق اعتصاب و حق تشکل باشد. تا زمانی که این حقوق به‌صورت رسمی و عملی بر ساختار قدرت تحمیل نشود، مبارزه برای خواسته‌های معیشتی ناگزیر پراکنده، موضعی و کم‌اثر می‌ماند. اما با تحمیل و تثبیت این حقوق، مبارزه برای نان، مسکن، درمان و آموزش در مسیر سراسری و مؤثرتری قرار می‌گیرد و راه برای برداشتن گام‌های بعدی هموارتر می‌شود.

امروز بیش از هر زمان دیگر، کارگران و زحمتکشان نیازمند آن‌اند که از تنهایی و پراکندگی بیرون بیایند، حلقه‌های همبستگی در محیط‌های کار و محله‌ها از تشکیل یک تعاونی یا صندوق همبستگی مال گرفته تا اشکال گسترده‌تر از سازمان‌یابی ایجاد کنند. برای ساختن تشکل‌های مستقل و واقعی، قدم‌های کوچک اما پیگیر بردارند. بحران‌های پی‌درپی نشان داده است که تنها از دل اتحاد، تشکل و مبارزه جمعی است که می‌توان در برابر این طوفان ایستاد و افق یک زندگی شایسته‌تر را گشود.»

…

«وظایف ما در کردستان

مقدمه

در شرایط کنونی پساجنگ، با توجه به مختصات سیاسی، اجتماعی و طبقاتی جامعه کردستان، و با در نظر گرفتن ظرفیت‌ها، سابقه مبارزاتی و تجربه‌های انباشته‌شده این جامعه، ضروری است که فعالین حزبی بیش از پیش به سوی فعالیت‌های اجتماعی، توده‌ای و ریشه‌دار در زندگی روزمره مردم سوق داده شوند. مبارزه سیاسی اگر از متن جامعه، از نیازهای واقعی مردم و از مطالبات ملموس کارگران، زنان، جوانان، معلمان، کولبران، زحمتکشان شهری و روستایی فاصله بگیرد، به سطح شعارهای کلی و انتزاعی محدود می‌ماند. از همین رو، جهت‌گیری تاکتیکی در این دوره باید بر این اصل استوار باشد که فعالیت سیاسی و حزبی در دل مبارزات اجتماعی جاری حضور فعال داشته باشد و از طریق سازمان‌دهی، آگاهی‌بخشی و پیوند دادن مطالبات گوناگون، راه را برای تحقق اهداف بلندمدت و استراتژیک هموار کند.

در رابطه آن‌چه که در کردستان می‌گذرد اشاره به ایجاد «مرکز هم‌پیمانی احزاب کردستان» نیز مسئله مهمی است که یاد آوری آن در این مقدمه ضروری است. کومه‌له با وجود مشارکت فعال در روند «مرکز دیالوگ»، سند «همپیمانی» را امضا نکرد و در این زمینه دلایل خود را به روشنی طی اطلاعیه ای منتشر نمود:

– دیالوگ بله، اما با شفافیت: کومه‌له از دیالوگ متمدنانه میان احزاب کردستان حمایت می‌کند، اما خواهان به‌رسمیت‌شناختن تفاوت‌های واقعی، رقابت سالم سیاسی، و پذیرش داوری دموکراتیک مردم است، نه پنهان‌کردن اختلافات.

– مرزبندی‌های استراتژیک کومه‌له: اتحاد با جنبش کارگری سراسر ایران؛ مخالفت با همراهی با سیاست‌های آمریکا و اسرائیل؛ مقابله با اپوزیسیون راست‌گرا و سلطنت‌طلب؛ و رد هم‌پیمانی با مجاهدین خلق. سند هم‌پیمانی در این محورها فاقد شفافیت است.

– تقدم سیاست بر نهادسازی: پیش از توافق بر سر برنامه مشترک، باید سیاست و تاکتیک روشنی برای شرایط کنونی وجود داشته باشد؛ ایجاد نهادهایی مثل «کمیته دیپلماسی مشترک» بدون سیاست مشخص، بی‌اثر یا حتی بحران‌زا خواهد بود.

– مسئله نیروی مسلح: کومه‌له معتقد است سلاح نباید در اختیار احزاب بماند، بلکه باید تحت کنترل نهادهای منتخب مردمی قرار گیرد؛ ایده «سپاه کردستانی» واحد تحت فرماندهی احزاب را خطرناک می‌داند چون اختلاف حزبی می‌تواند آن را به گروه‌های متخاصم تجزیه کند.

– حاکمیت مردمی، نه تقسیم قدرت میان احزاب: هرگونه خلاء قدرت باید با نهادهای دموکراتیک مردمی (محلات، کارخانه‌ها، دانشگاه‌ها) پر شود، نه با تقسیم قدرت میان احزاب.

– هشدار درباره نقش آمریکا و اسرائیل: کومه‌له با توجه به اخباری که حول و حوش امضاء این سند در جریان بود، با ابراز نگرانی در این مورد هشدار داد که سیاست همسویی با آمریکا و اسرائیل برای جنبش کردستان فاجعه بار خواهد بود.

– کومه‌له هم‌چنان «مرکز دیالوگ» را دستاوردی مثبت می‌داند و از ادامه گفت‌وگو حمایت می‌کند.

– عدم امضای این سند به معنای کناره‌گیری از همکاری نیست؛ کومه‌له همچنان خواهان همکاری بر پایه صداقت و احترام به تفاوت‌هاست.

– نهایتا موضع ما این بود: اتحادی که بر پایه پنهان‌کردن تفاوت‌ها بنا شود، در لحظات حساس فرومی‌پاشد؛ و وضوح امروز بهتر از بحران فرداست.»

*کل گزارش پلنوم اخیر حزب کمونیست ایران را که در بالا بر فرازهایی از آن اشاره شد در زیر همین مطلب مطالعه نمایید.

تصاویری دلخراش از مناطق مسکونی غزه و «هدیه» دولت‌های آمریکا و اسرائیل بر بشریت؟!

در تاریخ و زندگی بشر، لحظاتی هستند که سرنوشت‌ساز محسوب می‌شوند. چرا که اتفاقی روی داده و توجه همگان را به خود جلب کرده است. این لحظات همان نقاط عطف تاریخ هستند که در آن‌ها بحران‌های عمیق، جنگ‌ها، یا تحولات ساختاری، تمامی ارکان جامعه -‌از دولت‌ها و احزاب سیاسی گرفته تا فلاسفه، محققان و توده‌های مردم‌–را مجبور می‌کنند تا مواضع خود را شفاف بیان کنند.

چنین شرایطی، معمولا ناشی از یک تغییر پارادایم بنیادین یا بحران مشروعیت است. در این زمان‌ها شاهد نقش‌آفرینی اقشار مختلف به این شکل هستیم:

فلاسفه و اندیشمندان: به بازتعریف مفاهیم بنیادین مانند عدالت، آزادی و اخلاق می‌پردازند تا مبنایی فکری برای آینده ارائه دهند.

احزاب و دولت‌ها: با چالش اتخاذ سیاست‌های عملی، حفظ انسجام اجتماعی و پاسخگویی به مطالبات فوری افکار عمومی مواجه می‌شوند.

محققان و پژوهشگران: نقش دیده‌بان را ایفا کرده و پیامد تصمیمات و ایدئولوژی‌ها را تحلیل می‌کنند.

نمونه‌های برجسته تاریخی که تمام ارکان جامعه را به موضع‌گیری واداشتند شامل دوران عصر روشنگری، جنگ‌های جهانی، انقلاب‌های بزرگ اجتماعی، از جمله تحولات خاورمیانه و حمله نظامی 39 روزه آمریکا و اسرائیل به ایران است.

در شرایط کنونی، فاشیسم در جهان و در گرایشات راست اپوزیسیون ایرانی به ویژه سلطنت‌طلبان شدیدا رشد کرده است. ظهور ترامپیسم و نسل‌کشی دولت اسرائیل در غزه و جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران در بطن تحولات جهانی و منطقه‌ای، بیش از پیش، گرایشات فاشیستی و جنگ‌طلب را تقویت کرده است.

نیروهای چپ و سوسیالیست و کمونیست جهان و ایران نیز دهه‌‌هاست که با تمام تلاش و جانفشانی‌هایشان نتوانسته‌اند یک افق و چشم‌انداز روشنی در مقابل طبقه کارگر و سایر جنبش‌های اجتماعی آزادی‌خواه و عدالت‌جو قرار دهند. از سوی دیگر، این نیروها، دچار تشتت و جدایی‌های مداوم شده‌اند.

اساسا جامعه‌ای که به‌صورت تاریخی ساخته شده است را هدف قرار داد و با آن مجادله سیاسی و اجتماعی و فرهنگی کرد. یعنی ایده‌ جدید تضاد طبقاتی و مبارزه تاریخی را با اتکا به تجارب تاریخی طبقه کارگر، جدال هویت‌یابی طبقاتی در مرزهای تمایز و البته درون واحدهای ملی قرار داد. با در نظر گرفتن این امر مهم که ملی‌گرایی کنونی، تنها با لایه بسیار نازک و شکننده‌ای با فاشیسم دارد همنی مسئله باعث شده که بخشی از طبقه کارگر آمریکا به ترامپ فاشیسم و جنگ‌طلب و سرمایه‌دار رای بدهد. یا برخی از کارگران سوئد در انتخابات 4 سال پیش به حزب فاشیستی دموکرات‌های سوئد رای داده‌اند.

ملی‌گرایی، همواره همه تمایزها و تفاوت‌ها را برجسته کرده و مفهوم شهروندی و همبستگی انسانی را زیر سئوال برده است. بحث این که جامعه ایران محکوم است شاه و یا ولایت فقیه را بپذیرد در حالی که هر دو نگرش و سیاست، ریشه موروثی مشترکی دارند: پسر شاه و پسر امام باید جانشین پدرانشان شوند و راه سومی را به رسمیت نمی‌شناسند. به‌عبارت دیگر، هم‌چنان باید در روی همان پاشنه سابق بچرخد تا رهبری فردی و فاشیسم و سرکوب و سانسور در جامعه بازتولید گردد و منافع سرمایه‌داری قاطع‌تر تامین گردد. در حالی که در جامعه ایران هم شاهان و هم امامان و ولایت فقیه امتحان خود را پس داده‌اند و مردود هم شده‌اند. پس طبیعتا آینده جامعه ایران، باید با گذشته متفاوت خواهد شد، از جمله روابطه و مناسبات دموکراتیک و دموکراسی مستقیم شورایی، راه سومی است که همه شهروندان و مزدبگیران آگاه و علاقه‌مند مستقیما در همه امور اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، امنیتی و دیپلماسی دخالت و حضور فعالی داشته باشند. این همان افق و چشم‌انداز روشنی است که می‌تواند جامعه ایران را بدون در نظر گرفتن ملیت؛، جنسیت، باورهای مذهبی و عقاید سیاسی مختلف و متفاوت، دست‌کم به آزادی و برابری نسبی برساند.

بنابراین، امروز نیازی نیست که ما پیش‌گویی کنیم اگر سطنت‌طلبان مجددا در ایران به قدرت برسند وضعیت ایران بهتر از کشورهای همسایه خود، یعنی عراق و افغانستان نخواهد شد. و چه بسا ایران همانند یوگسلاوی سابق، به چندین کشور تقسیم خواهد شد. در چنین وضعیتی، این یک وظیفه  مهم سیاسی، اجتماعی و انسانی همه تحلیل‌گران و فعالین سیاسی و احزاب و سازمان‌هایی سیاسی است که در این مورد موضع سفاف و بدون تفسیری اتخاذ کنند. یعنی  سیاتس که اکنون حزب کمونیست ایران و سازمان کردستان آن «کومه‌له» در پیش گرفته است. رفیق ابراهیم علیزاده دبیرکل کومه‌له در همه مصاحبه‌ها و سخنرانی‌های تشکیلاتی و علنی و رسانه‌ها و کنفرانس‌ها به این موضع حزب‌شان تاکید می‌ورزد.

امروز تاکید بر استقلال سیاسی احزاب و جنبش‌های اجتماعی ایران بدون دخالت خارجی، ضروتا باید رشد و توسعه اقتصادی کشور، حضور در معادلات سیاسی منطقه‌ای و جهانی معنا کند، در این صورت، منافع کارگران و ملی مردم خود را جدا از منافع کارگران و مردم کشورهای همسایه و جهان نمی‌بیند و خواهان هم‌زیستی مسالمت‌آمیز و دوستانه و عدم مداخله دولت‌هایشان در امور داخلی کشورهایشان می‌شود. در این‌جاست که جایگاه برجسته و وزین یک حزب سیاسی و جنبش اجتماعی در سیاست بین‌المللی نیز برای افکار عمومی مردم آشکارتر و روشن‌تر می‌گردد. در هر صورت، تعریف استقلال سیاسی، سیاست‌های آتی یک حزب و یک جامعه را در پی خواهد داشت. زیرا منطق سیاسی این است که در فضای همکاری و همبستگی داخلی و بین‌المللی، بایستی برخی نظرات شفاف‌تر را در نظر گرفته و از چشم نیانداخت. همکاری‌ها و همبستگی‌ها، به‌صورت دوجانبه و متقابل پیش می‌روند نه یک طرفه.

در این‌جا، یک مسئله مهم دیگر، آن است که چگونه فرصت‌های موجود را به یک شرایط انقلابی سوق دهیم؟

در اندیشه مارکس، طبقه مفهومی کانونی است‌. او و انگلس در مانیفست کمونیست تاکید کرده‌اند که: «تاریخ تمام جوامع تاکنونی تاريخ مبارزه‌ی طبقاتی بوده است.»

در تحلیل‌های مارکس از رخدادهای تاریخی و بنیان‌های اقتصادی پدیدارهای طبقه و مبارزه‌ طبقاتی به‌طور مداوم در مرکز توجه قرار دارند.

هم‌چنین در متونِ سیاسیِ مارکس، طبقه‌ جایگاه ممتازی دارد و نقشی کلیدی ایفا می‌کند. هدف او در مبارزات سیاسی چیزی کم‌تر از سرنگون‌سازیِ جامعه‌ی طبقاتی نیست و نیرویی که قادر به تحقق این خواست باشد نیز جز طبقه‌ی کارگر نیست. آنان که می‌بایست سرمایه‌داری را واژگون کنند -‌چنان‌که در مانیفست کمونیست تاکید شده است‌– کارگران نوین یا پرولتاریا هستند که هم‌زمان با سرنگون‌کردنِ سرمایه‌داری، طبقات را نیز از میان برمی‌دارند.

هسته‌ نظریه‌ مارکس درباره‌ طبقات در جامعه‌ سرمایه‌داری، کارگرانی ‌اند که مالک ابزار تولید نبوده و ناگزیرند تا نیروی کار خود را به سرمایه‌دارانی بفروشند که مازادِ کار کارگران را در قالب ارزش اضافی/سود تصاحب می‌کنند. لیکن مارکس علاوه بر جنبه‌ اقتصادی به جنبه‌های سیاسی و اجتماعی طبقه نیز می‌پردازد. برای ایضاحِ این دو ادراک از طبقه، مارکسیست‌ها میان «طبقه در خود» و «طبقه برای خود» تمایز قائل می‌شوند. مارکس در فقر فلسفه می‌نویسد:

شرایط اقتصادی نخست بسیاری از توده‌‌های مردم را به کارگر تبدیل می‌کند. سلطه‌ی سرمایه‌داری برای آن‌ها وضعیت و منافع مشترک به‌وجود می‌آورد. متعاقبا این توده در برابرِ سرمایه‌داری به یک طبقه‌ تبدیل می‌شود گرچه هنوز طبقه‌ای برای خود نیست. در جریانِ مبارزه ‌(…) این توده گرد هم آمده و خود را به‌عنوان‌ طبقه‌ای برای خود، متشکل می‌سازد و از منافعی دفاع می‌کند که به منافع طبقاتی بدل خواهند شد.

جنبشی که در پی واژگون کردن جامعه‌ طبقاتی سرمایه‌داری و برپا داشتن جامعه‌ای سوسياليستی و بی‌طبقه است، نمی‌تواند تنها به تحلیل اقتصادی و تاریخی طبقات بسنده کند. بلکه هم‌چنین باید برای رشد طبقه‌ی کارگر به بازیگری سیاسی با خودآگاهی طبقاتی برای مبارزه در راه منافع طبقاتی بکوشد‌.

از همین‌رو تحلیل اقتصادی طبقه را می‌بایست به‌عنوان‌ نقطه‌ آغازین در بسیج سیاسی لحاظ کرد‌. از رهگذر تحلیل طبقات از حیث ساختاری، دانشی خلق می‌شود پیرامون این‌که گروه‌های انسانی بر مبنای موقعیت خود در فرایند تولید واجد چه منافعی هستند که در تضاد با روش‌های سرمایه‌دارانه‌ تولید و توزيع کار اضافی قرار دارد. بدین سبب که این منافع به خودی خود به تبلورِ آگاهی طبقاتی نمی‌انجامد و هر دو وجهِ هویت طبقاتی جمعی یا سازمان سیاسی است، سوسياليست‌ها باید فعالانه در استفاده‌ از تجزیه و تحلیل طبقاتی به‌عنوان گرانیگاه برای ایجادِ آگاهی طبقاتی سهیم باشند.

دفاع از جنگ و یا با هر بهانه‌ای توجیه آن، به هیچ‌وجه پذیرفتنی نیست و محکوم است. دولت‌های مختلف آمریکا از هر دو حزب جمهوری‌خواه و دموکرات از جمله در چهار دهه گذشته، لشکرکشی‌ها و اشغال‌ها و کودتاهایی بر مردم برخی کشورها تحمیل کرده و فجایع انسانی آفریده‌اند. دولت اسرائیل با حمایت‌های بی‌دریغ دولت آمریکا و برخی کشورهای اروپایی و سکوت و بی‌خاصیتی دولت‌های عربی، در نوار غزه نسل‌کشی راه انداخته و سعی دارد نقشه فلسطین از نقشه منطقه حذف کند؛ اما متاسفانه بسیاری احزاب و دولت‌ها و گرایشات مختلف سیاسی، چشم و گوش خود را به این جنایات بسته‌اند.

اگر چه تاریخ مملو از رویدادهای فوق‌العاده تاثیرگذار و قابل توجه متعددی بوده که تمدن ما را برای همیشه تغییر دادند، اما سال‌های تاثیرگذار که مسیر تاریخ را تغییر دادند بسیار اندک بوده و با فواصل زمانی طولانی رخ داده‌اند. بیش‌تر اوقات، زمان زیادی می‌گذشت بدون این‌که هیچ اتفاق بزرگ و خاصی رخ دهد. اما در جهان امروز به یمن تکنولوژی مدرن، تغییرات و تحولات به حدی سریع روی می‌دهد که گاهی همه را غافلگیر می‌کند.

در واقع گذرگاه‌های تاریخ طرح کلی فرایندهای تاریخ را از دوره دیرینه سنگی تا به امروز پی می‌گیرد و برداشتی کلی، موجز، بی‌همتا و خواندنی از سراسر تاریخ انسان و قوانین حاکم بر آن به دست می‌دهد. طبیعتا در هر تحول تاریخی، نیروها و انسان‌های آگاه و عدالت‌جو، ضدجنگ و ضدخشونت، ضدتبعیض و استثمار، تحول اجتماعی مارکس را پایه راه‌جویی‌های خود قرار می‌دهند.

در پیچ و خم‌های تاریخی، توجه نیروها و انسان‌های آگاه، صرفا به ابعاد اقتصادی و اقتصادی اجتماعی تحول محدود نمی‌ماند، بلکه عوامل ملی، برابری زن و مرد، فرهنگ و هنر، مذهبی و غیرمذهبی، تبعیض و استثمار، حقوق کودکان، محیط زیست و نظامی‌گری و دولت، تکنولوژی و فن‌آورانه‌های مدرن را نیز که طی قرن‌ها دوام آورده است به تفصیل می‌کاود و زیر ذره‌بین نقد قرار می‌دهد.

جریاناتی که خود را جریان‌های کمونیستی می‌نامند و جنگ را توجیه می‌کنند بهتر است به قطع‌نامه انترناسیونال دوم علیه جنگ‌طلبان مراجعه کنند.

مهم‌ترین قطع‌نامه انترناسیونال دوم علیه جنگ جهانی اول، بیانیه بازل‌(Basel Manifesto) نام دارد که در کنگره فوق‌العاده این سازمان در نوامبر ۱۹۱۲‌(۲۴ و ۲۵ نوامبر) در شهر بازل سوئیس به تصویب رسید. این بیانیه با پیش‌بینی خطر وقوع جنگ جهانی در نتیجه رقابت‌های امپریالیستی و بحران بالکان، اصول زیر را تدوین کرد:

مبارزه قاطع: از پرولتاریای بین‌المللی خواست تا مبارزه‌ای بی‌امان را علیه جنگ و مسببان آن یعنی طبقات حاکم سرمایه‌داری هدایت کنند.

پیشگیری از جنگ: احزاب سوسیالیست موظف شدند از تمام ابزارهای ممکن‌(از جمله تبلیغات صلح‌طلبانه و اعتصابات کارگری) برای جلوگیری از وقوع جنگ استفاده کنند.

استفاده از بحران برای انقلاب: در صورت وقوع جنگ، احزاب کارگری متعهد شدند که برای پایان سریع آن تلاش کرده و از بحران اقتصادی و سیاسی ناشی از جنگ، برای تسریع سرنگونی سرمایه‌داری بهره‌برداری کنند.

تایید اصول اشتوتگارت: این سند، قطع‌نامه‌های ضد نظامی‌گری کنگره اشتوتگارت در سال 1907 را به‌طور کامل تایید و تقویت کرد. با وجود این قطع‌نامه قاطع، با آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴، بسیاری از رهبران برجسته و احزاب سوسیالیست عضو بین‌الملل دوم به اصول همبستگی کارگری خیانت کرده و از سیاست‌های نظامی و جنگ‌طلبانه دولت‌های بورژوایی خود حمایت کردند. این عملکرد موجب انشعاب و در نهایت فروپاشی انترناسیونال دوم شد.

در حالی که ایده «کارگران جهان متحد شوید» و مبارزه‌ تاریخی براساس تضادهای طبقاتی کار و سرمایه، نه تنها کم نشده است بلکه با شدت بیش‌تری ادامه دارد. اگر کارگران در جامعه‌های سرمایه‌داری، نسبتا اوضاع بهتری دارند. اما کارگران بخش اعظم جهان، خود را فرودست و طردشده حس می‌کنند و به همین دلیل، به دنبال راهی می‌گردند تا وضعیت موجود را تغییر دهند و نقش تاریخی خود را در برانداختن سرمایه‌داری ایفا کنند. بنابراین در حال حاضر، طبیعتا وظیفه اصلی همه نیروهای چپ و کمونیست، این است که وضعیت موجود را برای طبقه کارگر و جامعه تشریح کنند و در عین حال، راه برون‌رفت از وضعیت موجود را نیز به‌طور شفاف فرموله نمایند. از سوی دیگر، به استقلال طبقاتی و عدم مداخله خارجی در مبارزه طبقاتی خود تاکید ورزند. مسیری که اکنون حزب کمونیست ایران و سازمان کردستان آن کومه‌له نیز در اولویت فعالیت‌ها و مبارزات طبقاتی خود قرار داده‌اند.

پنج‌شنبه هجدهم تیر 1405-نهم یولی 2026

ضمیمه:

گزارش تحلیلی سیاسی پلنوم دهم کمیته مرکزی کومه‌له

اوضاع سیاسی کنونی و وظایف ما

مقدمه

این گزارش به بررسی اجمالی اوضاع سیاسی کنونی ایران و پیامدهای جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی می‌پردازد. هدف، ارائه تحلیلی روشن برای تدوین تاکتیک‌ها و سیاست‌های آتی حزب است. با توجه به اینکه نشریات و ارگان‌های تبلیغی و ترویجی حزب همواره تلاش می‌کنند خلأ تحلیلی در این زمینه‌ها باقی نگذارند، این گزارش بر ابعاد کلیدی جنگ 40 روزه اخیر و تأثیرات آن بر منطقه و جهان تمرکز دارد. این جنگ که هنوز به آتش‌بس پایدار منجر نشده، رویدادی مهم در مقیاس جهانی بوده و پیامدهای آن بر اقتصاد و سیاست جهانی اثرگذار است.

جنگ اخیر را نمی‌توان صرفاً در چهارچوب تقابل جمهوری اسلامی، آمریکا و اسرائیل توضیح داد. این جنگ در شرایطی رخ داده است که نظام بین‌الملل با تشدید رقابت قدرت‌های بزرگ، فرسایش سازوکارهای پیشین نظم جهانی و گسترش منازعات ژئوپلیتیکی وارد مرحله‌ای از بازآرایی شده است. تداوم جنگ اوکراین، تحولات پس از هفتم اکتبر در خاورمیانه، رقابت فزاینده آمریکا با چین و روسیه و اهمیت روزافزون مسیرهای انتقال انرژی، همگی نشان می‌دهند که هر تحول مهم در خاورمیانه، به بخشی از کشمکش گسترده‌تر بر سر آرایش آینده قدرت در جهان تبدیل شده است.

بیانیه حزب کمونیست ایران که تقریباً یک سال پیش در ۲۴ خرداد ۱۴۰۴ درباره جنگ ایران و اسرائیل صادر شد، همچنان مبنای سیاست‌های ما را تشکیل می‌دهد. این بیانیه از ابتدا ماهیت جنگ، جایگاه نیروهای درگیر، نقش قدرت‌های جهانی و وظیفه مستقل جنبش انقلابی و کارگری را به صراحت تبیین کرد. در شرایط کنونی که آتش‌بس شکننده برقرار است و سرنوشت صلح نامشخص، لازم است آن چارچوب تحلیلی را بسط داده و با توجه به تحولات جدید، وظایف سیاسی و تشکیلاتی خود را دقیق‌تر صورت‌بندی کنیم.

1. ماهیت جنگ جمهوری اسلامی، آمریکا و اسرائیل

این جنگ از هر دو سو ارتجاعی است. جمهوری اسلامی رژیمی مرتجع، دشمن مردم، زن‌ستیز، ضدکارگر و سرکوبگر است که برای بقای سلطه خود می‌جنگد. سیاست ها و اقدامات ارتجاعی آن در چند دهه گذشته بهانه این حمله را فراهم کرده است. از سوی دیگر، اسرائیل نیز رژیمی جنایتکار و اشغالگر است که سیاست نسل‌کشی علیه مردم فلسطین را پیش می‌برد و در پی بازترسیم توازن قوا در منطقه به نفع خود است. دولت آمریکا نیز برای مهار جمهوری اسلامی و تبدیل آن به یک همکار متعارف، به منظور تأمین هژمونی خود بر منطقه و پس راندن نفوذ قدرت‌های رقیب می‌جنگد.

از این رو، یک نیروی انقلابی و مسئول هرگز به بهانه حمله خارجی به ایران، استراتژی مبارزاتی خود علیه جمهوری اسلامی را متوقف نمی‌کند و به امید بستن واهی به اسرائیل و آمریکا به‌عنوان نیروی «رهایی‌بخش» نمی‌افتد. این جهت‌گیری، جوهر سیاست مستقل طبقاتی و انقلابی ماست که باید همچنان حفظ شود.

2. اهداف این جنگ

الف) جمهوری اسلامی ایران: هدف اصلی جمهوری اسلامی بقا و جلوگیری از فروپاشی یا تغییر رژیم است. حفظ برنامه هسته‌ای به عنوان اهرم چانه‌زنی، حفظ توان موشکی به عنوان ابزار بازدارندگی، و استمرار نفوذ در کشورهای منطقه به عنوان ابزار اعمال قدرت غیرمستقیم، همگی برای تثبیت موقعیت این رژیم به عنوان یک بازیگر مؤثر در معادلات خاورمیانه حیاتی هستند.

ب) ایالات متحده آمریکا: اهداف آمریکا شامل مهار و تنظیم رفتار جمهوری اسلامی، جلوگیری از تبدیل ایران به یک قدرت غیرقابل کنترل، و وادار کردن آن به پذیرش قواعد نظم منطقه‌ای مطلوب آمریکا است. این اهداف لزوماً به دنبال تغییر رژیم نیستند، بلکه بر اطمینان از امنیت اسرائیل به عنوان متحد استراتژیک، محدود کردن نزدیکی ایران به قدرت‌هایی مانند چین و روسیه، جلوگیری از تبدیل ایران به بخشی از بلوک رقیب در نظم جهانی، و کنترل جریان انرژی (نفت و گاز) و باز و بین المللی ماندن تنگه هرمز متمرکز هستند.

ج) اسرائیل: اهداف اسرائیل ماهیتی امنیتی‌تر و حداکثری‌تر دارد: سرنگونی یا فروپاشی جمهوری اسلامی به عنوان یک هدف حداکثری، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای به هر شکل ممکن، تضعیف قدرت منطقه‌ای جمهوری اسلامی، و ضربه زدن به شبکه نیروهای نیابتی آن.

کندی پیشرفت مذاکرات کنونی ناشی از این واقعیت است که جمهوری اسلامی حاضر به واگذاری مؤلفه‌های اصلی قدرت خود نیست، زیرا آن را معادل از دست رفتن بقا می‌داند. اسرائیل این مؤلفه‌ها را تهدیدی غیرقابل قبول تلقی می‌کند. آمریکا نیز میان این دو، به دنبال مدیریت بحران بدون ورود به یک جنگ پرهزینه تمام‌عیار است. در نتیجه، نه جنگ قادر به حل این تضاد بوده و نه دیپلماسی توانسته آن را برطرف کند، و فعلاً کشمکش در سطوح مختلف ادامه دارد.

3. دو موضع متفاوت

در قبال رویدادهایی مانند کشتار دی‌ماه و جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل با ایران، دو رویکرد متفاوت در میان طیف‌های مختلف اپوزیسیون ایران شکل گرفت. یک گرایش، چه از راست سلطنت‌طلب و چه در میان بخشی از نیروهای چپ، با تکیه بر هیجان سیاسی و ارزیابی‌های شتاب‌زده، مردم را بی‌پروا به خیابان فرا می‌خواند یا جنگ خارجی را «فرصتی» برای سقوط جمهوری اسلامی قلمداد می‌کرد. این رویکرد، بدون توجه به توازن قوا، آمادگی سازمانی، رهبری، اهداف روشن و هزینه انسانی، عملاً مردم بی‌دفاع را در برابر ماشین سرکوب یا ویرانی جنگ تنها می‌گذاشت.

در برابر آن، گرایش دیگر هشدار می‌داد که فراخوان خیابانی بدون سازمان‌یابی، رهبری و برنامه روشن، در شرایطی که جمهوری اسلامی دست به ماشه است، می‌تواند به فاجعه منجر شود. این گرایش در این مرحله بر اشکال مؤثرتر و کم‌هزینه‌تر مبارزه، از جمله اعتصاب عمومی، سازمان‌یابی محلات و محیط‌های کار، و ایجاد رهبری جمعی تأکید می‌کرد. در مورد جنگ نیز همین نگاه معتقد بود که حمله خارجی نه تنها به آزادی نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند جامعه را از مبارزه مستقل (نظیر خیزش دیماه 1404، با شعار “نان، کار، آزادی“) علیه رژیم عقب براند، جنایت‌های داخلی را به حاشیه ببرد، فضای امنیتی را تشدید کند و حتی به بقای حکومت یاری رساند.

تجربه عملی نشان داد که سیاست اول ماجراجویانه، غیرمسئولانه و متکی بر امید بستن به نیروهای مرتجع خارجی، شوک‌های خیابانی یا نظامی بود. اما سیاست دوم، با تأکید بر سازمان، آگاهی، توازن قوا و استقلال مبارزه مردم، واقع‌بینانه‌تر و مسئولانه‌تر بود.

4. چشم‌انداز محتمل

به احتمال زیاد، مذاکرات ایران و آمریکا حتی اگر به یک توافق استراتژیک و پایدار نینجامد ، که در شرایط کنونی بعید است ، دست‌کم به تمدید آتش‌بس و شکل‌گیری یک دوره «نه جنگ، نه صلح» منجر خواهد شد. این دوره می‌تواند شامل مذاکرات طولانی، تهدیدهای متقابل، فشارهای سیاسی و اقتصادی، و آماده‌باش دائمی باشد.

دولت آمریکا احتمالاً از سر محاسبه هزینه، مخالفت های وسیع داخلی و منطقه ای، و فایده تمایل چندانی به ازسرگیری فوری جنگ نخواهد داشت. آمریکا ترجیح خواهد داد همان سیاست آشنای فشار حداکثری را با اشکال گوناگون ادامه دهد: تحریم، انزوای دیپلماتیک، تهدید نظامی، فرسایش اقتصادی، و امتیازگیری مرحله‌ای. معنای این وضعیت آن است که جمهوری اسلامی، حتی در غیاب جنگ مستقیم، همچنان زیر فشار شدید باقی خواهد ماند. اما این فشارها رژیم را در برابر یک دوراهی تاریخی قرار می‌دهند:

الف) عقب‌نشینی و تغییر آرایش درونی حاکمیت: تسلیم نسبی در برابر فشارها، هرچند ممکن است موقتاً از شدت بحران بکاهد، به احتمال زیاد به جابه‌جایی در آرایش و چهره‌های رهبری آینده جمهوری اسلامی منجر می‌شود؛ یعنی نوعی تجدید آرایش رهبری از بالا برای حفظ کلیت نظام با هزینه‌ای کمتر. شواهد نشان می دهد که حامیان این سیاست فعلا دست بالا را دارند.

ب) حرکت به سوی الگوی بقا از طریق انزوا: تسلیم نشدن می‌تواند به معنای انتخاب مسیر سرکوب، اقتصاد بسته، جامعه کنترل‌شده، و حرکت به سوی سلاح اتمی به‌عنوان تضمین نهایی بقا باشد؛ الگویی نزدیک به کره شمالی. اما چنین مسیری تنها به تعویق انداختن فاجعه است. اگر این گزینه دنبال شود، جنگ دیگری با اسرائیل از یک احتمال دور به یک چشم‌انداز جدی تبدیل خواهد شد.

در هر دو حالت، نتیجه روشن است: بحران رژیم حل نمی‌شود، بلکه فقط شکل آن تغییر می‌کند.

«ایران پس از جنگ: چشم‌اندازها و وظایف ما»

مقدمه

پایان عملی جنگ و رسمی شدن آتش‌بس را نباید به معنای برقراری صلح پایدار در خاورمیانه تلقی کرد. آنچه در جریان است، تجدید آرایش همان بحران پیشین در شکلی دیگر است. درک این تمایز، پایه هر تحلیل و هر استراتژی عملی است. این گزارش به بررسی دلایل این آتش‌بس و تأثیرات آن بر آرایش نیروهای منطقه و داخل ایران می‌پردازد و وظایف پیش روی ما را تبیین می‌کند.

2. ضرورت آتش‌بس و تفاهم

شرایطی که آتش‌بس را ممکن و ناگزیر کرد، در واقع از همان منطق مادی بحرانی سرچشمه می‌گیرد که اساس جنگ را لازم کرده بود. با این حال، آمریکا و قدرت‌های منطقه‌ای تمایلی به ادامه جنگ نداشتند. هزینه‌های اقتصادی سنگین، ناامنی بازارهای انرژی و کشتیرانی از خلیج فارس تا مدیترانه، و نیاز سرمایه جهانی به حداقل ثبات برای سودآوری، از جمله دلایل این عدم تمایل بودند. اسرائیل نیز، علیرغم تمایلش به تداوم جنگ، به دلیل وابستگی حیاتی به پشتیبانی آمریکا، ناچار شد با این تفاهم‌نامه همراهی کند. افزون بر این، ادامه جنگ می‌توانست انزوای بین‌المللی بیشتر، فشار افکار عمومی جهانی، و حتی شکاف‌های درونی در آمریکا، (از جمله بیشتر شدن شکاف بزرگ در بین افکار عمومی و کابینه و شخص ترامپ) و اسرائیل را تعمیق بخشد.

2. تفاهم‌نامه جدید و تغییر در آرایش نیروها

پرسش اصلی این نیست که آیا جمهوری اسلامی امتیاز بیشتری گرفت یا آمریکا، بلکه این تفاهم‌نامه چه تغییری در آرایش نیروهای طبقاتی و سیاسی منطقه و در توازن قوای داخلی ایران ایجاد می‌کند. برجام ۲۰۱۵ تنها یک توافق فنی هسته‌ای نبود؛ بلکه گشایش نسبی اقتصادی به دنبال داشت، تکنوکرات‌ها و «بورژوازی لیبرال ـ رانتی» را موقتاً تقویت کرد و نیروهای تندرو را نسبتاً به حاشیه راند. برجام در شرایطی شکل گرفت که آمریکا در چارچوب نظمی نسبتاً باثبات برای مهار برنامه هسته‌ای ایران عمل می‌کرد و جمهوری اسلامی به دنبال کاهش تحریم‌ها برای ادامه همان مدل «سرمایه‌داری رانتی ـ نظامی» بود.

اما تفاهم جدید پس از یک جنگ منطقه‌ای واقعی و در بستر بحران عمیق سرمایه‌داری جهانی، رقابت آمریکا و چین، و آسیب دیدن نظم آمریکامحور در خاورمیانه بسته می‌شود. ما با مرحله تازه‌ای از بحران هژمونی در منطقه روبه‌رو هستیم، نه بازگشت به وضعیت نسبتاً باثبات سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶. این تفاهم‌نامه پایان بحران نیست، بلکه صورت‌بندی تازه‌ای از همان بحران منطقه‌ای است.

3. فاکتورهای اصلی در آرایش جدید منطقه‌ای

• عربستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس: این کشورها با سرمایه‌گذاری‌های عظیم در پروژه‌هایی مانند شهر نئوم و مناطق آزاد، به ثبات قیمت نفت و امنیت مسیرهای کشتیرانی وابسته‌اند. نزدیکی نسبی عربستان و ایران و ارتباط با چین در چارچوب «کمربند و جاده» نشان می‌دهد که این کشورها به دنبال بازی در چند زمین قدرت هستند، نه فقط زمین آمریکا.

• آمریکا و اسرائیل: آمریکا می‌خواهد کنترل منطقه و را حفظ و سلطه کامل پترودلار را احیا کند، اما درگیر جنگ فرسایشی جدید نشود. دولت راست‌گرای اسرائیل اما با تکیه بر ناسیونالیسم افراطی می‌خواهد مسئله جمهوری اسلامی را با خشونت هرچه زودتر «یکسره» کند.

• جمهوری اسلامی: شبکه نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی، از حزب‌الله و حوثی‌ها تا برخی گروه‌های عراقی، بخشی از ضربه‌ها را خورده است. هزینه مالی، لجستیکی و سیاسی حفظ این شبکه‌ها بالا رفته، در حالی که داخل کشور فقر، تورم و نارضایتی به مراتب شدیدتر شده است. این وضعیت امکان افشای ماهیت ضدملی و ضدطبقاتی این سیاست‌ها را از طریق تضاد میان هزینه‌های خارجی و نیازهای داخلی فراهم می‌آورد.

• روسیه و چین: این دو قدرت آلترناتیو ضدسرمایه‌داری نیستند، بلکه قدرت‌های سرمایه‌داری ـ دولتی هستند که از رقابت با آمریکا سود می‌برند، اما منطق سود و بازار را بازتولید می‌کنند. هیچ‌کدام به بی‌ثباتی مهارناپذیر علاقه‌ای ندارند.

• اروپا: برخلاف دوره برجام، اروپا این بار بیشتر دنبال‌کننده است. بحران‌های داخلی، از انرژی و مهاجرت تا رشد راست افراطی، توان مانور آنها را کاهش داده است.

4. تأثیر تفاهم‌نامه بر ساختار داخلی جمهوری اسلامی

ادامه حیات جمهوری اسلامی در شکل فعلی آن، راه حل اقتصادی ندارد و راه حل سیاسی آن نیز بحران‌های سیاسی به دنبال دارد. جمهوری اسلامی یک رژیم سرمایه‌داری رانتی ـ نظامی ـ ایدئولوژیک است. تفاهم‌نامه این ماهیت را زیر سؤال نمی‌برد؛ تنها شیوه اداره و بقا را تعدیل می‌کند: کمی نرمش در سیاست خارجی، بدون باز شدن واقعی فضای سیاسی. حاکمیت به جای حل بحران، شکل مدیریت بحران را عوض می‌کند.

بحران‌های چندلایه‌ای که حتی با کاهش فشار خارجی سر جای خودشان می‌مانند، شامل بحران مشروعیت با میراث خیزش‌های ۹۶، ۹۸ و ۱۴۰۱؛۱۴۰۴، بحران اقتصادی با تورم، بیکاری و سقوط ارزش پول؛ بحران رابطه دولت با جامعه؛ بحران زیست‌محیطی؛ و بحران صندوق‌های بازنشستگی هستند. این‌ها نشانه‌های یک سرمایه‌داری پیرامونیِ رانتی هستند که قادر به انباشت باثبات نیست و مدام بین رانت‌پاشی برای شبکه‌های قدرت و سرکوب خشن اعتراضات اجتماعی نوسان می‌کند.

حکومت احتمالاً پس از تفاهم‌نامه وعده‌هایی مطرح خواهد کرد: آزاد شدن بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده، افزایش فروش نفت، فعال شدن پروژه‌های بزرگ، کاهش نسبی تنش در بازار ارز. اما در ساختار موجود، این گشایش پیش از آنکه به سفره مردم برسد، صرف ترمیم کسری بودجه دولت، تقویت نهادهای امنیتی، احیای شرکت‌های شبه‌دولتی و تزریق رانت به پیمانکاران نزدیک به قدرت خواهد شد.

نتیجه واقعی توزیع دوباره رانت میان سپاه و شبکه‌های اقتصادی‌اش، بنیادها، پیمانکاران بزرگ نفت و گاز و لایه‌هایی از بورژوازی تجاری وابسته خواهد بود. در پایین اما فقر، بیکاری، قراردادهای موقت، بحران مسکن، فرسودگی صندوق‌های بازنشستگی و نابرابری طبقاتی پابرجا می‌ماند.

تجربه جمهوری اسلامی نشان داده که هر زمان فشار خارجی کم شده، لزوماً فضای سیاسی داخلی باز نشده است؛ گاهی برعکس. حکومت که خود را از خطر مداخله خارجی نسبتاً مطمئن‌تر می‌دید، با شدت بیشتری به سرکوب داخلی پرداخته است. پس از تفاهم اخیر نیز محتمل است که کنترل خیابان تشدید شود؛ فشار بر فعالان کارگری، معلمان، زنان، دانشجویان، بازنشستگان و روزنامه‌نگاران افزایش یابد؛ تشکل‌های مستقل زیر ضرب بروند (تشدید سیاست های سرکوب در حال حاضر نمایانگر غلبه سرکوب است، اما کمک به بهبود معیشت هم محتمل می باشد)؛ و درون ساختار قدرت، تصفیه‌های تازه برای حذف رقبای درونی صورت گیرد. آرامش در جبهه‌ها می‌تواند با تشدید اختناق در داخل همراه شود، مگر آنکه فشار سازمان‌یافته اجتماعی خلافش را تحمیل کند.

5. گرایش‌های درونی جمهوری اسلامی و فضای انتظار در جامعه

در درون جمهوری اسلامی دو گرایش برجسته‌تر می‌شود. گرایش افراطی ـ ایدئولوژیک هر نوع تفاهم با آمریکا را «خیانت» می‌داند و نگران موقعیت اقتصادی خود در تقسیم رانت جدید است. گرایش عملگرا ـ پراگماتیک برای حفظ نظام، کاهش فشار خارجی را ضروری می‌داند و می‌خواهد ثابت کند که هسته سخت قدرت می‌تواند با آمریکا معامله کند بدون آنکه در ماهیت استبدادی رژیم تغییری بدهد. اختلاف این دو گرایش بر سر شیوه بقاست، نه ماهیت نظام. هر دو در حفظ ساختار، جلوگیری از شکل‌گیری قدرت مستقل مردم و مهار جنبش‌های کارگری، زنان، جوانان و ملیت‌های تحت ستم اشتراک منافع دارند.

یکی از پیامدهای کوتاه‌مدت تفاهم‌نامه اخیر و ادامه مذاکرات، شکل‌گیری فضای انتظار در بخشی از جامعه است. مردم می‌پرسند آیا دلار پایین می‌آید، آیا اشتغال بهتر می‌شود، آیا تورم کمی کنترل می‌شود. این انتظار می‌تواند موقتاً ریتم اعتراضات را کندتر کند. اما پایدار نیست اگر در زندگی واقعی مردم، در سفره و در محیط کار، تغییری محسوس ایجاد نشود. جامعه ایران بارها تجربه کرده که جمهوری اسلامی تلاش می‌کند این دوره انتظار را هر چه طولانی‌تر کند‌.(نمونه دوره 8 ساله پس از پایان جنگ ایران و عراق)

6. تضعیف جریان‌های جنگ‌طلب و فرصت برای آلترناتیو دموکراتیک

یکی از نتایج سیاسی تفاهم اخیر، تضعیف نیروهایی است که استراتژی‌شان را بر بمباران، مداخله مستقیم خارجی و فروپاشی از بیرون بنا کرده بودند. جریان‌های جنگ‌طلب و سلطنت‌طلب که بر تشدید تقابل آمریکا و جمهوری اسلامی حساب باز کرده بودند، از منظر افکار عمومی و واقعیات سیاسی تضعیف می‌شوند. این تحول، اگر با تقویت بدیل‌های دموکراتیک، طبقاتی و مردمی همراه شود، می‌تواند فضای سیاسی را از دوقطبی «استبداد داخلی / مداخله امپریالیستی» خارج کند و راه را برای بدیل سومی مبنی بر آزادی، برابری، امنیت و رفاه، به نیروی آگاهی، تشکل، مبارزه و ستاد رهبری کننده‌ای که از دل این روند برمی‌خیزد، باز کند.

اصلاح‌طلبان سال‌ها خود را نیروی عقلانیت و تنش‌زدایی با غرب معرفی کردند. اما اگر تفاهم اخیر مستقیماً از سوی هسته سخت قدرت، بدون واسطه اصلاح‌طلبان، پیش برود، این پیام را منتقل می‌کند که برای مذاکره با آمریکا نیازی به اصلاح‌طلبان نیست. نتیجه محتمل، تضعیف بیشتر جایگاه آن‌هاست، که هم تهدید است، از خطر جایگزینی ناکارآمدی‌شان با سرخوردگی و انفعال، و هم فرصت است، از آزاد شدن بخشی از نیروهای اجتماعی از توهم «اصلاح از بالا» و جستجوی راه‌حل‌های ریشه‌ای‌تر.

7. فرصت‌های پیش روی جنبش‌های اجتماعی و وظایف ما

نفس توقف کشتار و کاهش ناامنی، یک فرصت واقعی است. در دوران جنگ، هر اعتراض کارگری و مردمی به بهانه جنگ سرکوب می‌شد. با کاهش تنش، دستگاه سرکوب همچنان پابرجاست، اما فضای عینی برای طرح مطالبات صنفی و سیاسی گسترده‌تر می‌شود.

در آغاز این دوره جدید، جنبش‌های اعتراضی برای کاهش هزینه مبارزه، بر اهدافی تمرکز می‌کنند که مستقیماً با دولت و نهادهای امنیتی درگیر نشوند: حقوق معوقه در کارخانه‌های خصوصی، قراردادهای موقت، اخراج‌های دسته‌جمعی، افزایش دستمزد متناسب با تورم، خصوصی‌سازی‌های ورشکسته‌ساز از قبیل هفت‌تپه، هپکو و آذرآب و غیره. در کردستان علاوه بر عرصه‌های فوق تداوم جنبش‌های مدنی و فرهنگی که سنت‌های ریشه‌داری در این جامعه دارند، از جمله عرصه‌هایی هستند که می‌توانند از حاکم شدن فضای ناامیدی و سرخوردگی اجتماعی ناشی از شرایط جدید جلوگیری کنند.

در این وضعیت، یک تقسیم کار سیاسی ـ صنفی ضرورت دارد: حزب باید تبلیغ خود را بر آزادی‌های دموکراتیک، حق اعتصاب، حق تشکل مستقل و لغو سرکوب متمرکز کند و در همانحال نمایاندن افق سوسیالیسم را بویژه در ترویج پر رنگ نگه دارد؛ در حالی که فعالان کارگری در خط مقدم، از زبان نان، کار، قرارداد و ایمنی محیط کار و از مقاومت و اعتراضات مدنی سخن بگوینند. این تقسیم کار هم سطح آگاهی طبقاتی را بالا می‌برد و هم به جنبش امکان می‌دهد در عین طرح مطالبات صنفی، پیوند ارگانیک با مبارزه سیاسی را حفظ کند. اما هم‌زمان باید این خطر را دائم گوشزد کرد: چرخش فاشیستی درون رژیم، تقویت بیشتر سپاه، امنیتی‌تر شدن فضا، و سرکوب خشن‌تر در حاشیه شهرها. رهنمود به هواداران داخل کشور این است که مطالبه‌گری مشخص را با احتیاط سازمانی حداکثری ترکیب کنند.

وظیفه اساسی در این دوره آن است که اجازه داده نشود «انتظار منفعلانه» جای «سازمان‌یابی فعال» را بگیرد؛ بلکه این دوره به زمان روشنگری، پیوند میان هسته‌های مختلف اعتراض، و آماده‌سازی برای موج‌های بعدی مبارزه اجتماعی تبدیل شود.

8. خیزش های سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۴ و درسهای آن

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این دوران، فروریختن مرز میان نان و آزادی است. اگرچه جرقه برخی اعتراضات (مانند ۹۶ و ۹۸) با مسائل معیشتی و سوخت زده شد، اما به سرعت به سمت هدف قرار دادن پایه های استبداد دینی و کل ساختار سیاسی حرکت کرد. در سال ۱۴۰۴ نیز پیوند میان تورم کمرشکن و بی‌اعتمادی سیاسی به اوج خود رسید، که نشان‌دهنده این واقعیت است که جامعه دیگر بهبود معیشت را بدون تغییرات بنیادین سیاسی ممکن نمی‌بیند.

جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ نقطه عطفی نه تنها سیاسی، بلکه فرهنگی بود. این خیزش با به چالش کشیدن پدرسالاری و استبداد بر بدن، دستاورد ملموسی همچون «به گور سپردن عملی قانون حجاب» و تغییر نگاه جامعه به برابری جنسیتی را بر جای گذاشت. این تغییرات فرهنگی، برخلاف نوسانات سیاسی، در عمق جامعه نهادینه شده‌اند.

از سال ۱۳۹۶ به بعد، اعتراضات از مراکز بزرگ و طبقه متوسط فراتر رفت و شهرهای کوچک و طبقات فرودست را به طور فعال درگیر کرد. همگرایی میان مطالبات معلمان، کارگران، بازنشستگان و دانشجویان نشان‌دهنده شکل‌گیری یک درد مشترک حول محور «عدالت و کرامت انسانی» است.

خیزش‌های این دوره، به ویژه در آبان ۹۸ و دی ۱۴۰۴، نشان داد که حکومت برای بقای خود هیچ خط قرمزی در استفاده از سبعت و کشتار جمعی (قتل‌عام معترضین) ندارد ، در این رابطه نقش فریبکارانه نیروهای راست‌گرا (سلطنت طلبان) و دخالت‌های خارجی (مانند ترامپ) نباید نادیده گرفت که در لحظات حساس به جای تقویت جنبش، موجب انحراف یا آسیب به آن شدند.

درس‌های برای آینده

• بزرگ‌ترین نقطه ضعف این خیزش‌های خودجوش، نبود رهبری واحد، فقدان حزب سراسری و تشکل‌های سیاسی که مقبولیت اجتماعی داشته باشند بوده است. فشار امنیتی و قطع اینترنت همواره این خلاء سازمانی را تشدید کرده است.

• مهم‌ترین درس برای زحمتکشان این است که آزادی‌های مدنی، عدالت اقتصادی و برابری جنسیتی تفکیک‌ناپذیرند. مبارزه برای نان بدون مبارزه با استبداد به نتیجه نمی‌رسد و بالعکس.

• بدون وجود تشکل‌های مستقل و مطالبات روشن و قابل حصول، حتی خیزش‌های عظیم نیز در دستیابی به تغییر فوری نظام سیاسی با محدودیت روبه‌رو می‌شوند.

• و نهایتا پیروزی را نباید صرفاً با سقوط فوری حکومت سنجید؛ همبستگی جمعی، تقویت روحیه مقاومت و دگرگونی در فرهنگ سیاسی جامعه، دستاوردهایی هستند که زمینه‌ساز تحولات بزرگ آینده خواهند بود.

9. تصویر کلی و وظیفه نیروهای چپ و رادیکال

تصویر کلی پس از تفاهم این است: در بالا تلاش برای بازسازی مرکز فرماندهی ضربه‌خورده، تجدید آرایش نهادهای امنیتی، توزیع دوباره رانت، و مهار شکاف‌های درون بلوک قدرت. در پایین تداوم و حتی تعمیق نارضایتی اجتماعی، فقر و نابرابری، بی‌آیندگی جوانان، خشم زنان از تبعیض و سرکوب، و تجربه سرکوب خشن در جنبش‌های اخیر. مسئله اصلی این نیست که آیا نارضایتی وجود دارد. نارضایتی عمیقاً وجود دارد. مسئله اصلی این است که این نارضایتی‌ها چگونه، در چه روندی، و با چه اشکال سازمانی می‌توانند به نیروی سیاسی و اجتماعیِ آگاه، پایدار و مؤثر تبدیل شوند.

اگر روند سازمان‌یابی از پایین ضعیف، پراکنده و بی‌برنامه بماند، بازسازی قدرت از بالا دست بالاتر را خواهد داشت، هرچند بحران را به‌طور کامل حل نخواهد کرد. اما اگر جنبش‌های کارگری، زنان، دانشجویان، حاشیه‌نشینان و بازنشستگان بتوانند مطالبات اقتصادی و اجتماعی را با مطالبات دموکراتیک پیوند دهند، تجربه‌های پراکنده تشکل‌یابی را به شبکه‌های سراسری و پایدار تبدیل کنند، و حول افق روشنی از عدالت‌خواهی و آزادی‌خواهی متحد شوند، آن‌گاه تفاهم‌نامه نمی‌تواند آینده را به‌طور کامل در چارچوب معامله میان قدرت‌های بزرگ و هسته سخت رژیم محصور کند.

این‌جاست که وظیفه نیروهای چپ و رادیکال مشخص می‌شود: نه شرط‌بندی روی جنگ و مداخله خارجی، نه امید بستن به اصلاح از صدر هرم قدرت، بلکه ساختن پیوند زنده میان مبارزه برای نان و کار با مبارزه برای آزادی و برابری، و سازماندهی آگاهانه این مبارزه در سطح سراسری.

وظایف و اولویت‌های ما

1. رهایی از دو توهم زیان‌بار:

• توهم نجات از بیرون: نه فشار خارجی، نه حمله نظامی، و نه مداخله قدرت‌های جهانی، راه آزادی مردم ایران را هموار نخواهند کرد. این فشارها فقط موازنه میان نیروهای ارتجاعی را بازتنظیم می‌کند و هزینه آن را مردم می‌پردازند.

• توهم پیروزی بدون سازماندهی و رهبری سراسری و نیرومند. پیروزی تنها از ترکیب سه عنصر آگاهی، سازماندهی و رهبری حاصل می‌شود. در غیاب وجود این عناصر، فراخوان دادن به ریختن مردم به خیابان‌ها، تحمیل تلفات و بالا بردن هزینه تغییر در این جامعه است. بحران‌های درونی رژیم و شکاف در بالا، در غیاب آمادگی به معنای گفته شده، به رهایی مردم منجر نمی‌شود. فاصله میان تضعیف یک حکومت و سقوط آن را فقط نیروی سازمان‌یافته مردم می‌تواند پر کند. این دو رویکرد، ستون فقرات سیاست ما در دوره پیش‌رو است.

2. لزوم طرح تاکتیک‌های روشن در پرتو استراتژی عمومی حزب کمونیست ایران:

الف) جدی گرفتن پیروزی‌های ظاهراً کوچک و گام به گام: مردم از کسب هر دستاوردی برای برداشتن گام‌های بعدی نیرو می‌گیرند. اگر به تجربه ۴۷ سال مبارزه و مقاومت علیه جمهوری اسلامی رجوع کنیم، یک نتیجه اساسی به دست می‌آید: تمام عقب‌نشینی‌های این رژیم، حتی آنجا که آشکارا با ذات و ایدئولوژی‌اش در تضاد بوده، فقط و فقط تحت فشار مبارزات اجتماعی و سیاسی مردم تحمیل شده است. این واقعیت نشان می‌دهد که مردم ایران، اگرچه هنوز به هدف نهایی خود دست نیافته‌اند، اما مبارزاتشان بی‌حاصل نبوده است. هیچ‌یک از این رنج‌ها «آب در هاون کوبیدن» نبوده است. برعکس، هر موج مبارزه، تجربه، آگاهی، جسارت و ظرفیت تازه‌ای برای نبردهای بعدی انباشته کرده است.

ب) تبدیل فشار اجتماعی به سازمان‌یابی پایدار: دوره پیش‌رو، دوره تداوم فشار بر حکومت خواهد بود. اما اگر قرار است این فشارها به بهبود واقعی شرایط زندگی مردم و گشایش سیاسی بیانجامد، یک شرط تعیین‌کننده وجود دارد و آن هم اینکه از درون هر مبارزه محلی و یا سراسری، سازمان‌یافته‌تر بیرون آمد. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که مسیر آینده دگرگونی اجتماعی و سیاسی در ایران از شورش‌های انفجاری، هرچند قهرمانانه و گسترده، اما فاقد سازمان و رهبری پایدار، عبور نمی‌کند. این خیزش‌ها می‌توانند دیوار ترس را فرو بریزند، اما به‌تنهایی قادر نیستند موازنه قوا را به‌طور ماندگار تغییر دهند. ازاین‌رو، وظیفه مرکزی ما آن است که در پرتو استراتژی روشن حزب، تاکتیک‌های سیاسیِ قابل دسترس، عملی و سازمان‌دهنده را تعیین کنیم. محور این تاکتیک‌ها باید ایجاد و تقویت تشکل‌های مستقل باشد. باید در متن نبردهای روزمره برای نان، کار، آزادی، برابری و… این شبکه‌های سازمان‌یافته را ساخت.

پایان جنگ می‌تواند، و باید، آغاز مرحله‌ای تازه از مبارزات وسیع و آگاهانه برای کسب حق اعتصاب و حق تشکل باشد. تا زمانی که این حقوق به‌صورت رسمی و عملی بر ساختار قدرت تحمیل نشود، مبارزه برای خواسته‌های معیشتی ناگزیر پراکنده، موضعی و کم‌اثر می‌ماند. اما با تحمیل و تثبیت این حقوق، مبارزه برای نان، مسکن، درمان و آموزش در مسیر سراسری و مؤثرتری قرار می‌گیرد و راه برای برداشتن گام‌های بعدی هموارتر می‌شود.

امروز بیش از هر زمان دیگر، کارگران و زحمتکشان نیازمند آن‌اند که از تنهایی و پراکندگی بیرون بیایند، حلقه‌های همبستگی در محیط‌های کار و محله‌ها از تشکیل یک تعاونی یا صندوق همبستگی مال گرفته تا اشکال گسترده‌تر از سازمان‌یابی ایجاد کنند. برای ساختن تشکل‌های مستقل و واقعی، قدم‌های کوچک اما پیگیر بردارند. بحران‌های پی‌درپی نشان داده است که تنها از دل اتحاد، تشکل و مبارزه جمعی است که می‌توان در برابر این طوفان ایستاد و افق یک زندگی شایسته‌تر را گشود.

3. جایگاه جنبش کارگری

در میان همه عرصه‌ها، جنبش کارگری جایگاهی کلیدی دارد. اگر جنبش کارگری بتواند در دوره پس از جنگ دو مطالبه کلیدی را به حکومت تحمیل کند، گره بسیاری از جنبش‌های دیگر نیز گشوده خواهد شد: حق تشکل مستقل و حق اعتصاب، هر دو به معنای وسیع کلمه.

• حق اعتصاب: صرفاً به معنای دست کشیدن از کار نیست. اعتصاب، اگر به رسمیت شناخته شود، یک بسته کامل از حقوق و امکانات را در دل خود حمل می‌کند: حق تجمع و راهپیمایی، مصونیت از اخراج و مجازات به دلیل اعتصاب، حق چانه‌زنی جمعی و عقد قراردادهای دسته‌جمعی، حق اطلاع‌رسانی برای جلب حمایت عمومی، حق همبستگی و دعوت به اعتصاب حمایتی، حق امنیت فیزیکی کارگران در جریان اعتصاب، حق برگزاری پیکت و تجمع در برابر محل کار، حق دسترسی به محل کار، و نیز حق برخورداری از حمایت اجتماعی و مالی، از جمله صندوق‌های اعتصاب. به بیان دیگر، اعتصاب فقط توقف کار نیست؛ بلکه تبدیل نیروی پراکنده کارگران به اهرم فشار اجتماعی است.

• حق تشکل مستقل: حقی است که بر پایه آن کارگران باید بتوانند آزادانه سندیکا، اتحادیه، انجمن یا هر نهاد صنفی مستقل دیگری را ایجاد کنند، به آن بپیوندند، نمایندگان واقعی خود را برگزینند و به شکلی جمعی از حقوق شغلی، مزدی و انسانی خویش دفاع کنند. لازمه این حق، ممنوعیت اخراج، تهدید، فشار، پرونده‌سازی و هر نوع ممانعت از فعالیت صنفی است. تشکل مستقل یعنی کارگر از حالت فردیِ تنها و بی‌پناه بیرون بیاید و به بخشی از یک اراده جمعی بدل شود.

بدون این دو حق، طبقه کارگر همواره پراکنده، بی‌پناه و سرکوب‌پذیر خواهد ماند. اما با تحمیل این دو حق، امکان پیوند میان مبارزات صنفی و سیاسی، میان مطالبات اقتصادی و آزادی‌های دموکراتیک، جنبش کارگری و سایر جنبش‌های اجتماعی فراهم می‌شود.

«وظایف ما در کردستان»

مقدمه

در شرایط کنونی پساجنگ، با توجه به مختصات سیاسی، اجتماعی و طبقاتی جامعه کردستان، و با در نظر گرفتن ظرفیت‌ها، سابقه مبارزاتی و تجربه‌های انباشته‌شده این جامعه، ضروری است که فعالین حزبی بیش از پیش به سوی فعالیت‌های اجتماعی، توده‌ای و ریشه‌دار در زندگی روزمره مردم سوق داده شوند. مبارزه سیاسی اگر از متن جامعه، از نیازهای واقعی مردم و از مطالبات ملموس کارگران، زنان، جوانان، معلمان، کولبران، زحمتکشان شهری و روستایی فاصله بگیرد، به سطح شعارهای کلی و انتزاعی محدود می‌ماند. از همین رو، جهت‌گیری تاکتیکی در این دوره باید بر این اصل استوار باشد که فعالیت سیاسی و حزبی در دل مبارزات اجتماعی جاری حضور فعال داشته باشد و از طریق سازمان‌دهی، آگاهی‌بخشی و پیوند دادن مطالبات گوناگون، راه را برای تحقق اهداف بلندمدت و استراتژیک هموار کند.

در رابطه آنچه که در کردستان می گذرد اشاره به ایجاد «مرکز همپیمانی احزاب کردستان» نیز مسئله مهمی است که یاد آوری آن در این مقدمه ضروری است. کومه‌له با وجود مشارکت فعال در روند «مرکز دیالوگ»، سند «همپیمانی» را امضا نکرد و در این زمینه دلایل خود را به روشنی طی اطلاعیه ای منتشر نمود:

– دیالوگ بله، اما با شفافیت: کومه‌له از دیالوگ متمدنانه میان احزاب کردستان حمایت می‌کند، اما خواهان به‌رسمیت‌شناختن تفاوت‌های واقعی، رقابت سالم سیاسی، و پذیرش داوری دموکراتیک مردم است، نه پنهان‌کردن اختلافات.

– مرزبندی‌های استراتژیک کومه‌له: اتحاد با جنبش کارگری سراسر ایران؛ مخالفت با همراهی با سیاست‌های آمریکا و اسرائیل؛ مقابله با اپوزیسیون راست‌گرا و سلطنت‌طلب؛ و رد هم‌پیمانی با مجاهدین خلق. سند هم‌پیمانی در این محورها فاقد شفافیت است.

– تقدم سیاست بر نهادسازی: پیش از توافق بر سر برنامه مشترک، باید سیاست و تاکتیک روشنی برای شرایط کنونی وجود داشته باشد؛ ایجاد نهادهایی مثل «کمیته دیپلماسی مشترک» بدون سیاست مشخص، بی‌اثر یا حتی بحران‌زا خواهد بود.

– مسئله نیروی مسلح: کومه‌له معتقد است سلاح نباید در اختیار احزاب بماند، بلکه باید تحت کنترل نهادهای منتخب مردمی قرار گیرد؛ ایده «سپاه کردستانی» واحد تحت فرماندهی احزاب را خطرناک می‌داند چون اختلاف حزبی می‌تواند آن را به گروه‌های متخاصم تجزیه کند.

– حاکمیت مردمی، نه تقسیم قدرت میان احزاب: هرگونه خلأ قدرت باید با نهادهای دموکراتیک مردمی (محلات، کارخانه‌ها، دانشگاه‌ها) پر شود، نه با تقسیم قدرت میان احزاب.

– هشدار درباره نقش آمریکا و اسرائیل: کومه‌له با توجه به اخباری که حول و حوش امضاء این سند در جریان بود، با ابراز نگرانی در این مورد هشدار داد که سیاست همسویی با آمریکا و اسرائیل برای جنبش کردستان فاجعه بار خواهد بود.

– کومه‌له همچنان «مرکز دیالوگ» را دستاوردی مثبت می‌داند و از ادامه گفت‌وگو حمایت می‌کند.

– عدم امضای این سند به معنای کناره‌گیری از همکاری نیست؛ کومه‌له همچنان خواهان همکاری بر پایه صداقت و احترام به تفاوت‌هاست.

– نهایتا موضع ما این بود: اتحادی که بر پایه پنهان‌کردن تفاوت‌ها بنا شود، در لحظات حساس فرومی‌پاشد؛ و وضوح امروز بهتر از بحران فرداست.

1. جهت‌گیری تاکتیکی و پیوند آن با اهداف استراتژیک

تاکتیک‌های امروز نباید اموری جدا از اهداف نهایی تلقی شوند. برعکس، هر گام در جهت سازمان‌یابی کارگران، هر تلاش برای ایجاد تشکل‌های زنان، هر حرکت در دفاع از آزادی‌های دموکراتیک، هر فعالیت فرهنگی، هنری، زیست‌محیطی و هر مطالبه برای آموزش به زبان مادری، اگر آگاهانه و در چارچوب یک افق روشن اجتماعی پیش برده شود، می‌تواند حلقه‌ای از زنجیره مبارزه برای دگرگونی بنیادی جامعه باشد. به بیان دیگر، سیاست تاکتیکی درست پلی است میان نیازهای فوری مردم و اهداف استراتژیک آینده؛ پلی که از یک سو شرایط زندگی را به طور نسبی بهبود می‌بخشد و از سوی دیگر، توده‌های مردم را با ضرورت سازمان‌یابی، اتحاد و دخالت مستقیم در سرنوشت خود آشنا می‌کند.

الف) حضور فعال در انجمن‌های صنفی کارگری: یکی از عرصه‌های مهم این جهت‌گیری، حضور فعال‌تر در انجمن‌های صنفی کارگری موجود در شهرهای کردستان است. طبقه کارگر و زحمتکشان در شرایطی زندگی می‌کنند که تورم، بیکاری، دستمزدهای ناچیز، نبود بیمه و امنیت شغلی، زندگی آنان را به شدت تحت فشار قرار داده است. فعالین حزبی باید در متن مبارزات جاری کارگران حضور داشته باشند؛ در پیگیری مطالبات معیشتی، در حمایت از معلمین، بازنشستگان کارگری، کارگران کارگاهها، کشاورزی، ساختمانی، کارگران خدماتی (شامل کارگران پلاتفرمی)، کارگران فصلی و کولبران، و در ایجاد صندوق‌های همبستگی مالی نقش عملی ایفا کنند. چنین فعالیتی به آنان تجربه تشکل، تصمیم‌گیری جمعی و اتکا به نیروی خود را می‌آموزد. این همان نقطه‌ای است که مبارزه روزمره برای نان و کار، به افق وسیع‌تر حاکمیت توده‌ای و عدالت اجتماعی پیوند می‌خورد.

ب) سازمان‌دهی زنان حول حقوق پایه‌ای: عرصه مهم دیگر، سازمان‌دهی زنان حول حقوق پایه‌ای و بر مبنای بیانیه حقوق زن است. ستم بر زنان در جامعه کردستان مانند همه جای ایران با ساختارهای طبقاتی، مردسالارانه، مذهبی و سیاسی گره خورده است. در کردستان، زنان همزمان با اشکال مختلف ستم روبه‌رو هستند: تبعیض جنسیتی، فشارهای سنتی و مذهبی، نابرابری اقتصادی، خشونت خانگی، قتل‌های ناموسی، محدودیت در اشتغال و مشارکت اجتماعی، و محرومیت از حقوق برابر در خانواده و جامعه. از این رو، ایجاد تشکل‌های زنان، جمع‌های محلی، می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تغییر توازن اجتماعی داشته باشد. مبارزه برای حق پوشش اختیاری، حق اشتغال، دستمزد برابر، حق طلاق، حضانت، مقابله با خشونت خانگی و دفاع از استقلال فردی و اجتماعی زنان، بخشی از ساختن جامعه‌ای برابر و آزاد در آینده است. هر گامی که زنان را از انزوا بیرون آورد و به نیرویی سازمان‌یافته و دخالتگر در جامعه تبدیل کند، در واقع گامی در مسیر تحول اجتماعی عمیق‌تر است.

ج) دفاع از آزادی‌های دموکراتیک و مدنی: دفاع از آزادی‌های دموکراتیک و مدنی نیز یکی از محورهای اساسی این سیاست است. آزادی بیان، آزادی تشکل، آزادی اعتراض، آزادی مطبوعات، حق تجمع، حق فعالیت احزاب و انجمن‌ها، و حق دخالت مردم در اداره امور خود، مطالباتی عمومی و حیاتی‌اند. در کردستان، این مطالبات با مسئله ملی، طبقاتی و اجتماعی درهم‌تنیده‌اند. مردم کردستان نه فقط خواهان رفع تبعیض ملی و پایان دادن به فضای امنیتی هستند، بلکه خواهان مشارکت مستقیم در تعیین سرنوشت خود و اداره جامعه خویش‌اند. بنابراین فعالیت در زمینه آزادی‌های دموکراتیک باید بر پایه «بیانیه حقوق مردم زحمتکش در کردستان» و «برنامه کومه‌له برای حاکمیت توده‌ای» پیش برده شود. دفاع از زندانیان سیاسی و فعالین اجتماعی، اعتراض به سرکوب معلمین، دانشجویان، بازنشستگان، کولبران، کارگران، زنان و جوانان، مطالبه رفع فضای نظامی و امنیتی از شهرها و روستاها، و ترویج ایده شوراها و نهادهای مردمی، همگی می‌توانند آزادی سیاسی را از یک شعار کلی به نیاز زنده و روزمره مردم تبدیل کنند.

د) فعالیت فرهنگی، هنری، زیست‌محیطی و دفاع از آموزش به زبان مادری: فعالیت فرهنگی، هنری، زیست‌محیطی و دفاع از آموزش به زبان مادری نیز باید جایگاه برجسته‌ای در کار اجتماعی فعالین داشته باشد. فرهنگ و هنر از مؤثرترین ابزارها برای ارتباط با توده‌های وسیع مردم‌اند. شعر، موسیقی، تئاتر، ادبیات، سینما، هنر خیابانی و فعالیت‌های فرهنگی محلی می‌توانند پیام آزادی، برابری و مقاومت را به زبانی ملموس و قابل فهم منتقل کنند. در کنار آن، دفاع از زبان کردی و حق آموزش به زبان مادری، دفاع از حق برابر مردم کردستان است. این مطالبه را باید با مبارزه برای آموزش رایگان، برابر، دموکراتیک و رهایی‌بخش پیوند زد. همچنین بحران محیط‌زیست، نابودی جنگل‌ها، کم‌آبی، آلودگی، تخریب مراتع و بی‌توجهی به منابع طبیعی، مستقیماً زندگی زحمتکشان، روستاییان و نسل آینده را تهدید می‌کند. فعالیت‌های زیست‌محیطی می‌توانند جوانان، معلمان، دانشجویان، روستاییان و فعالین شهری را در یک میدان مشترک گرد آورند و حس مسئولیت جمعی نسبت به آینده جامعه را تقویت کنند.

ه) پیوند مطالبات مختلف: نکته تعیین‌کننده در همه این عرصه‌ها، پیوند دادن مطالبات ملی، طبقاتی، جنسیتی و دموکراتیک در قالب‌های اجتماعی و زنده است. هیچ‌یک از این مطالبات نباید جدا از دیگری دیده شود. کولبر فقط قربانی فقر نیست؛ او همزمان قربانی ستم ملی، بی‌عدالتی اقتصادی، سرکوب امنیتی و نبود فرصت‌های برابر است. زن کارگر کرد فقط با تبعیض جنسیتی روبه‌رو نیست؛ او همزمان زیر فشار استثمار طبقاتی و ستم ملی نیز قرار دارد. معلمی که برای آموزش به زبان مادری مبارزه می‌کند، تنها یک مطالبه فرهنگی را طرح نمی‌کند، بلکه برای عدالت آموزشی، دموکراسی و حق تعیین سرنوشت نیز می‌جنگد. بنابراین وظیفه فعالین این است که این پیوندها را در عمل، در شعارها، در تشکل‌ها و در فعالیت‌های روزمره نشان دهند تا کارگر، زن، جوان، دانشجو، معلم، کولبر و روستایی خود را جزئی از یک مبارزه مشترک احساس کند.

و) تمرین جامعه آزاد و برابر از امروز: اهمیت این جهت‌گیری‌ها در آن است که اهداف بلندمدت را از سطح شعار به تجربه اجتماعی تبدیل می‌کند. اگر هدف نهایی، جامعه‌ای آزاد، برابر، شورایی، سوسیالیستی و متکی بر حاکمیت توده‌هاست، این جامعه باید از امروز در اشکال کوچک‌تر تمرین و تجربه شود. وقتی کارگران برای دفاع از حقوق خود انجمن، کمیته یا صندوق همبستگی ایجاد می‌کنند، در واقع اداره جمعی را تمرین می‌کنند. وقتی زنان تشکل مستقل می‌سازند، پایه‌های جامعه‌ای برابر را می‌گذارند. وقتی مردم برای زبان مادری، آزادی تشکل، محیط‌زیست و حقوق دموکراتیک مبارزه می‌کنند، حق دخالت مستقیم در سرنوشت خود را به میدان می‌آورند. این‌ها اجزای زنده مسیر رسیدن به تحول اجتماعی‌اند.

ز) دو نتیجه همزمان: بر این اساس، اجرای چنین سیاستی دو نتیجه همزمان دارد. نخست، شرایط زندگی مردم را در حد امکان و به طور نسبی بهبود می‌بخشد؛ زیرا مبارزه برای دستمزد، بیمه، امنیت شغلی، حقوق زنان، آزادی‌های مدنی، آموزش به زبان مادری و حفظ محیط‌زیست، پاسخ به نیازهای واقعی و فوری جامعه است. دوم، افق انقلاب و تحول اجتماعی را روشن‌تر و ملموس‌تر می‌کند؛ زیرا مردم در جریان همین مبارزات می‌آموزند که بدون تشکل، همبستگی و دخالت مستقیم خود نمی‌توانند سرنوشتشان را تغییر دهند. به این ترتیب، مبارزه توده‌ای و اجتماعی نه عقب‌نشینی از اهداف استراتژیک است و نه جایگزین آن، بلکه راه واقعی نزدیک شدن به آن است.

ح) انقلاب محصول انباشت تجربه: در نهایت، انقلاب اجتماعی با فرمان، شعار یا انتظار منفعلانه شکل نمی‌گیرد. انقلاب محصول انباشت تجربه، سازمان، آگاهی، اعتماد، همبستگی و حضور فعال توده‌ها در مبارزات روزمره است. سیاست درست در این دوره آن است که فعالین حزبی در دل جامعه، در کنار مردم و در متن مطالبات زنده آنان حضور یابند؛ مبارزات پراکنده را به هم پیوند دهند؛ افق رهایی‌بخش و برابرطلبانه را در عمل نشان دهند؛ و گام به گام شرایط ذهنی و عینی لازم برای تحول اجتماعی را فراهم سازند. این همان مسیری است که هم زندگی امروز را انسانی‌تر می‌کند و هم چشم‌انداز آینده‌ای آزاد، برابر و متکی بر اراده مردم را به واقعیتی دست‌یافتنی‌تر تبدیل می‌سازد.

2. امنیت و ادامه کار در دوره پساجنگ

ماه‌های نخست پس از پایان جنگ، روزهای حساس و تعیین‌کننده‌ای هستند. جمهوری اسلامی در این مرحله عجله دارد و می‌خواهد پیش از شکل‌گیری هر موج اعتراضی، دست به کار شود. این خطر به ویژه متوجه فعالین سیاسی در سطوح مختلف است. این مسئله تنها مربوط به کردستان هم نیست. همه فعالین داخل کشور باید با حداکثر هوشیاری عمل کنند. آمادگی سیاسی و تشکیلاتی باید حفظ شود. در این دوره باید خونسرد بود و محتاطانه عمل کرد. تا زمانی که حزب از مجاری رسمی خود خط مشی روشن‌تری اعلام کند، از هر اقدامی که بتواند به نیروهای سرکوبگر بهانه بدهد، باید خودداری شود. هوشیاری امروز، شرط ادامه مبارزه فرداست.

3. تشکیلات علنی کومه‌له در اقلیم کردستان

الف) جایگاه مبارزه مسلحانه: گرچه در طول بیش از دو دهه گذشته، پیشمرگان کومه‌له در راستای ارزیابی عینی از شرایط جدید، دست به عملیات نظامی تهاجمی علیه نیروهای جمهوری اسلامی نزده‌اند، اما این امر هرگز به معنای زیر سوال رفتن حقانیت، اصالت و ضرورت تاریخی مقاومت مسلحانه در چارچوب «حق دفاع مشروع» در استراتژی ما نبوده و نیست. واقعیت عینی تاریخ این است که مبارزه مسلحانه هرگز انتخاب اول مردم کردستان نبود، بلکه توسط تهاجم رژیم به جامعه کردستان تحمیل شد. مردم آزادی می‌خواستند و چون مصمم بودند از دستاوردهای دموکراتیک خو دفاع کنند، ناگزیر به حمل سلاح شدند.

آنان به خشونت متوسل نشدند، بلکه در برابر خشن‌ترین دستگاه سرکوب تاریخ معاصر ایستادگی کردند و از حرمت انسانی خود دفاع نمودند. امروز، جامعه بیدار کردستان با کوله‌باری از تجارب گران‌بهای تاریخی، دست‌اندرکار شکل‌دهی به روش‌های نوین و تکامل‌یافته‌تری از مبارزه توده‌ای است. اعتصابات سیاسی عمومی، یکپارچه و توده‌گیر، امروز به سلاحی کارآمد، جاافتاده و فلج‌کننده علیه حاکمیت بدل شده است؛ روشی مبارزاتی که با کمترین هزینه انسانی، بیشترین دستاوردهای سیاسی و سازماندهی را به همراه دارد.

تشکیل جنبش‌های پایدار مدنی، شبکه‌های محلی و تربیت رهبران میدانی در دانشگاه‌ها، کارخانه‌ها و محلات، جامعه را در مسیر آمادگی کامل قرار داده است. تجلی شکوهمند این آمادگی در خیزش انقلابی «زن، زندگی، آزادی» به وضوح خود را نشان داد. این جنبش که فلسفه و شعار محوری‌اش ریشه در فرهنگ سیاسی و مترقی نیروی پیشمرگ کومه‌له دارد، مسیری روشن و بدون بازگشت که جامعه را به سوی پیروزی نهایی هدایت می کند.

ب) موقعیت کنونی کومه‌له در اقلیم کردستان: همه شواهد حاکی از آن است که در دوره پساجنگ، شرایط کار ما در این منطقه تغییر خواهد کرد. شکل و ابعاد این تغییر هنوز نمی‌تواند به دقت تعیین شود. آنچه مسلم است جمهوری اسلامی فشارهای خود را بر اقلیم کردستان برای محدود کردن بیشتر فعالیت‌های اپوزیسیون تشدید خواهد کرد. ما درجه معینی از این فشارها را پس از امضای توافق امنیتی ایران و عراق تجربه کردیم و راه‌های تطبیق دادن وضعیت خود با شرایط جدید را تمرین کرده‌ایم. این سیاست قبلاً در جزئیات تدوین شده و بعضاً عملی هم شده است: دو اصل اساسی بر اقدامات ما ناظر خواهد بود: اول، ادامه کاری فونکسیون‌های اصلی فعالیت کومه‌له نباید مختل شوند. دوم، امنیت و امور زندگی رفقای این بخش تشکیلات نباید به مخاطره بیفتد.

پلنوم کمیته مرکزی کومه‌له

تیرماه 1405 – ژوئن 2026

نوشته موضع حزب کمونیست ایران در رابطه با پیامدهای جنگ و تاکتیک‌ها و سیاست‌های آتی این حزب! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

مراسم تشییع پیکر علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران، و سه نفر از اعضای خانواده‌اش روز دوشنبه 15 تیر 1405،  با تابوت‌گردانی در تهران آغاز شد.

روز یک‌شنبه، جمعیت انبوهی در مراسم اقامه نماز میت بر پیکر خامنه‌ای شرکت کردند. در این مراسم، سه فرزند پسر او حضور داشتند، اما مجتبی خامنه‌ای که پس از پدرش به عنوان رهبر جمهوری اسلامی منصوب شد، حضور نداشت؛ او از زمان تصدی این مقام، به دنبال مجروح شدن در جریان جنگ، تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده است.

تصاویر تلویزیون رسمی ایران نشان می‌داد که شماری از مقام‌های ارشد سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی در صف نخست و در کنار تابوت خامنه‌ای حضور داشتند. هم‌چنین فرزندان او، مصطفی، مسعود و میثم نیز در این مراسم دیده شدند.

خبرگزاری آسوشیتدپرس روز یک‌شنبه 14 تیر، گزارش داد جمعیت حاضر در روز دوم مراسم از روز نخست گسترده‌تر بوده است. آیت‌الله جعفر سبحانی نماز مراسم را در مصلای تهران خواند و مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی، از جمله مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف، فرمانده سپاه پاسداران و اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس، در مراسم حضور داشتند. سه پسر خامنه‌ای، مصطفی، مسعود و میثم نیز در مراسم دیده شدند، اما مجتبی خامنه‌ای، که پس از مرگ پدرش به‌عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی معرفی شده، همچنان در انظار عمومی ظاهر نشده است.

غیبت مجتبی خامنه‌ای به یکی از مهم‌ترین حاشیه‌های سیاسی مراسم تبدیل شده است. رویترز گزارش داده بود که از زمان جانشینی او، هیچ تصویر یا حضور عمومی تازه‌ای از او منتشر نشده و گفته می‌شود در همان حمله‌ای که پدرش را کشت، زخمی شده است. این غیبت، در حالی که تصاویر او در مراسم و خیابان‌ها نصب شده، پرسش‌ها درباره وضعیت جسمی و موقعیت واقعی او در ساختار قدرت را افزایش داده است.

فضای مراسم با شعارهای تند علیه آمریکا و اسرائیل همراه بود. در روز نخست، شعارهای «مرگ بر آمریکا» و «انتقام» در مصلای تهران شنیده شد و در روز دوم نیز، بنا بر گزارش آسوشیتدپرس، سخنان یکی از اجراکنندگان مراسم علیه دونالد ترامپ با واکنش جمعیت روبه‌رو شد. این فضای انتقامی در حالی جریان دارد که تهران و واشنگتن هنوز درگیر مذاکرات برای تثبیت توافق موقت و پایان دائمی جنگ‌اند.

قرار است تابوت خامنه‌ای که در پرچم ایران پیچیده شده، به‌همراه تابوت‌های اعضای خانواده‌اش که در 28 فوریه 2026، در حمله هوایی در آغاز حملات اسرائیل و ایالات به ایران متحده کشته شدند، بر روی یک کامیون حمل شود. این کاروان در حرکت به سمت فرودگاه بین‌المللی مهرآباد، از خیابان‌های تهران عبور خواهد کرد.

این مراسم پس از سه روز آیین‌های رسمی در مصلای بزرگ تهران برگزار می‌شود؛ که شبانه‌روز شاهد حضور طرفدارانش برای آخرین وداع با خامنه‌ای و سه نفر از اعضای کشته‌شده خانواده‌اش بود که در حملات 28 فوریه همراه او جان باختند.

بر اساس اعلام برگزارکنندگان، قرار است کاروان تشییع ساعت 6:00 صبح به وقت محلی‌(2:30 به وقت گرینویچ) حرکت خود را آغاز کند و این مراسم بین 10 تا 12 ساعت به طول بینجامد. کاروان در این مدت از خیابان‌ها و میدان‌های اصلی تهران، از جمله خیابان انقلاب و میدان آزادی عبور خواهد کرد. مقام‌های جمهوری اسلامی ایران، روزهای یک‌شنبه و دوشنبه را تعطیل رسمی اعلام کرده‌‌اند.

با این حال، مراسم تشییع علی خامنه‌ای که بیش از 36 سال رهبری حکومت را بر عهده داشت، به تهران محدود نخواهد بود. پیکر او برای برگزاری مراسمی دیگر به شهر قم منتقل می‌شود. سپس در 8 ژوئیه، مراسم تشییعی در جنوب عراق برگزار خواهد شد و پس از آن، پیکر وی دوباره به ایران بازگردانده می‌شود تا در 9 ژوئیه در زادگاهش، شهر مشهد به خاک سپرده شود.

بیش از ۳۶ سال حاکمیت بلامنازع او بر ایران، دوره‌ای سیاه و فاجعه‌آمیز در تاریخ معاصر این کشور است. اما پایان زندگی خامنه‌ای، هنوز نقطه پایانی قطعی بر جمهوری اسلامی نیست.

علی خامنه‌ای  و اعضایی از خانواده‌اش در اثر حمله سنگین اسرائیل و آمریکا به «بیت» او کشته شدند. بیش از ۳۶ سال حکومت او بر ایران یکی از پرآسیب‌ترین و سیاه‌ترین دوران تاریخ معاصر ایران به شمار می‌آید. اگر دوران روح‌الله خمینی با سرکوب‌ها و اعدام‌های گسترده، بحران‌شدید در مناسبات خارجی ایران در پی اشغال سفارت آمریکا، اعدام‌های روزانه، فتوای حجاب اجباری زنان، حمله به کردستان، فتوای قتل نویسندگان خارجی و تداوم لجوجانه جنگ خانمان‌سوز با عراق بود دوران خامنه‌ای با تداوم شدیدتر برخی از این بحران‌ها و افزون‌شدن بحران‌های جدید همراه بود که نهایتا زمینه‌ساز دومین و سومین جنگ ویرانگر در دوران استقرار ۴7 ساله جمهوری اسلامی شد.

در سالیان اخیر، نام بسیاری از فعالان مدنی به مجازات شلاق الصاق شده است؛ از رویا حشمتی و مهدی یراحی تا آتش شاکرمی و اکنون پرستو احمدی. وجه مشترک همه این افراد ایستادن در برابر نظمی است که جمهوری اسلامی از جامعه می‌خواهد

خامنه‌ای در سال ۱۳۶۸ و زمانی که ۵۰ سال داشت، در شرایطی به رهبری جمهوری اسلامی رسید که خود اذعان داشت که ایران از آن صدمه خواهد دید و «باید خون گریست به حال جامعه اسلامی که حتی احتمال رهبر شدن کسی مثل بنده در آن مطرح بشود.» سخنی که در عمل مصداق یافت و دور از واقعیت نبود.

خامنه‌ای ۳۹ ساله بود که پیروزی انقلاب 1357، او را از یک آخوند ساده به مدارج بالای قدرت در ایران رساند. او پدری ترک و مادری مشهدی داشت و سال ۱۳۱۸ در همین شهر به دنیا آمده بود. هم پدرش و هم خانواده مادرش در لباس روحانیت بودند و خودش هم سر از حوزه علمیه درآورد و عبا و عمامه‌پوش شد.

اولین آشنایی او با عالم سیاست به قول خودش سال ۱۳۳۱ و با شنیدن حرف‌هایی بود که نواب صفوی در یک سخنرانی در سفرش به مشهد عنوان کرد: «همان وقت جرقه‌های انگیزش انقلاب اسلامی به‌وسیله نواب صفوی در من به وجود آمد و هیچ شکی ندارم که اولین آتش را مرحوم نواب در دل ما روشن کرد.»

نواب صفوی بنیان‌گذار و رهبر سازمان فدائیان اسلام و حامی ترور و خشونت و قهر علیه مخالفان فکری و سیاسی بود. مشارکت در ترور چهره‌های سیاسی و فرهنگی هم‌چون احمد کسروی، عبدالحسین هژیر، حاجعلی رزم‌آرا، حسین علاء در کارنامه او ثبت است و کتابش از مراجع اولیه تشکیل حکومت اسلامی در ایران به شمار می‌آید.

اولین آشنایی خامنه‌ای با روح‌الله خمینی سال ۱۳۳۶ بود، ولی سخنرانی‌ها و تحرکات خمینی علیه اصلاحات شاه در زمینه اصلاحات ارضی و حق رای زنان در سال ۱۳۴۱ او را هم جذب کرد و نهایتا در حلقه مریدان او درآمد و به رابط او با محافل مذهبی خراسان تبدیل شد.

مخالفت از جنبه آموزه‌های اسلامی با حکومت شاه و در همراهی با روح‌الله خمینی او را به یکی از روحانیون سیاسی در حوزه‌های علمیه بدل کرد که در سال‌های قبل از انقلاب چند باری سبب شد به زندان‌های کوتاه‌مدت و تبعید برود. او از اعضای اولین تشکیلات مخفی حوزه علمیه قم بود، تشکیلاتی که کسانی مانند هاشمی رفسنجانی و محمد بهشتی هم از اعضای دیگر آن بودند.

خامنه‌ای نفرت از مدرنیسم و تمدن غرب از همان دوران قبل از انقلاب در اندیشه‌های او موج می‌زد. از پنج کتابی که او از عربی به فارسی ترجمه کرد، سه کتاب را سید قطب نوشته است که عمدتا شامل القای روایتی از تضاد میان آموزه‌های اسلام و تمدن غرب است. مقدمه‌ای که خامنه‌ای بر یکی از این کتاب‌ها با عنوان «ادعا نامه‌ای علیه تمدن غرب و دورنمایی از رسالت اسلام» نوشته، آکنده است از نفرت و خصوت با اندیشه‌ها و تفکرات غربی.

سیدقطب، نظریه‌پرداز مذهبی مصری به «آموزگار گفتمان تکفیر در سده بیستم» معروف بود و اندیشه او سخت در ایدئولوژی جنبش‌ها و گروه‌های اسلام‌گرا، جهادی و سلفی اثر گذاشت. او واضع و شارع مفهوم‌هایی مانند «جاهلیت جهان»، «حاکمیت الله» و «جهانی بودن اسلام» بود و نامش با «تکفیر» و «جهاد» و «خشونت» پیوند عمیقی داشت.

با پیروزی انقلاب 1357، خامنه‌ای فعالانه در قدرت‌گیری جمهوری اسلامی و سرکوب شدید گرایشات سیاسی دیگر، نقش داشت.

او پس از به قدرت رسیدن خمینی تا سال ۱۳۵۹، عضو ثابت شورای انقلاب بود و بعدتر در کنار امامت جمعه تهران برخی مقام‌های ارشد مانند معاونت وزارت دفاع یا سرپرستی موقت سپاه و نهایتا نمایندگی مجلس را عهده‌دار شد. در همین دوران، نمایندگی مجلس بود که با نطقش در مجلس سهمی عمده در برکناری ابوالحسن بنی‌صدر از ریاست جمهوری داشت. بنی‌صدر در مقام اولین رییس جمهور پس از انقلاب به تدریج با زیادیه‌روی و رویه‌های سخت‌گرایانه خمینی و نزدیکان او مخالف شد و نهایتا کارش در خرداد ۱۳۶۰ به برکناری و فرار از کشور انجامید. چند روزی بعد از این برکناری بود که مجاهدین خلق تظاهرات بزرگ 30 خرداد و مبارزه مسلحانه علیه حکومت را آغاز کردند. حکومت نیز در جهت تثبیت موقعیت خود، ترور و کشتار و اعدام هولناکی را بر کنار تحمیل کرد و جنگ ایران و عراق نیز موقعیت حکومت را تقویت کرد. بمبی نیز در مسجدی که خامنه‌ای در آن مشغول سخنرانی بود منفجر شد که به فلج شدن دست راست او انجامید.

خامنه‌ای سال ۱۳۶۰، به‌عنوان سومین رییس جمهور اسلامی برگزیده شد و در کانون اصلی قدرت قرار گرفت. مقام ریاست جمهوری در دوران ۷ ساله او مطابق آن‌چه که در قانون اساسی اولیه آمده بود قدرت چندانی نداشت و به خصوص حمایت خمینی از میرحسین موسوی در مقام نخست‌وزیری مجال چندانی به او جهت پیش‌برد افکار و نظرات شخصی‌اش را نمی‌‌داد، نظراتی که در عرصه اقتصادی بیش‌تر بر میدان دادن دولت به محافل بازاری و «بخش خصوصی» متمرکز بود و در عرصه فرهنگی و سیاسی رویکردی خشونت‌بار و بی‌رحمی داشت.

با این همه، خامنه‌ای با مشکلاتی مواجه بود. شهریور ۱۳۶۷ که میرحسین موسوی در اعتراض به موازی‌کاری‌های خامنه‌ای از پست نخست وزیری استعفا داد، در نامه‌ای کناره‌گیری‌اش از پست نخست وزیری، خطاب به خامنه‌ای از  جمله نوشت: «عمليات برون مرزی که بدون اطلاع و دستور دولت صورت می‌گيرد، شما بهتر می‌دانيد که تاکنون فاجعه‌آفرينی و اثر نامطلوب آنها برای کشور چه‌قدر بوده است. بعد از آن‌که هواپيمايی ربوده می‌شود، از آن باخبر می‌شويم. وقتی مسلسلی در يکی از خيابان‌های لبنان گشوده می‌شود و صدای آن در همه جا می‌پيچد، متوجه قضيه می‌شويم. پس از کشف مواد منفجره از حجاج ما در جده، اينجانب از اين امر آگاه می‌شوم. متاسفانه و عليرغم همه ضرر و زيانی که اين حرکت متوجه کشور کرده است، هنوز نظير اين عمليات می‌تواند هر لحظه و هر ساعت بنام دولت صورت گيرد.»

با این وجود، با مرگ خمینی در خرداد ۱۳۶۸ و در فعل و انفعالاتی محرمانه در مجلس خبرگان، علی خامنه‌ای بدون آن که مجتهد باشد با توصیه و لابی‌گری هاشمی رفسنجانی به مقام رهبری جمهوری اسلامی رسید.

خامنه‌ای اما نه کاریزمای خمینی و حمایت بخشی از مردم را با خود داشت و نه از دانش دینی درخور جمهوری اسلامی برخوردار بود. اما او همانند خمینی، سرسازگاری با حقوق بشر و آزادی و عدالت نداشت و همین سیاست‌ها، سبب شد که در دوران ۸ ساله اول رهبری‌اش که با ریاست جمهوری رفسنجانی توام بود از طریق گسترش شدید اختیارات و دخالت‌های دفتر رهبر، ایجاد نهادهای موازی و تطمیع، حامی ‌پروری و برکشیدن بخش محافظه‌کار حکومت به تثیبت پایه‌های قدرت خود بکوشد.

او از طریق مهره‌چینی‌ها در نهادهای کلیدی مانند شورای نگهبان، قوه قضاییه، وزارت اطلاعات، مجمع تشخیص مصلحت، صدا و سیما، تولیت آستان قدس و حوزه‌های علمیه و نیز بنیادهایی مانند ستاد اجرایی فرمان امام و بنیاد مستضعفان و نیز تقویت سپاه پاسداران از طریق درگیرکردن آن در انواع فعالیت‌های اقتصادی و امنیتی و سازمان‌دهی گروه‌های حزب‌الهی در کشورهای دیگر، برای خود پایگاه و تکیه‌‌گاه قدرتی گسترده ایجاد کرد.

او در یک سخنرانی در دی‌ماه ۱۳۹۹ از جمله گفت: «هدف هم ایجاد تمدّن نوین اسلامی است؛ این هدف نهایی ما است. ممکن است یک نسل به این هدف نرسد، امّا این راه ادامه خواهد داشت و ان‌شاء‌الله نسل‌های بعدی به این هدف خواهند رسید. و باید غلبه کنیم بر دست‌اندازی‌هایی که سلطه‌گران در راه ما ایجاد می‌کنند و سیاست‌های خباثت‌آلودی که علیه کشورمان به‌وجود می‌آورند. مواضع ما در مقابل دولت آمریکا ناشی از این تفکّر است، ناشی از این استدلال و این فلسفه است.»

خامنه‌ای اغلب تحولات و اعتراضات در مخالفت با حکومت در درون کشور را به توطئه آمریکا و غرب یا آن‌چه که تحت عنوان کلی «دشمن» از آن یاد می‌کرد نسبت می‌داد. از اعتراضات گسترده دانشجویان در سال ۱۳۷۸ تا رشد و گسترش فضای انتقادی و رسانه‌ای در دوران اصلاحات که دستور توقیف گسترده روزنامه‌ها را داد تا اعتراضات جنبش سبز در سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹، اعتراضات دی ۱۳۹۶، اعتصابات ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸، اعتراضات آبان، دی ۱۳۹۸ و نیز جنبش بزرگ «زن، زندگی، آزادی» ۱۴۰۱  همه و همه با همین توجیه و اتهام به شدت سرکوب شدند. کشتاری که در دی ماه 1404، در چارچوب سرکوب خیزش بزرگی از جامعه ایران رقم خورد نیز در کلام و بیان خامنه‌ای به «دشمن» نسبت داده شد. البته ناگفته نماند که تبلیغات و موضع‌گیری‌های ترامپ، نتانیاهو، موساد و رضا پهلوی هم موضع خامنه‌ای را در سرکوب وحشیانه و خونین مردم معترض در دی ماه را توجیه‌پذیر کرد.

آغاز مخفیانه راه‌اندازی پروژه هسته‌ای شامل غنی‌سازی اورانیوم و تهیه برخی طرح‌ها و مقدمات برای تولید بمب اتمی هم به همین دوران اول زمامداری خامنه‌ای برمی‌گردد که نهایتا در سال ۱۳۸۱ افشا شد و چالش هسته‌ای را هم به مورد دیرپا و خطرناک‌تری در مناقشه ایران با جهان و به خصوص غرب اضافه کرد. این چالش نقش عمده‌ای را در ایجاد بستر و بهانه برای تحریم‌های اقتصادی ایران و هم‌چنین برای بروز دومین و سومین جنگ ویرانگر علیه ایران در دوران برقراری حکومت اسلامی داشت.

فعالیت سپاه قدس، شاخه خارجی سپاه پاسداران، نیز از شاخص‌های زمامداری دوران خامنه‌ای بود. به خصوص با سرنگونی صدام حسین در سال ۱۳۸۲ و بازشدن بیش‌تر امکان مانور و تاثیرگذاری ایران در عراق مداخلات منطقه‌ای سپاه قدس شد. در همین راستا، پروژه‌هایی توام با توهم نیز مانند «ایجاد عمق استراتژیک» و «محور مقاومت» شامل تسلیح و آموزش و تجهیز نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در عراق و سوریه و لبنان و غزه و یمن رقم خورد که هیچ ربطی به تامین امنیت ملی ایران نداشت و چنین سیاستی در تحقق «امپراتوری اسلامی» و «پان اسلامیسم» صورت گرفت که از همان اوایل سرکوب انقلاب مردم ایران توسط خمینی آغاز شده بود.

سپاه قدس نقشی عمده در جنگ داخلی ۱۳ ساله سوریه و حمایت از حکومت بشار اسد به عهده داشت، با هزینه‌های مالی زیاد و قربانی‌شدن تعداد زیادی از نیروهای ارشد نظامی و امنیتی از میان شهروندان ایران و  افغانستان و پاکستان و برخی دیگر از کشورهای منطقه را در پی داشت.

در مجموع می‌توان گفت که جمهوری اسلامی تحت رهبری علی خامنه‌ای، مبانی قدرت خود را نه در سهم‌گیری در اقتصاد جهانی و استفاده از ظرفیت‌های گسترده ایران برای پیشرفت و توسعه، بلکه بر مولفه‌های امنیتی و تحریک‌زایی مانند پروژه هسته‌ای، توسعه «قدرت موشکی و  «محور مقاومت» پیش برد، سه مولفه‌ای که اقتصاد و توسعه جامعه ایران را زیر تحریم و انزوا به قهقرا بردند و نهایتا جنگ‌های اخیر راه افتادند.

سرکوبگران حکومتی در خیابان‌ها

در آستانه مراسم تشییع علی خامنه‌ای، شهرداری تهران و نهادهای مسئول با اجرای مجموعه‌ای از تغییرات گسترده در معابر اصلی پایتخت، مسیر ویژه‌ای  را برای عبور کاروان تشییع و تجمع شرکت‌کنندگان آماده کردند؛ اقداماتی که شامل جمع‌آوری جدول‌های مسیر اتوبوس‌های تندرو‌(BRT)، اجرای دیوارهای بتنی و تغییرات عمرانی در بخش‌هایی از شهر بود.

بر اساس اعلام مقام‌های شهری، عملیات حذف جدول‌های مسیر BRT از خیابان دماوند در شرق تهران آغاز شد و تا میدان آزادی در غرب پایتخت ادامه یافت. این تغییرات با هدف ایجاد یک کریدور یکپارچه از شرق به غرب تهران انجام شد تا کاروان تشییع بتواند بدون مانع در طول مسیر حرکت کند و امکان حضور جمعیت بیش‌تری در مراسم فراهم شود.

همزمان، طرحی با عنوان «ایمن‌سازی مسیر بدرقه» نیز اجرا شد که شامل نصب حدود پنج کیلومتر دیوار پیش‌ساخته بتنی در پل‌ها، زیرگذرها، گلوگاه‌ها و نقاط مرتفع مسیر بود. به گفته مسئولان، برای این پروژه حدود هزار و ۲۵۰ قطعه دیوار بتنی با ابعاد سه در چهار متر و ارزشی نزدیک به ۶۰ میلیارد تومان به کار گرفته شد.

این عملیات عمرانی بخش‌هایی از مهم‌ترین شریان‌های پایتخت را در بر گرفت؛ از جمله تقاطع پل کن با بزرگراه شهید لشگری، زیرگذر بزرگراه یادگار امام و خیابان آزادی، میدان فتح، زیرگذرهای میدان آزادی، تقاطع فرودگاه مهرآباد با بزرگراه شهید لشگری، زیرگذر استاد معین، تقاطع خیابان انقلاب و کارگر و همچنین پل تقاطع بزرگراه شهید فهمیده با بزرگراه جناح.

بر اساس ارقام رسمی که تاکنون اعلام شده‌اند، تنها اجرای دیوارهای بتنی مسیر تشییع حدود ۶۰ میلیارد تومان هزینه داشته است. با احتساب جمع‌آوری جدول‌های مسیر BRT، عملیات عمرانی، ماشین‌آلات، نیروی انسانی و سایر اقدامات اجرایی، می‌توان برآورد کرد که هزینه آماده‌سازی مسیر تشییع دست‌کم بیش از ۱۰۰ میلیارد تومان بوده است؛ هرچند مقام‌های مسئول تاکنون رقم رسمی مجموع این هزینه‌ها را اعلام نکرده‌اند.

هم‌زمان اما برای انتقال پیکر رهبر دوم جمهوری اسلامی در صورت بروز هر حادثه، دو فروند هلیکوپتر نیز پیش‌بینی شده است. به گفته رییس سازمان اورژانس تهران اگر به هر دلیلی، امکان انتقال جسد علی خامنه‌ای در نمونه متحرک از ضریح پیشوای هشتم شیعیان ممکن نبود، هلیکوپترهایی برای انتقال پیکر او آمده هستند. 

برای پذیرایی از حاضران در مراسم تشییع علی خامنه‌ای، برنامه‌ریزی گسترده‌ای انجام شده است. هم‌زمان با آغاز مراسم، رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی از استقرار هزاران موکب در تهران و دیگر شهرهای مسیر تشییع خبر دادند؛ موکب‌هایی که علاوه بر توزیع غذا و نوشیدنی، خدمات درمانی، فرهنگی و پشتیبانی نیز ارائه می‌کنند. با این حال، با وجود ابعاد گسترده این سازمان‌دهی، اطلاعات روشنی درباره هزینه‌ها و منابع مالی آن‌ها منتشر نشده است.

آمارهای اعلام‌شده درباره تعداد موکب‌ها نیز یکسان نیست. رحیم نادعلی، معاون فرهنگی سپاه محمد رسول‌الله تهران بزرگ، اعلام کرده است که هفت هزار و ۸۰۰ نفر در سامانه «موکب‌یار» ثبت‌نام کرده‌اند و حدود دو هزار موکب به‌صورت سازمان‌یافته در مراسم فعالیت دارند. در مقابل، کاووس محمودی، مدیر اربعین کشور در ستاد توسعه و بازسازی عتبات عالیات، از آمادگی سه هزار موکب با همکاری سپاه پاسداران و شهرداری‌ها خبر  داده است. هم‌چنین فرمانده سپاه سیدالشهدا استان تهران اعلام کرده که تنها در استان تهران ۵۱۰ موکب، شامل ۴۲۰ موکب در شهرستان‌ها و ۹۰ موکب در شهر تهران، مستقر شده‌اند.

بر اساس گزارش‌های رسمی، بخش عمده این موکب‌ها با مشارکت سپاه پاسداران، سازمان بسیج، ستاد توسعه و بازسازی عتبات عالیات، هیئت‌های مذهبی، شهرداری‌ها، دانشگاه‌ها و دیگر نهادهای حکومتی یا وابسته به حکومت اداره می‌شوند. در کنار این شبکه، هیات‌ها و شخصیت‌های وابسته به آنچه جمهوری اسلامی «محور مقاومت» می‌نامد نیز برای حضور در مراسم به تهران دعوت شده‌اند؛ حضوری که در امتداد تلاش حکومت برای نمایش حمایت جریان‌های همسو با خود در سطح منطقه ارزیابی می‌شود.

با وجود آن‌که مقام‌های جمهوری اسلامی از «موکب‌های مردمی»، «نذورات»، «خیرین» و «ظرفیت‌های جهادی» به‌عنوان منابع پشتیبانی این موکب‌ها نام می‌برند، هیچ گزارش رسمی درباره بودجه اختصاص‌یافته، هزینه هر موکب یا سهم نهادهای دولتی در تأمین این هزینه‌ها منتشر نشده است.

در مقابل، گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که زیرساخت‌های اصلی برگزاری این شبکه گسترده با استفاده از امکانات عمومی فراهم شده است. راه‌اندازی سامانه «موکب‌یار» برای ثبت‌نام و جانمایی موکب‌ها، مدیریت و هماهنگی توسط سپاه و ستاد توسعه و بازسازی عتبات، همکاری شهرداری‌ها، اختصاص یک‌هزار و ۶۳۵ مرکز اسکان، استفاده از مدارس، مصلا‌ها، سوله‌های ورزشی و مساجد، حمل‌ونقل عمومی رایگان، خدمات امدادی، درمانی، انتظامی و امنیتی، همگی با مشارکت مستقیم نهادهای عمومی و حکومتی انجام شده‌اند.

نمایش تابوت‌گردانی در تهران تنها، بخشی از برنامه‌ای است که جمهوری اسلامی برای بدرقه دومین رهبر خود تدارک دیده است. بر اساس برنامه رسمی، پس از پایان مراسم در تهران، پیکر علی خامنه‌ای به قم، سپس شماری از شهرهای زیارتی عراق، منتقل خواهد شد تا مراسم‌های مشابهی در آن‌جا نیز برگزار و در نهایت در مشهد دفن شود. این برنامه چندمرحله‌ای، که بیش از چهار ماه پس از کشته شدن علی خامنه‌ای برگزار می‌شود، نمایشی است برای احیای چهره «اقتدار» ترک خورده حکومتی که رهبرش در اولین ساعت‌های جنگ کشته شد و حال در حال مذاکره با قاتلان اوست. جمهوری اسلامی می‌کوشد با برگزاری مجموعه‌ای از مراسم پرهزینه و کم‌سابقه، روایتی از اقتدار و تداوم نظام ارائه دهد؛ روایتی که بیش از آنکه به آینده نظر داشته باشد، آخرین نمایش قدرت برای رهبری است که حکومتش با بحران‌های داخلی و منطقه‌ای عمیق به پایان رسید.

کاظم صدیقی، امام جمعه موقت تهران و نمایی از حوزه علمیه امام خمینی در شمال تهران. در اواخر اسفند ماه 1402، انتشار خبر انتقال مالکیت باغ ۴۲۰۰ متری در جوار این حوزه علمیه به موسسه‌ای با سهامداری کاظم صدیقی و پسرانش، با واکنش‌های زیادی رو‌به‌رو شد.

نقش مستقیم علی خامنه‌ای در فساد اقتصادی جمهوری اسلامی، بسیار چشم‌گیر بود. به گفته علی خامنه‌ای، جمهوری اسلامی به‌صورت سیستماتیک فاسد نیست و نمونه‌های فساد مالی در جمهوری اسلامی نشانه فساد در کل این نظام نیست. البته، تعجبی ندارد کسی که خودش نقش اصلی را در فساد سیستماتیک و اقتصادی جمهوری اسلامی دارد این چنین اظهاراتی را بیان کند.

از ابتدای انقلاب اسلامی در سال 1357، دارایی‌های بسیاری از شهروندان و همچنین دارایی های نظام پیشین ایران به نفع مقام ولایت فقیه مصادره شده و تحت مالکیت رهبری جمهوری اسلامی در آمدند. این نهادها با گذشت چهل و چند سال از انقلاب ۵۷ کماکان تحت مالکیت علی خامنه‌ای هستند و به نوعی مافیا اقتصادی وی را در اقتصاد ایران تشکیل داده‌اند.  

علاوه بر این، با در دست داشتن قدرتی بی حد و مرز، علی خامنه‌ای به راحتی فساد اقتصادی را در جمهوری اسلامی مدیریت می‌کند و در گذشته ثابت کرده است که اصلا علاقه‌ای به رسانه‌ای شدن پرونده‌های فساد اقتصادی ندارد. 

بنابراین، نقش مستقیم علی خامنه‌ای در فساد اقتصادی از نظر نهاد‌های زیر مجموعه او و تلاش وی برای حمایت از فساد اقتصادی قابل بررسی است.

علی خامنه‌ای خود را بی‌مسئولیت از هر چیزی بیان می‌کند اما بخش عمده‌ای از فساد اقتصادی در جمهوری اسلامی توسط نهاد‌هایی صورت می‌گیرد که مستقیما زیر نظر او هستند. نهادهای زیر مجموعه علی خامنه‌ای به سه دسته ارگان‌های حاکمیتی، ارگان‌های غیر حاکمیتی ارگان‌های مستقل از دولت تقسیم می‌شوند.

ارگان حاکمیتی زیر مجمعه علی خامنه‌ای عبارتند از: