✍️: بهرام رحمانی

مراسم تشییع پیکر علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران، و سه نفر از اعضای خانواده‌اش روز دوشنبه 15 تیر 1405،  با تابوت‌گردانی در تهران آغاز شد.

روز یک‌شنبه، جمعیت انبوهی در مراسم اقامه نماز میت بر پیکر خامنه‌ای شرکت کردند. در این مراسم، سه فرزند پسر او حضور داشتند، اما مجتبی خامنه‌ای که پس از پدرش به عنوان رهبر جمهوری اسلامی منصوب شد، حضور نداشت؛ او از زمان تصدی این مقام، به دنبال مجروح شدن در جریان جنگ، تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده است.

تصاویر تلویزیون رسمی ایران نشان می‌داد که شماری از مقام‌های ارشد سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی در صف نخست و در کنار تابوت خامنه‌ای حضور داشتند. هم‌چنین فرزندان او، مصطفی، مسعود و میثم نیز در این مراسم دیده شدند.

خبرگزاری آسوشیتدپرس روز یک‌شنبه 14 تیر، گزارش داد جمعیت حاضر در روز دوم مراسم از روز نخست گسترده‌تر بوده است. آیت‌الله جعفر سبحانی نماز مراسم را در مصلای تهران خواند و مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی، از جمله مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف، فرمانده سپاه پاسداران و اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس، در مراسم حضور داشتند. سه پسر خامنه‌ای، مصطفی، مسعود و میثم نیز در مراسم دیده شدند، اما مجتبی خامنه‌ای، که پس از مرگ پدرش به‌عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی معرفی شده، همچنان در انظار عمومی ظاهر نشده است.

غیبت مجتبی خامنه‌ای به یکی از مهم‌ترین حاشیه‌های سیاسی مراسم تبدیل شده است. رویترز گزارش داده بود که از زمان جانشینی او، هیچ تصویر یا حضور عمومی تازه‌ای از او منتشر نشده و گفته می‌شود در همان حمله‌ای که پدرش را کشت، زخمی شده است. این غیبت، در حالی که تصاویر او در مراسم و خیابان‌ها نصب شده، پرسش‌ها درباره وضعیت جسمی و موقعیت واقعی او در ساختار قدرت را افزایش داده است.

فضای مراسم با شعارهای تند علیه آمریکا و اسرائیل همراه بود. در روز نخست، شعارهای «مرگ بر آمریکا» و «انتقام» در مصلای تهران شنیده شد و در روز دوم نیز، بنا بر گزارش آسوشیتدپرس، سخنان یکی از اجراکنندگان مراسم علیه دونالد ترامپ با واکنش جمعیت روبه‌رو شد. این فضای انتقامی در حالی جریان دارد که تهران و واشنگتن هنوز درگیر مذاکرات برای تثبیت توافق موقت و پایان دائمی جنگ‌اند.

قرار است تابوت خامنه‌ای که در پرچم ایران پیچیده شده، به‌همراه تابوت‌های اعضای خانواده‌اش که در 28 فوریه 2026، در حمله هوایی در آغاز حملات اسرائیل و ایالات به ایران متحده کشته شدند، بر روی یک کامیون حمل شود. این کاروان در حرکت به سمت فرودگاه بین‌المللی مهرآباد، از خیابان‌های تهران عبور خواهد کرد.

این مراسم پس از سه روز آیین‌های رسمی در مصلای بزرگ تهران برگزار می‌شود؛ که شبانه‌روز شاهد حضور طرفدارانش برای آخرین وداع با خامنه‌ای و سه نفر از اعضای کشته‌شده خانواده‌اش بود که در حملات 28 فوریه همراه او جان باختند.

بر اساس اعلام برگزارکنندگان، قرار است کاروان تشییع ساعت 6:00 صبح به وقت محلی‌(2:30 به وقت گرینویچ) حرکت خود را آغاز کند و این مراسم بین 10 تا 12 ساعت به طول بینجامد. کاروان در این مدت از خیابان‌ها و میدان‌های اصلی تهران، از جمله خیابان انقلاب و میدان آزادی عبور خواهد کرد. مقام‌های جمهوری اسلامی ایران، روزهای یک‌شنبه و دوشنبه را تعطیل رسمی اعلام کرده‌‌اند.

با این حال، مراسم تشییع علی خامنه‌ای که بیش از 36 سال رهبری حکومت را بر عهده داشت، به تهران محدود نخواهد بود. پیکر او برای برگزاری مراسمی دیگر به شهر قم منتقل می‌شود. سپس در 8 ژوئیه، مراسم تشییعی در جنوب عراق برگزار خواهد شد و پس از آن، پیکر وی دوباره به ایران بازگردانده می‌شود تا در 9 ژوئیه در زادگاهش، شهر مشهد به خاک سپرده شود.

بیش از ۳۶ سال حاکمیت بلامنازع او بر ایران، دوره‌ای سیاه و فاجعه‌آمیز در تاریخ معاصر این کشور است. اما پایان زندگی خامنه‌ای، هنوز نقطه پایانی قطعی بر جمهوری اسلامی نیست.

علی خامنه‌ای  و اعضایی از خانواده‌اش در اثر حمله سنگین اسرائیل و آمریکا به «بیت» او کشته شدند. بیش از ۳۶ سال حکومت او بر ایران یکی از پرآسیب‌ترین و سیاه‌ترین دوران تاریخ معاصر ایران به شمار می‌آید. اگر دوران روح‌الله خمینی با سرکوب‌ها و اعدام‌های گسترده، بحران‌شدید در مناسبات خارجی ایران در پی اشغال سفارت آمریکا، اعدام‌های روزانه، فتوای حجاب اجباری زنان، حمله به کردستان، فتوای قتل نویسندگان خارجی و تداوم لجوجانه جنگ خانمان‌سوز با عراق بود دوران خامنه‌ای با تداوم شدیدتر برخی از این بحران‌ها و افزون‌شدن بحران‌های جدید همراه بود که نهایتا زمینه‌ساز دومین و سومین جنگ ویرانگر در دوران استقرار ۴7 ساله جمهوری اسلامی شد.

در سالیان اخیر، نام بسیاری از فعالان مدنی به مجازات شلاق الصاق شده است؛ از رویا حشمتی و مهدی یراحی تا آتش شاکرمی و اکنون پرستو احمدی. وجه مشترک همه این افراد ایستادن در برابر نظمی است که جمهوری اسلامی از جامعه می‌خواهد

خامنه‌ای در سال ۱۳۶۸ و زمانی که ۵۰ سال داشت، در شرایطی به رهبری جمهوری اسلامی رسید که خود اذعان داشت که ایران از آن صدمه خواهد دید و «باید خون گریست به حال جامعه اسلامی که حتی احتمال رهبر شدن کسی مثل بنده در آن مطرح بشود.» سخنی که در عمل مصداق یافت و دور از واقعیت نبود.

خامنه‌ای ۳۹ ساله بود که پیروزی انقلاب 1357، او را از یک آخوند ساده به مدارج بالای قدرت در ایران رساند. او پدری ترک و مادری مشهدی داشت و سال ۱۳۱۸ در همین شهر به دنیا آمده بود. هم پدرش و هم خانواده مادرش در لباس روحانیت بودند و خودش هم سر از حوزه علمیه درآورد و عبا و عمامه‌پوش شد.

اولین آشنایی او با عالم سیاست به قول خودش سال ۱۳۳۱ و با شنیدن حرف‌هایی بود که نواب صفوی در یک سخنرانی در سفرش به مشهد عنوان کرد: «همان وقت جرقه‌های انگیزش انقلاب اسلامی به‌وسیله نواب صفوی در من به وجود آمد و هیچ شکی ندارم که اولین آتش را مرحوم نواب در دل ما روشن کرد.»

نواب صفوی بنیان‌گذار و رهبر سازمان فدائیان اسلام و حامی ترور و خشونت و قهر علیه مخالفان فکری و سیاسی بود. مشارکت در ترور چهره‌های سیاسی و فرهنگی هم‌چون احمد کسروی، عبدالحسین هژیر، حاجعلی رزم‌آرا، حسین علاء در کارنامه او ثبت است و کتابش از مراجع اولیه تشکیل حکومت اسلامی در ایران به شمار می‌آید.

اولین آشنایی خامنه‌ای با روح‌الله خمینی سال ۱۳۳۶ بود، ولی سخنرانی‌ها و تحرکات خمینی علیه اصلاحات شاه در زمینه اصلاحات ارضی و حق رای زنان در سال ۱۳۴۱ او را هم جذب کرد و نهایتا در حلقه مریدان او درآمد و به رابط او با محافل مذهبی خراسان تبدیل شد.

مخالفت از جنبه آموزه‌های اسلامی با حکومت شاه و در همراهی با روح‌الله خمینی او را به یکی از روحانیون سیاسی در حوزه‌های علمیه بدل کرد که در سال‌های قبل از انقلاب چند باری سبب شد به زندان‌های کوتاه‌مدت و تبعید برود. او از اعضای اولین تشکیلات مخفی حوزه علمیه قم بود، تشکیلاتی که کسانی مانند هاشمی رفسنجانی و محمد بهشتی هم از اعضای دیگر آن بودند.

خامنه‌ای نفرت از مدرنیسم و تمدن غرب از همان دوران قبل از انقلاب در اندیشه‌های او موج می‌زد. از پنج کتابی که او از عربی به فارسی ترجمه کرد، سه کتاب را سید قطب نوشته است که عمدتا شامل القای روایتی از تضاد میان آموزه‌های اسلام و تمدن غرب است. مقدمه‌ای که خامنه‌ای بر یکی از این کتاب‌ها با عنوان «ادعا نامه‌ای علیه تمدن غرب و دورنمایی از رسالت اسلام» نوشته، آکنده است از نفرت و خصوت با اندیشه‌ها و تفکرات غربی.

سیدقطب، نظریه‌پرداز مذهبی مصری به «آموزگار گفتمان تکفیر در سده بیستم» معروف بود و اندیشه او سخت در ایدئولوژی جنبش‌ها و گروه‌های اسلام‌گرا، جهادی و سلفی اثر گذاشت. او واضع و شارع مفهوم‌هایی مانند «جاهلیت جهان»، «حاکمیت الله» و «جهانی بودن اسلام» بود و نامش با «تکفیر» و «جهاد» و «خشونت» پیوند عمیقی داشت.

با پیروزی انقلاب 1357، خامنه‌ای فعالانه در قدرت‌گیری جمهوری اسلامی و سرکوب شدید گرایشات سیاسی دیگر، نقش داشت.

او پس از به قدرت رسیدن خمینی تا سال ۱۳۵۹، عضو ثابت شورای انقلاب بود و بعدتر در کنار امامت جمعه تهران برخی مقام‌های ارشد مانند معاونت وزارت دفاع یا سرپرستی موقت سپاه و نهایتا نمایندگی مجلس را عهده‌دار شد. در همین دوران، نمایندگی مجلس بود که با نطقش در مجلس سهمی عمده در برکناری ابوالحسن بنی‌صدر از ریاست جمهوری داشت. بنی‌صدر در مقام اولین رییس جمهور پس از انقلاب به تدریج با زیادیه‌روی و رویه‌های سخت‌گرایانه خمینی و نزدیکان او مخالف شد و نهایتا کارش در خرداد ۱۳۶۰ به برکناری و فرار از کشور انجامید. چند روزی بعد از این برکناری بود که مجاهدین خلق تظاهرات بزرگ 30 خرداد و مبارزه مسلحانه علیه حکومت را آغاز کردند. حکومت نیز در جهت تثبیت موقعیت خود، ترور و کشتار و اعدام هولناکی را بر کنار تحمیل کرد و جنگ ایران و عراق نیز موقعیت حکومت را تقویت کرد. بمبی نیز در مسجدی که خامنه‌ای در آن مشغول سخنرانی بود منفجر شد که به فلج شدن دست راست او انجامید.

خامنه‌ای سال ۱۳۶۰، به‌عنوان سومین رییس جمهور اسلامی برگزیده شد و در کانون اصلی قدرت قرار گرفت. مقام ریاست جمهوری در دوران ۷ ساله او مطابق آن‌چه که در قانون اساسی اولیه آمده بود قدرت چندانی نداشت و به خصوص حمایت خمینی از میرحسین موسوی در مقام نخست‌وزیری مجال چندانی به او جهت پیش‌برد افکار و نظرات شخصی‌اش را نمی‌‌داد، نظراتی که در عرصه اقتصادی بیش‌تر بر میدان دادن دولت به محافل بازاری و «بخش خصوصی» متمرکز بود و در عرصه فرهنگی و سیاسی رویکردی خشونت‌بار و بی‌رحمی داشت.

با این همه، خامنه‌ای با مشکلاتی مواجه بود. شهریور ۱۳۶۷ که میرحسین موسوی در اعتراض به موازی‌کاری‌های خامنه‌ای از پست نخست وزیری استعفا داد، در نامه‌ای کناره‌گیری‌اش از پست نخست وزیری، خطاب به خامنه‌ای از  جمله نوشت: «عمليات برون مرزی که بدون اطلاع و دستور دولت صورت می‌گيرد، شما بهتر می‌دانيد که تاکنون فاجعه‌آفرينی و اثر نامطلوب آنها برای کشور چه‌قدر بوده است. بعد از آن‌که هواپيمايی ربوده می‌شود، از آن باخبر می‌شويم. وقتی مسلسلی در يکی از خيابان‌های لبنان گشوده می‌شود و صدای آن در همه جا می‌پيچد، متوجه قضيه می‌شويم. پس از کشف مواد منفجره از حجاج ما در جده، اينجانب از اين امر آگاه می‌شوم. متاسفانه و عليرغم همه ضرر و زيانی که اين حرکت متوجه کشور کرده است، هنوز نظير اين عمليات می‌تواند هر لحظه و هر ساعت بنام دولت صورت گيرد.»

با این وجود، با مرگ خمینی در خرداد ۱۳۶۸ و در فعل و انفعالاتی محرمانه در مجلس خبرگان، علی خامنه‌ای بدون آن که مجتهد باشد با توصیه و لابی‌گری هاشمی رفسنجانی به مقام رهبری جمهوری اسلامی رسید.

خامنه‌ای اما نه کاریزمای خمینی و حمایت بخشی از مردم را با خود داشت و نه از دانش دینی درخور جمهوری اسلامی برخوردار بود. اما او همانند خمینی، سرسازگاری با حقوق بشر و آزادی و عدالت نداشت و همین سیاست‌ها، سبب شد که در دوران ۸ ساله اول رهبری‌اش که با ریاست جمهوری رفسنجانی توام بود از طریق گسترش شدید اختیارات و دخالت‌های دفتر رهبر، ایجاد نهادهای موازی و تطمیع، حامی ‌پروری و برکشیدن بخش محافظه‌کار حکومت به تثیبت پایه‌های قدرت خود بکوشد.

او از طریق مهره‌چینی‌ها در نهادهای کلیدی مانند شورای نگهبان، قوه قضاییه، وزارت اطلاعات، مجمع تشخیص مصلحت، صدا و سیما، تولیت آستان قدس و حوزه‌های علمیه و نیز بنیادهایی مانند ستاد اجرایی فرمان امام و بنیاد مستضعفان و نیز تقویت سپاه پاسداران از طریق درگیرکردن آن در انواع فعالیت‌های اقتصادی و امنیتی و سازمان‌دهی گروه‌های حزب‌الهی در کشورهای دیگر، برای خود پایگاه و تکیه‌‌گاه قدرتی گسترده ایجاد کرد.

او در یک سخنرانی در دی‌ماه ۱۳۹۹ از جمله گفت: «هدف هم ایجاد تمدّن نوین اسلامی است؛ این هدف نهایی ما است. ممکن است یک نسل به این هدف نرسد، امّا این راه ادامه خواهد داشت و ان‌شاء‌الله نسل‌های بعدی به این هدف خواهند رسید. و باید غلبه کنیم بر دست‌اندازی‌هایی که سلطه‌گران در راه ما ایجاد می‌کنند و سیاست‌های خباثت‌آلودی که علیه کشورمان به‌وجود می‌آورند. مواضع ما در مقابل دولت آمریکا ناشی از این تفکّر است، ناشی از این استدلال و این فلسفه است.»

خامنه‌ای اغلب تحولات و اعتراضات در مخالفت با حکومت در درون کشور را به توطئه آمریکا و غرب یا آن‌چه که تحت عنوان کلی «دشمن» از آن یاد می‌کرد نسبت می‌داد. از اعتراضات گسترده دانشجویان در سال ۱۳۷۸ تا رشد و گسترش فضای انتقادی و رسانه‌ای در دوران اصلاحات که دستور توقیف گسترده روزنامه‌ها را داد تا اعتراضات جنبش سبز در سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹، اعتراضات دی ۱۳۹۶، اعتصابات ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸، اعتراضات آبان، دی ۱۳۹۸ و نیز جنبش بزرگ «زن، زندگی، آزادی» ۱۴۰۱  همه و همه با همین توجیه و اتهام به شدت سرکوب شدند. کشتاری که در دی ماه 1404، در چارچوب سرکوب خیزش بزرگی از جامعه ایران رقم خورد نیز در کلام و بیان خامنه‌ای به «دشمن» نسبت داده شد. البته ناگفته نماند که تبلیغات و موضع‌گیری‌های ترامپ، نتانیاهو، موساد و رضا پهلوی هم موضع خامنه‌ای را در سرکوب وحشیانه و خونین مردم معترض در دی ماه را توجیه‌پذیر کرد.

آغاز مخفیانه راه‌اندازی پروژه هسته‌ای شامل غنی‌سازی اورانیوم و تهیه برخی طرح‌ها و مقدمات برای تولید بمب اتمی هم به همین دوران اول زمامداری خامنه‌ای برمی‌گردد که نهایتا در سال ۱۳۸۱ افشا شد و چالش هسته‌ای را هم به مورد دیرپا و خطرناک‌تری در مناقشه ایران با جهان و به خصوص غرب اضافه کرد. این چالش نقش عمده‌ای را در ایجاد بستر و بهانه برای تحریم‌های اقتصادی ایران و هم‌چنین برای بروز دومین و سومین جنگ ویرانگر علیه ایران در دوران برقراری حکومت اسلامی داشت.

فعالیت سپاه قدس، شاخه خارجی سپاه پاسداران، نیز از شاخص‌های زمامداری دوران خامنه‌ای بود. به خصوص با سرنگونی صدام حسین در سال ۱۳۸۲ و بازشدن بیش‌تر امکان مانور و تاثیرگذاری ایران در عراق مداخلات منطقه‌ای سپاه قدس شد. در همین راستا، پروژه‌هایی توام با توهم نیز مانند «ایجاد عمق استراتژیک» و «محور مقاومت» شامل تسلیح و آموزش و تجهیز نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در عراق و سوریه و لبنان و غزه و یمن رقم خورد که هیچ ربطی به تامین امنیت ملی ایران نداشت و چنین سیاستی در تحقق «امپراتوری اسلامی» و «پان اسلامیسم» صورت گرفت که از همان اوایل سرکوب انقلاب مردم ایران توسط خمینی آغاز شده بود.

سپاه قدس نقشی عمده در جنگ داخلی ۱۳ ساله سوریه و حمایت از حکومت بشار اسد به عهده داشت، با هزینه‌های مالی زیاد و قربانی‌شدن تعداد زیادی از نیروهای ارشد نظامی و امنیتی از میان شهروندان ایران و  افغانستان و پاکستان و برخی دیگر از کشورهای منطقه را در پی داشت.

در مجموع می‌توان گفت که جمهوری اسلامی تحت رهبری علی خامنه‌ای، مبانی قدرت خود را نه در سهم‌گیری در اقتصاد جهانی و استفاده از ظرفیت‌های گسترده ایران برای پیشرفت و توسعه، بلکه بر مولفه‌های امنیتی و تحریک‌زایی مانند پروژه هسته‌ای، توسعه «قدرت موشکی و  «محور مقاومت» پیش برد، سه مولفه‌ای که اقتصاد و توسعه جامعه ایران را زیر تحریم و انزوا به قهقرا بردند و نهایتا جنگ‌های اخیر راه افتادند.

سرکوبگران حکومتی در خیابان‌ها

در آستانه مراسم تشییع علی خامنه‌ای، شهرداری تهران و نهادهای مسئول با اجرای مجموعه‌ای از تغییرات گسترده در معابر اصلی پایتخت، مسیر ویژه‌ای  را برای عبور کاروان تشییع و تجمع شرکت‌کنندگان آماده کردند؛ اقداماتی که شامل جمع‌آوری جدول‌های مسیر اتوبوس‌های تندرو‌(BRT)، اجرای دیوارهای بتنی و تغییرات عمرانی در بخش‌هایی از شهر بود.

بر اساس اعلام مقام‌های شهری، عملیات حذف جدول‌های مسیر BRT از خیابان دماوند در شرق تهران آغاز شد و تا میدان آزادی در غرب پایتخت ادامه یافت. این تغییرات با هدف ایجاد یک کریدور یکپارچه از شرق به غرب تهران انجام شد تا کاروان تشییع بتواند بدون مانع در طول مسیر حرکت کند و امکان حضور جمعیت بیش‌تری در مراسم فراهم شود.

همزمان، طرحی با عنوان «ایمن‌سازی مسیر بدرقه» نیز اجرا شد که شامل نصب حدود پنج کیلومتر دیوار پیش‌ساخته بتنی در پل‌ها، زیرگذرها، گلوگاه‌ها و نقاط مرتفع مسیر بود. به گفته مسئولان، برای این پروژه حدود هزار و ۲۵۰ قطعه دیوار بتنی با ابعاد سه در چهار متر و ارزشی نزدیک به ۶۰ میلیارد تومان به کار گرفته شد.

این عملیات عمرانی بخش‌هایی از مهم‌ترین شریان‌های پایتخت را در بر گرفت؛ از جمله تقاطع پل کن با بزرگراه شهید لشگری، زیرگذر بزرگراه یادگار امام و خیابان آزادی، میدان فتح، زیرگذرهای میدان آزادی، تقاطع فرودگاه مهرآباد با بزرگراه شهید لشگری، زیرگذر استاد معین، تقاطع خیابان انقلاب و کارگر و همچنین پل تقاطع بزرگراه شهید فهمیده با بزرگراه جناح.

بر اساس ارقام رسمی که تاکنون اعلام شده‌اند، تنها اجرای دیوارهای بتنی مسیر تشییع حدود ۶۰ میلیارد تومان هزینه داشته است. با احتساب جمع‌آوری جدول‌های مسیر BRT، عملیات عمرانی، ماشین‌آلات، نیروی انسانی و سایر اقدامات اجرایی، می‌توان برآورد کرد که هزینه آماده‌سازی مسیر تشییع دست‌کم بیش از ۱۰۰ میلیارد تومان بوده است؛ هرچند مقام‌های مسئول تاکنون رقم رسمی مجموع این هزینه‌ها را اعلام نکرده‌اند.

هم‌زمان اما برای انتقال پیکر رهبر دوم جمهوری اسلامی در صورت بروز هر حادثه، دو فروند هلیکوپتر نیز پیش‌بینی شده است. به گفته رییس سازمان اورژانس تهران اگر به هر دلیلی، امکان انتقال جسد علی خامنه‌ای در نمونه متحرک از ضریح پیشوای هشتم شیعیان ممکن نبود، هلیکوپترهایی برای انتقال پیکر او آمده هستند. 

برای پذیرایی از حاضران در مراسم تشییع علی خامنه‌ای، برنامه‌ریزی گسترده‌ای انجام شده است. هم‌زمان با آغاز مراسم، رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی از استقرار هزاران موکب در تهران و دیگر شهرهای مسیر تشییع خبر دادند؛ موکب‌هایی که علاوه بر توزیع غذا و نوشیدنی، خدمات درمانی، فرهنگی و پشتیبانی نیز ارائه می‌کنند. با این حال، با وجود ابعاد گسترده این سازمان‌دهی، اطلاعات روشنی درباره هزینه‌ها و منابع مالی آن‌ها منتشر نشده است.

آمارهای اعلام‌شده درباره تعداد موکب‌ها نیز یکسان نیست. رحیم نادعلی، معاون فرهنگی سپاه محمد رسول‌الله تهران بزرگ، اعلام کرده است که هفت هزار و ۸۰۰ نفر در سامانه «موکب‌یار» ثبت‌نام کرده‌اند و حدود دو هزار موکب به‌صورت سازمان‌یافته در مراسم فعالیت دارند. در مقابل، کاووس محمودی، مدیر اربعین کشور در ستاد توسعه و بازسازی عتبات عالیات، از آمادگی سه هزار موکب با همکاری سپاه پاسداران و شهرداری‌ها خبر  داده است. هم‌چنین فرمانده سپاه سیدالشهدا استان تهران اعلام کرده که تنها در استان تهران ۵۱۰ موکب، شامل ۴۲۰ موکب در شهرستان‌ها و ۹۰ موکب در شهر تهران، مستقر شده‌اند.

بر اساس گزارش‌های رسمی، بخش عمده این موکب‌ها با مشارکت سپاه پاسداران، سازمان بسیج، ستاد توسعه و بازسازی عتبات عالیات، هیئت‌های مذهبی، شهرداری‌ها، دانشگاه‌ها و دیگر نهادهای حکومتی یا وابسته به حکومت اداره می‌شوند. در کنار این شبکه، هیات‌ها و شخصیت‌های وابسته به آنچه جمهوری اسلامی «محور مقاومت» می‌نامد نیز برای حضور در مراسم به تهران دعوت شده‌اند؛ حضوری که در امتداد تلاش حکومت برای نمایش حمایت جریان‌های همسو با خود در سطح منطقه ارزیابی می‌شود.

با وجود آن‌که مقام‌های جمهوری اسلامی از «موکب‌های مردمی»، «نذورات»، «خیرین» و «ظرفیت‌های جهادی» به‌عنوان منابع پشتیبانی این موکب‌ها نام می‌برند، هیچ گزارش رسمی درباره بودجه اختصاص‌یافته، هزینه هر موکب یا سهم نهادهای دولتی در تأمین این هزینه‌ها منتشر نشده است.

در مقابل، گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که زیرساخت‌های اصلی برگزاری این شبکه گسترده با استفاده از امکانات عمومی فراهم شده است. راه‌اندازی سامانه «موکب‌یار» برای ثبت‌نام و جانمایی موکب‌ها، مدیریت و هماهنگی توسط سپاه و ستاد توسعه و بازسازی عتبات، همکاری شهرداری‌ها، اختصاص یک‌هزار و ۶۳۵ مرکز اسکان، استفاده از مدارس، مصلا‌ها، سوله‌های ورزشی و مساجد، حمل‌ونقل عمومی رایگان، خدمات امدادی، درمانی، انتظامی و امنیتی، همگی با مشارکت مستقیم نهادهای عمومی و حکومتی انجام شده‌اند.

نمایش تابوت‌گردانی در تهران تنها، بخشی از برنامه‌ای است که جمهوری اسلامی برای بدرقه دومین رهبر خود تدارک دیده است. بر اساس برنامه رسمی، پس از پایان مراسم در تهران، پیکر علی خامنه‌ای به قم، سپس شماری از شهرهای زیارتی عراق، منتقل خواهد شد تا مراسم‌های مشابهی در آن‌جا نیز برگزار و در نهایت در مشهد دفن شود. این برنامه چندمرحله‌ای، که بیش از چهار ماه پس از کشته شدن علی خامنه‌ای برگزار می‌شود، نمایشی است برای احیای چهره «اقتدار» ترک خورده حکومتی که رهبرش در اولین ساعت‌های جنگ کشته شد و حال در حال مذاکره با قاتلان اوست. جمهوری اسلامی می‌کوشد با برگزاری مجموعه‌ای از مراسم پرهزینه و کم‌سابقه، روایتی از اقتدار و تداوم نظام ارائه دهد؛ روایتی که بیش از آنکه به آینده نظر داشته باشد، آخرین نمایش قدرت برای رهبری است که حکومتش با بحران‌های داخلی و منطقه‌ای عمیق به پایان رسید.

کاظم صدیقی، امام جمعه موقت تهران و نمایی از حوزه علمیه امام خمینی در شمال تهران. در اواخر اسفند ماه 1402، انتشار خبر انتقال مالکیت باغ ۴۲۰۰ متری در جوار این حوزه علمیه به موسسه‌ای با سهامداری کاظم صدیقی و پسرانش، با واکنش‌های زیادی رو‌به‌رو شد.

نقش مستقیم علی خامنه‌ای در فساد اقتصادی جمهوری اسلامی، بسیار چشم‌گیر بود. به گفته علی خامنه‌ای، جمهوری اسلامی به‌صورت سیستماتیک فاسد نیست و نمونه‌های فساد مالی در جمهوری اسلامی نشانه فساد در کل این نظام نیست. البته، تعجبی ندارد کسی که خودش نقش اصلی را در فساد سیستماتیک و اقتصادی جمهوری اسلامی دارد این چنین اظهاراتی را بیان کند.

از ابتدای انقلاب اسلامی در سال 1357، دارایی‌های بسیاری از شهروندان و همچنین دارایی های نظام پیشین ایران به نفع مقام ولایت فقیه مصادره شده و تحت مالکیت رهبری جمهوری اسلامی در آمدند. این نهادها با گذشت چهل و چند سال از انقلاب ۵۷ کماکان تحت مالکیت علی خامنه‌ای هستند و به نوعی مافیا اقتصادی وی را در اقتصاد ایران تشکیل داده‌اند.  

علاوه بر این، با در دست داشتن قدرتی بی حد و مرز، علی خامنه‌ای به راحتی فساد اقتصادی را در جمهوری اسلامی مدیریت می‌کند و در گذشته ثابت کرده است که اصلا علاقه‌ای به رسانه‌ای شدن پرونده‌های فساد اقتصادی ندارد. 

بنابراین، نقش مستقیم علی خامنه‌ای در فساد اقتصادی از نظر نهاد‌های زیر مجموعه او و تلاش وی برای حمایت از فساد اقتصادی قابل بررسی است.

علی خامنه‌ای خود را بی‌مسئولیت از هر چیزی بیان می‌کند اما بخش عمده‌ای از فساد اقتصادی در جمهوری اسلامی توسط نهاد‌هایی صورت می‌گیرد که مستقیما زیر نظر او هستند. نهادهای زیر مجموعه علی خامنه‌ای به سه دسته ارگان‌های حاکمیتی، ارگان‌های غیر حاکمیتی ارگان‌های مستقل از دولت تقسیم می‌شوند.

ارگان حاکمیتی زیر مجمعه علی خامنه‌ای عبارتند از: 

سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران 

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی 

ارتش جمهوری اسلامی ایران 

شورای نگهبان 

مجلس خبرگان 

قوه قضاییه ایران 

نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران 

شورای عالی امنیت ملی 

سازمان بسیج مستضعفین

نیروی انتظامی

ارگان‌های غیر حاکمیتی زیر مجموعه علی خامنه‌ای عبارتند از:

بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس 

سازمان اوقاف و امور خیریه 

سازمان حج و زیارت 

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی 

شورای عالی انقلاب فرهنگی 

شورای عالی فضای مجاز

نهادهای مستقل از دولت که مستقیم زیر مجموعه علی خامنه‌ای هستند عبارتند از:  

آستان قدس رضوی 

آستان معصومه 

آستان شاه چراغ 

بنیاد پانزده خرداد 

بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی 

بنیاد مسکن انقلاب اسلامی 

دفتر تبلیغات اسلامی 

اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانش آموزان 

سازمان تبلیغات اسلامی 

ستاد اجرایی فرمان امام 

سازمان اقتصادی کوثر 

شورای سیاستگذاری ائمه جمعه 

شورای عالی قرآن 

شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی 

کمیته امداد امام خمینی 

مؤسسه اطلاعات 

بنیاد علوی 

مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی 

حوزه علمیه قم 

بنیاد برکت 

مؤسسه کیهان 

مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران 

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی 

نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه‌ها 

نهاد نمایندگی رهبری در مراکز استان‌ها

از طرف دیگر، بودجه‌های هنگفت دولتی برای این نهاد‌ها تصویب می‌شود و این درحالی است که جز فساد و دزدی از اموال عمومی خروجی دیگری ندارند.  به عنوان مثال، جامعة المصطفی العالمیه نهادی است که وظیفه آن تبلیغ ایدئولوژی حکومت و اسلام شیعه در خارج از ایران می‌پردازد. این نهاد که از سوی آمریکا و کانادا نیز تحریم شده است، در سال ۱۴۰۲ بودجه‌ای ۸۹۵ میلیارد تومانی دریافت می‌کند.

بودجه برخی دیگر از نهادهای زیر نظر علی خامنه‌ای در سال ۱۴۰۱ به ترتیب زیر است:

ستاد امر به معروف و نهی از منکر ، ۷۶ میلیارد تومان 

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۲۰ هزار میلیارد تومان 

صدا و سیمای جمهوری اسلامی، ۷ هزار و ۵۳۱ میلیارد تومان 

شورای عالی حوزه های علمیه قم، ۳ میلیارد تومان  

موسسه نگهداری از مقبره خمینی ۳۶ میلیارد تومان 

وزارت ارشاد جمهوری اسلامی، ۵ هزار و ۴۰۰ میلیارد تومان 

سازمان تبلیغات اسلامی، ۲ هزار ۳۰۰ میلیارد تومان 

مرکز تحقیقات حوضه علمیه قم، ۶ هزار میلیارد تومان 

موسسه نشر آثار روح الله خمینی، ۱۰۰ میلیارد تومان 

 اما علاوه بر بودجه‌های کلان به سازمان‌های تحت نظر خامنه‌ای، تقریبا در هر اختلاسی که رسانه‌ای می‌شود پای نهاد‌های زیر نظر او در میان است. اختلاس ۹۲ هزار میلیارد تومانی فولاد مبارکه یکی از این نمونه‌ها است.  

براساس گزارشی که مجلس خود جمهوری اسلامی از این فساد اقتصادی منتشر کرده است، مبلغ ۴۳ میلیارد تومان از طرف فولاد مبارکه در بانک رسالت سرمایه‌گذاری شده است تا به افراد مرتبط با سپاه پاسداران وام داده شود. هم‌چنین با دستور فرمانده سپاه صاحب الامر اصفهان، ۳۳۵ میلیون تومان از طرف فولاد مبارکه به حساب مد نظر وی واریز شده است. از طرف دیگر، یک میلیارد و ۵۲۶ میلیون تومان از شرکت فولاد مبارکه به حساب معرفی شده فرمانده نیرو انتظامی اصفهان وارد کرده و دادگستری زرین شهر نیز ۳۰۰ میلیون تومان تحت عنوان تجهیز ساختمان از فولاد مبارکه دریافت کرده است. 

علاوه بر سپاه پاسداران و نیروی انتظاری، امامان جمعه و وزارت اطلاعات نیز در لیست رشوه بگیران سنگین فولاد مبارکه هستند که اشاره به جزئیات دریافت رشوه آن‌ها به یک مقاله جدا نیاز دارد اما چیزی که بین همه آن‌ها مشترک است این است که این نهاد‌ها مستقیما زیر نظر علی خامنه‌ای قرار دارند و بدون شک فساد مالی آن‌ها با کسب اجازه از رهبر جمهوری اسلامی انجام گرفته است.  

علی خامنه‌ای، به خوبی می‌دانست که پایه‌های نظام جمهوری اسلامی از ابتدا بر پایه فساد بنا نهاده شده‌اند و این نظام به هیچ عنوان یک نظام قانونمند برای بهتر کردن وضعیت زندگی شهروندان ایرانی نیست اما همان اندازه که رهبر جمهوری اسلامی از فساد سیستماتیک نظام دیکتاتوری خود اطلاع داشت، به همان اندازه نیز تلاش می‌کرد تا آن را پنهان کند.

دختری که در میان جمع معترضان در ساوه کنار آتش می‌رقصد و در میان تشویق آن‌ها روسری‌اش را در آتش می‌اندازد

در حالی که به خوبی برای مردم ایران روشن شده است که سر تا پا سیستم جمهوری اسلامی فاسد است و هیچ فرد سالمی در این نظام نمی‌تواند جایگاه داشته باشد اما رهبر جمهوری اسلامی بر سالم بودن سیستمی که خود در راس آن قرار دارد اصرار دارد. علی خامنه‌ای در سال ۱۳۹۶طی یک سخنرانی به موضوع فساد واکنش نشان داده بود. وی در این باره گفت: «فساد موردی داریم اما فساد سیستمی نداریم. هرکس می‌گوید سیستمی است بیخود می‌گوید.» 

شهریور ماه ۱۳۹۰، زمانی که جامعه ایران این چنین به فساد سیستماتیک جمهوری اسلامی پی نبرده بود و به شنیدن پشت سر هم اخبار اختلاس عادت نداشت، خبر اختلاس ۳ هزار میلیارد تومانی بانک‌های ایران بخش بزرگی از جامعه را دچار بهت کرده و تقریبا همه در مورد آن صحبت می‌کردند. علی خامنه‌ای اما از پرداختن هرچند محدود رسانه‌ها به اخبار این اختلاس خشمگین بود و مدتی بعد در سخنرانی خود گفت:

«دیگه نباید خیلی کش بدهند قضیه را»

در این سخنرانی بارها علی خامنه‌ای پافشاری کرد که مسئولین جمهوری اسلامی پیگیر اختلاس 3 هزار میلیاردی هستند؛ پیگیری‌هایی که بعد از ۱۱ سال به هیچ نتیجه‌ای نرسیده‌اند.

برآورد میزان ثروت خامنه‌ای عملا امری دشوار است، اما اطلاعات درز کرده از درون دستگاه خامنه‌ای بخشی از ثروت او را برملا کرده‌است.

در خصوص دارایی‌های خامنه‌ای سفارت آمریکا در عراق در حساب توییتر رسمی خودش اعلام کرد، ثروت علی خامنه‌ای ۲۰۰ میلیارد دلار است. این سفارت هم‌چنین اعلام کرد چهل سال پس از «حکومت آخوندها» و در زمانی که بسیاری از افراد ملت ایران به دلیل اوضاع اقتصادی ناگوار در زیر خط فقر زندگی می‌کنند، دارایی‌های رهبر ایران به تنهایی ۲۰۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود.

در اطلاعیه وزارت خزانه‌داری آمریکا آمده است که «ستاد اجرایی فرمان امام خمینی» و دو موسسه اصلی تابعه آن از طرف حکومت ایران در بسیاری از بخش‌های اقتصادی ایران و دیگر نقاط جهان مانند آفریقای جنوبی، کرواسی و امارات متحده عربی سرمایه‌گذاری کرده و توانسته است سالانه میلیاردها دلار به حکومت ایران سود برساند.

ثروت پسران و دختران خامنه‌ای میلیاردها دلار برآورد می‌شود که نزد بانک‌های ونزوئلا، انگلیس و … سپرده شده‌اند.

هم‌چنین خامنه‌ای نظارت بر سازمانی را به نام «ستاد اجرایی فرمان خمینی» بر عهده دارد که میزان دارایی‌های آن «بالغ بر ۹۵ میلیارد دلار» تخمین زده می‌شود. این میزان دارایی حدود ۴۰ درصد بیش‌تر از صادرات نفتی ایران در سال ۱۳۹۱ بوده است.

خبرگزاری رویترز روز دوشنبه ۲۰ آبان 1392، گزارشی تحقیقی را منتشر کرده بود که به نوشته آن آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، نظارت بر سازمانی را به نام «ستاد اجرایی فرمان حضرت امام» برعهده دارد که میزان دارایی‌های این سازمان «بالغ بر ۹۵ میلیارد دلار» تخمین زده می‌شود. به نوشته رویترز، «این رقم چیزی حدود چهل درصد بیشتر از صادرات نفتی ایران در سال گذشته است» و «حتی از ثروت اندوخته شاه سابق ایران هم پیشی می‌گیرد.»

رویترز می‌نویسد که این ستاد «در شش سال گذشته به یک بازوی عظیم اقتصادی تبدیل شده» و می‌افزاید که «کنترل این امپراتوری عظیم اقتصادی تنها دست یک نفر است و او آیت‌الله خامنه‌ای است.» گزارش این خبرگزاری که با عنوان «اموال تحت کنترل رهبری: مصادره املاک» منتشر شده قسمت اول از گزارشی سه‌قسمتی است که قسمت‌های دوم و سوم آن که هنوز منتشر نشده به ترتیب «قهرمان ملی» و «عدالت ناهموار» نام دارند.

رویترز می‌نویسد که این خبرگزاری طی شش ماه، «تحقیقی ویژه» در زمینه قدرت مالی آیت‌الله علی خامنه‌ای انجام داده و موفق شده که «کامل‌ترین فهرست دارایی‌های ستاد اجرایی فرمان حضرت امام را تا به امروز» تهیه کند. به نوشته رویترز، رقم «۹۵ میلیارد دلار» که این گزارش تحقیقی به آن دست یافته برگرفته از تجریه و تحلیل بیانیه‌های مقام‌های رسمی ستاد، آمار بورس اوراق بهادار تهران و وب‌سایت‌های شرکتی به انضمام اطلاعاتی از وزارت خزانه‌داری آمریکا است.

رویترز در بخشی از گزارش خود می‌نویسد: «مریدان رهبری، ساده‌زیستی او را می‌ستایند و اشاره می‌کنند به لباس‌های ساده و فرش مندرس خانه تهرانش. رویترز هم سندی دال بر این‌که خامنه‌ای از ثروت ستادش استفاده شخصی می‌کند نیافته است.»

این گزارش می‌افزاید: «اما ستاد، خامنه‌ای را قدرتمند کرده‌است و او از طریق ستاد، منبع ملی مالی‌ای در اختیار دارد که چیزی از دارایی‌های شاه کم ندارد. شاهی که حمایت غرب را داشت و البته در سال ۱۳۵۷ سرنگون شد.» به نوشته رویترز، «درآمد ناشی از ستاد به خامنه‌ای استقلال مالی می‌بخشد تا او را هم از مجلس و بودجه کل کشور بی‌نیاز کند و هم از درگیری‌های سیاسی در ایران بیرون نگه دارد.»

هنوز هیچ تصویر یا مشاهده عمومی از مجتبی منتشر نشده است. گفته می‌شود او در حمله‌ای که ۲۸ فوریه 2026، منجر به کشته‌شدن پدرش و سایر اعضای خانواده شد، مجروح شده است؛ حمله‌ای که اسرائیل و آمریکا در آغاز جنگ، اهداف ایرانی را بمباران کردند.

افراد نزدیک به حلقه اطرافیان مجتبی خامنه‌ای به رویترز گفته‌اند که صورت او دچار آسیب شده و از ناحیه یک یا هر دو پا نیز جراحت شدیدی برداشته است.

پس از مرگ «آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای» رهبر جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴ در پی حملات آمریکا و اسراییل، جمهوری اسلامی در سطوح مختلف تلاش کرده است تا بگوید رهبر پیشین این نظام که بخشی از مردم ایران علیه او شعار «مرگ بر دیکتاتور» سر می‌دادند، دیکتاتور نیست. حتی برخی مانند «محمدعلی ابطحی»، فعال سیاسی اصلاح‌طلب، می‌گویند فرزند او که اکنون به رهبری رسیده است، دیکتاتور نیست. ابطحی در واکنش به اجازه «مجتبی خامنه‌‌ای» رهبر جمهوری اسلامی برای امضای تفاهم با آمریکا می‌گوید: «رهبری دیکتاتور نیست که او بگوید و بدنه کارشناسی تئوری او را  عملیاتی کنند. رهبری می تواند به نظرات کارشناسان امین اعتماد کند ونظر شخصی‌اش را کنار بگذارد.»

دیکتاتور بودن یا نبودن جمهوری اسلامی فقط دعوای لفظی نیست؛ اگر قرار است دیکتاتوری انکار شود، آن هم از سوی کسانی که سال‌ها به حکومت دیکتاتور می‌گفتند، باید به این سئوال پاسخ داد که چرا در لحظات بحرانی این کشور، تصمیم همیشه از بالا آمده و مجوز را یک شخص صادر کرده است؟ از تیر ۱۳۷۸ تا دی ماه ۱۴۰۴، چرا اعتراضات مردمی با عناوینی مانند «اغتشاش» و «فتنه» سرکوب شده و رهبر جمهوری اسلامی از کشتار دفاع کرده و از سپاه به عنوان مجری آن حمایت کرده است؟ حتی در تفاهم اخیر او اجازه مذاکره را در نهایت صادر کرده است، اگر او می‌تواند جهت کلی سیاست را تعیین کند و دیگران فقط مجری‌اند، چرا عده‌ای این روزها در رسانه‌ها به دنبال تطهیر این نظام، از خوی دیکتاتوری آن هستند؟

مراسم خاکسپاری و نمایش تابوت خامنه‌ای در خیابان‌های ایران و عراق، فقط آیین سوگواری نیست؛ صحنه‌ای برای بازسازی سیاسی حکومت پس از جنگ نیز هست. جمهوری اسلامی می‌کوشد مرگ خامنه‌ای را در چارچوب سنت شیعی «شهادت» و مقاومت در برابر دشمن خارجی بازتعریف کند. کشوری که پیش از جنگ با اعتراض‌های گسترده، سرکوب، بحران اقتصادی و شکاف عمیق میان حکومت و بخش بزرگی از مردم روبه‌رو بود.

در کنار مراسم تشییع، اختلاف بر سر تنگه هرمز نیز دوباره شدت گرفته است. عبدالرضا رحمانی فضلی، سفیر ایران در چین، در نشست مجمع صلح جهانی در پکن گفت ایران برای عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز «هزینه خدماتی» دریافت خواهد کرد، اما آن را «عوارض عبور» نخواند. او گفت کشورهای «دوست» ایران از رفتار ویژه برخوردار خواهند شد. این موضع در حالی اعلام شده که توافق اولیه ایران و آمریکا عبور رایگان کشتی‌های تجاری از هرمز را برای ۶۰ روز پیش‌بینی کرده بود.

چین، که از بزرگ‌ترین ذی‌نفعان امنیت مسیر انرژی در خلیج فارس است، خواستار حل‌وفصل مناسب اختلاف‌ها و بازگشت عبور آزاد و امن از تنگه هرمز شده است. وزارت خارجه چین اعلام کرده عبور امن و آزاد از این تنگه به سود همه طرف‌هاست. مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا، با میانجی‌گری پاکستان و قطر، قرار است پس از وقفه‌ ناشی از مراسم تشییع از سر گرفته شود.

به این ترتیب، تشییع خامنه‌ای به نقطه تلاقی چند بحران بدل شده است: جانشینی مبهم در رأس جمهوری اسلامی، تلاش حکومت برای نمایش وحدت داخلی، فشار نیروهای تندرو برای انتقام، مذاکرات شکننده با آمریکا، نگرانی از حمله تازه اسرائیل و جدال بر سر کنترل تنگه هرمز. جمهوری اسلامی ایران می‌کوشد این روزها را به نمایش قدرت تبدیل کند، اما آن‌چه در پشت این سوگ بزرگ حکومتی دیده می‌شود، کشوری است که هنوز از جنگ، بحران اقتصادی و نبرد جانشینی بیرون نیامده است.

جمهوری اسلامی، هم‌چنان پابرجاست. دولت پزشکیان کار می‌کند، نهادهای امنیتی و نظامی فعال‌ هستند و چارچوب حقوقی نظام تغییر نکرده است. اما هم‌زمان برخی تحولات ماه‌های اخیر گمانه‌هایی را درباره احتمال تغییر در شیوه حکمرانی، نقش رهبری، نحوه تصمیم‌گیری و توزیع قدرت در درون ساختار سیاسی به وجود آورده است.

در واقع نخستین واقعیتی که پس از جنگ و کشته شدن آیت‌الله خامنه‌ای آشکار شد، دوام ساختارهای اصلی جمهوری اسلامی بود.

قانون اساسی، اصل ولایت فقیه، شورای نگهبان، نهادهای انتصابی و انتخابی و همین‌طور ارگان‌های نظامی و امنیتی و سپاه پاسداران هم‌چنان به کار خود ادامه می‌دهند.

این موضوع نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی طی دهه‌ها، تنها بر اقتدار شخص رهبر متکی نبوده، بلکه شبکه‌‌سازی‌ها و نهادهای گسترده امنیتی، سیاسی و اجرایی که علی خامنه‌ای ایجاد کرد، توان ادامه کار در غیاب او را دارند.

بنابراین، اگرچه ساختار حقوقی جمهوری اسلامی تغییر نکرده، اما وزن نهادها جابه‌جا شده است اما این به‌معنای ثبات کامل مناسبات قدرت نیست.

در نتیجه، تا این لحظه نمی‌توان از تغییر بنیادین در جهت‌گیری سیاست خارجی جمهوری اسلامی گفت؛ بلکه آنچه دیده می‌شود، سازگار شدن آن‌ها با شرایط جدید است.

در اقتصاد نیز تغییر چشم‌گیری دیده نمی‌شود. نقش نهادهای دولتی و شبه‌دولتی هم‌چنان پررنگ است و سیاست‌گذاری اقتصادی بیش از آن‌که اصلاح‌محور باشد، بر مدیریت بحران متمرکز مانده است.

تاکنون سانسور و سرکوب، شکنجه و اعدام؛ ستون‌ بقای حاکمیت بودند و هنوز هم هستند. گزارش‌ نهادهای حقوق بشری و رسانه‌ها در ماه‌های گذشته از ادامه بازداشت‌ها، تشدید صدور احکام اعدام و برخوردهای امنیتی حکایت دارند.

تصویب «قانون تشدید مجازات همکاری با دولت‌های متخاصم» در پی اعتراضات گسترده و کشتار وسیع دی ماه، اختیار بیش‌تری به دستگاه‌های امنیتی و قضایی قرار داده است.

ولکر تورک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، اعلام کرده است که ایران از ابتدای سال ۲۰۲۶ «حدود ۴۰ نفر را با اتهام اقدام علیه امنیت ملی اعدام کرده که ۱۸ نفر از آنان از معترضان اعتراضات دی‌ماه بوده‌اند.»

مقام‌های قضایی و انتظامی هم از بازداشت هزاران نفر در چارچوب قانون جدید خبر داده‌اند و در برخی استان‌ها مصادره اموال گروهی از مردم با اتهامات امنیتی گزارش شده است.

این روند نشان می‌دهد که «نگاه امنیتی»، هم‌چنان یکی از اصلی‌ترین ابزارهای اداره کشور باقی مانده است. ابزاری که حتی با تغییر در راس قدرت عوض نشده است.

اما اختلاف‌هایی که به توریج در حاکمیت آشکارتر می‌شوند. به همین دلیل، اختلاف میان گروه‌های تندروی نظام بر سر مذاکره با آمریکا، مدیریت جنگ و وزن‌کشی‌های سیاسی کشدار و عمومی‌تر شده و به سطح مداحی‌های محرم و مناظره‌های تلویزیونی رسیده است. این اختلاف‌ها، هنوز لزوما به‌معنای بحران در رأس قدرت نیست، اما نشان می‌دهد سازوکار پیشین برای جمع کردن سریع‌تر اختلاف‌ها، با همان کارآیی گذشته دیگر عمل نمی‌کند.

فراتر از همه این موارد، هنوز روشن نیست این تغییر نقش‌ها به جای تثبیت قدرت، تنش‌های درونی را افزایش ندهد. هم‌چنین مشخص نیست جامعه چه واکنشی به این شکل جدید از حکمرانی نشان خواهد داد؟ واکنشی که می‌تواند در تعیین مسیر آینده جمهوری اسلامی نقشی مهم ایفا کند.

حضور چشم‌گیر مردم سقز در مراسم چهلم کشته‌شدن مهسا‌‌(ژینا) امینی

نتیجه‌گیری

شاید بتوان پاسخ را در نگاهی تاریخی به اعتراض‌های چند دهه اخیر در کشورهای مختلف جست‌وجو کرد و با بررسی تجربه‌هایی که به تغییر نظام‌های سیاسی انجامیده‌اند، تصویری کلی از برخی عوامل و شرایط مؤثر در سرنوشت جنبش‌های اعتراضی ارائه داد. هرچند مسیر و پیامد اعتراض‌ها از کشوری به کشور دیگر و از دوره‌ای به دوره دیگر متفاوت است و نمی‌توان برای آن الگوی واحد و مشخص در نظر گرفت.

در حدود نیم قرن گذشته، ایران شاهد انقلابی عظیم که حکومت پهلوی را برانداخت اما این انقلاب مردمی، توسط گرایش مذهبی به خونین‌ترین شکلی سرکوب شد. با این وجود، جامعه ایران در 47 سال حاکمیت خونین جمهوری سلامی ایران، همواره شاهد خیزش‌ها و اعتراض‌هایی بوده که به خونین‌ترین شکلی سرکوب شده‌اند.

در دهه‌های گذشته، بخش‌های مختلف جنبش کارگری از کارگران کارخانه‌ها و کارگاه‌ها تا معلمان و پرستاران، جنبش زنان، جنبش دانشجویی، جنبش روشنفکری، جنبش زیست محیطی، جنبش بازنشستگان، جنبش‌های مردم تحت ستم سراسر ایران، بسیار فعال بودند در حالی که همواره سانسور و سرکوب و اعدام بر بالای سرشان بود. این جنبش‌ها‌ در بیش از چهار دهه گذشته، تجارب ارزشمندی در عرصه مبارزه طبقاتی علیه ستم و تبعیض و استثمار کسب کرده‌اند و بهای زیادی نیز در راه مبارزه رهایی‌بخش خود داده‌اند.

هم‌چنین سال‌هاست «نسل زد» نیز مشارکت فعال و خلاقانه در اعتراضات خیابانی و فضای مجازی و البته دادن هزینه‌های بسیا داشته‌اند. نیرویی متنوع با پیشینه‌ها و اولویت‌های اجتماعی و سیاسی متفاوت. برخی از این نسل به سیاست‌های هویتی گرایش دارند، برخی شبکه‌های اجتماعی را برای کنشگری ترجیح می‌دهند و گروهی دیگر به مسائل کلان سیاسی و اجتماعی توجه نشان می‌دهند.

نسلی که پیچیدگی‌های زیادی دارد و به عوامل ساختاری عمیق‌تر مانند تبعیض‌های جنسیتی، اتنیکی و طبقاتی که در هسته این خیزش‌ها قرار دارند، توجه دارند. این جنبش نتیجه همگرایی مطالبات نیروهای مختلف است و نقش نسل زِد تنها یکی از عوامل زمینه‌ای در شکل‌گیری و پویایی آن بوده است.

با تمام این اوصاف، هر کدام از جنبش‌ها، درس‌هایی ارزشمند درباره همبستگی، عدالت اجتماعی و دموکراسی ارائه کرده و نشان داده‌اند که می‌تواند گفتمانی نوین برای آینده ایران ترسیم کنند.

در شرایط کنونی که موانع مختلفی بر سر راه سراسری شدن اعتصابات و اعتراضات کارگران در مجتمع‌های صنعتی، مراکز تولیدی و خدماتی به‌حساب می‌آید، با این ئجود هر سال صدها اعتصاب کارگری در ایران سازمان‌دهی و برگزار می‌شود. یعنی نمایندگان تشکل‌ها و نهادهای ریشه‌دار و مستقل کارگری و رهبران و فعالینی که در کانونهای داغ مبارزه کارگران حضور دارند و از روابط زنده و ارگانیکی با کارگران برخوردار هستند، همواره در تلاشند نقش خود را جهت  به هم پیوند زدن و سراسری کردن اعتصابات و اعتراضات کارگری ایفا نمایند.

ایجاد شوراهای مستقل، شبکه‌های همبستگی محلی و سراسری، رسانه‌های مستقل طبقاتی، و پیوند‌ دادن مبارزات پراکنده در قالب یک افق جمعی و مستقل از دخالت خارجی، افق و چشم‌انداز مناسب و کارسازی و موثری را در مقابل جنبش‌های اجتماعی قرار داده است. این جنبش‌ها و نیروها، نه شریک جمهوری اسلامی‌اند، نه ابزار جنگ و پروژه‌های آمریکا و اسراییل؛ بلکه نیرویی هستند که در میانه‌ این وصعیت تقریبا تیره و تار، به‌دنبال افرگشیش فضایی هستند که از میان ویرانه‌های جنگ، ستم، تهدید، سرکوب، اعدام و فقر فزاینده، راهی به سوی رهایی بگشاید. راهی که از جنبش کارگری، و سایر جنبش‌های آزادی‌خواه و عدالت‌جو و مردم جان به لب رسیده، و از سازمان‌یابی آن‌ها، هموار و عملی خواهد شد. می‌گذرد.

جنبش‌ها و نیروهای که به ماشین تبلیغات جنگی اسرائیل و آمریکا بدل نشدند، و دربرخورد با جمهوری اسلامی و سرنگونی آن منفعل عمل نکردند و حتی منتظر حوادث خود‌به‌خودی هم نیستند. به همین دلیل، بیش از پیش مشغول سازمان‌دهی مبارزه طبقاتی خود و در جهت همکاری جنبش‌های اجتماعی هستند.

شکی نیست که این تلاش‌ها و سازمان‌دهی مستقل طبقاتی، راه رهایی را از دل وضعیت موجود خواهد گشود و آزادی و برابری، عدالت و رفاه را با خود برای همگان به ارمغان خواهد آورد!

دوشنبه پانزدهم تیر 1405-ششم یولی 2026

نوشته خامنه‌ای رفت اما حکومت جهل و جنایت و ترور او، هم‌چنان پابرجاست! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

نوشته ٧٤ ضربه شلاق و ممنوعالخروجي براي پرستو احمدي و هشت تن از دستاندركاران »كنسرت فرضي كاروانسرا«! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

دور نخست مذاکرات سطح بالای ایران و آمریکا در اقامتگاه کوهستانی بورگن‌اشتوک سوئیس پس از حدود ۱۸ ساعت گفت‌وگو و رایزنی فشرده پایان یافت؛ مذاکراتی که با میانجی‌گری قطر و پاکستان برگزار شد. قرار است مسیر یک توافق نهایی در دوره‌ای ۶۰ روزه را ترسیم کند.

ریاست هیات ایرانی را محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی و با حضور عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، هم‌چنین مقام‌هایی از حوزه‌های امنیتی، نفتی و بانکی در مذاکرات شرکت داشتند. عباس عراقچی، در نخستین ارزیابی خود از این دور گفت‌وگوها، از پیشرفت در پرونده لبنان، تعلیق تحریم صادرات نفت و پتروشیمی، آزادی بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران و آغاز طرح بازسازی و توسعه اقتصادی خبر داد.

هم‌چنین بر اساس بیانیه مشترک قطر و پاکستان، دور نخست گفت‌وگوهای ایران و آمریکا در فضایی «مثبت و سازنده» برگزار شده و دو طرف بر سر نقشه راهی برای دست‌یابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز به تفاهم رسیده‌اند. طبق این بیانیه، گفت‌وگوهای فنی تا پایان هفته در بورگن‌اشتوک ادامه خواهد یافت. به‌علاوه، سازوکاری برای پیگیری پایان جنگ در لبنان و یک خط ارتباطی برای تضمین عبور ایمن کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز ایجاد می‌شود.

هیات آمریکایی را جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهور آمریکا، هدایت می‌کرد و استیو ویتکاف و جرد کوشنر نیز در ترکیب تیم واشنگتن حضور داشتند.

مذاکرات سوئیس، در حالی پایان یافت که از همان آغاز زیر سایه سه بحران سنگین قرار داشت: بسته شدن دوباره تنگه هرمز از سوی ایران، ادامه ابهام درباره توقف جنگ در لبنان، و تهدیدهای تازه دونالد ترامپ علیه تهران. با این حال، بیانیه میانجی‌ها نشان می‌دهد دو طرف فعلاً تصمیم گرفته‌اند مسیر دیپلماسی را باز نگه دارند و گفت‌وگوهای فنی را ادامه دهند.

عباس عراقچی در پیامی در شبکه ایکس نوشت میانجی‌گری «خستگی‌ناپذیر» قطر و پاکستان به پیشرفت‌های مهمی برای پایان دادن به جنگ در لبنان انجامیده است. او هم‌چنین اعلام کرد تحریم صادرات نفت و پتروشیمی ایران تعلیق شده، محاصره دریایی برداشته شده، بخشی از دارایی‌های مسدودشده آزاد شده و طرح بزرگ بازسازی و توسعه اقتصادی ایران وارد مرحله اجرا شده است.

این سخنان عراقچی، نشان می‌دهد تهران می‌خواهد دور نخست مذاکرات را نه فقط از زاویه سیاسی، بلکه از منظر گشایش اقتصادی و دسترسی به منابع مالی ارزیابی کند. حضور مقام‌های نفتی و بانکی در هیات ایران نیز همین جهت‌گیری را تایید می‌کرد. برای جمهوری اسلامی ایران، پیش از ورود به بحث‌های اصلی درباره پرونده هسته‌ای، دریافت نشانه‌های عملی از رفع فشار اقتصادی اهمیت تعیین‌کننده دارد. با این حال، روند گفت‌وگوها بدون تنش نبود.

منابع ایرانی می‌گویند تهران تاکید کرده است آغاز گفت‌وگوهای جدی درباره موضوعات هسته‌ای، منوط به اجرای بخش‌های دیگر تفاهم‌نامه است؛ از جمله آزادسازی دارایی‌های مسدودشده، صدور معافیت‌های نفتی، رفع محاصره دریایی و تضمین توقف جنگ در لبنان. از نگاه ایران، اگر این تعهدات اجرا نشود، ورود به مرحله اصلی مذاکرات معنایی نخواهد داشت.

در مقابل، یک دیپلمات آمریکایی به رویترز گفته است هیئت‌ها تا پاسی از شب در حال مذاکره بوده‌اند و موضوعاتی چون تنگه هرمز، لبنان، مسائل هسته‌ای و جزئیات اجرای تفاهم‌نامه در دستور کار قرار داشته است. این مقام آمریکایی تلاش کرده روایت توقف مذاکرات را کمرنگ کند و بگوید گفت‌وگوها، با وجود تنش‌ها، ادامه داشته است.

رویترز به نقل از منابع ایرانی و آمریکایی گزارش داده است پس از انتشار تهدیدهای تازه ترامپ، هیات ایرانی از بازگشت به اتاق اصلی مذاکرات خودداری کرد، هرچند تبادل پیام از طریق میانجی‌های قطری و پاکستانی ادامه یافت. ترامپ پیش از آغاز رسمی مذاکرات تهدید کرده بود اگر ایران دوباره برای بستن هرمز اقدام کند، با پاسخ سخت آمریکا روبه‌رو خواهد شد. او هم‌چنین بار دیگر از احتمال کنترل تنگه هرمز و دریافت عوارض سخن گفته بود.

در پایان دور نخست، هیات ایرانی محل مذاکرات را ترک کرد و رسانه‌های داخلی اعلام کردند تیم ایران پس از حدود ۱۸ ساعت گفت‌وگو، راهی تهران شد. اما طبق بیانیه میانجی‌ها، مذاکرات فنی در سوئیس تا پایان هفته ادامه خواهد یافت. این یعنی سطح سیاسی گفت‌وگوها فعلا جمع‌بندی شده، اما پرونده‌های اجرایی، مالی، نفتی، هرمز و لبنان هنوز روی میز تیم‌های کارشناسی باقی مانده‌اند.

از مجموع اظهارنظرهای طرفین و گزارش‌ها، چنین برمی‌آید که مذاکرات سوئیس نه شکست خورده و نه به توافق نهایی رسیده است. مهم‌ترین دستاورد آن، تثبیت یک نقشه راه ۶۰ روزه، ایجاد مسیر گفت‌وگوی فنی، و توافق بر سازوکارهای فوری برای لبنان و هرمز است. اما هم‌زمان، تهدیدهای ترامپ، بی‌اعتمادی تهران، نقش اسرائیل در لبنان و وضعیت نامشخص تنگه هرمز نشان می‌دهد مسیر پیش رو بسیار شکننده است.

برای ایران، نتیجه فوری مذاکرات باید در فروش نفت، دسترسی به دارایی‌های مسدودشده و کاهش فشار اقتصادی دیده شود. برای آمریکا، اولویت باز ماندن هرمز، کنترل لبنان و ورود به گفت‌وگوی هسته‌ای است. برای میانجی‌ها، هدف اصلی جلوگیری از فروپاشی تفاهم موقت و بازگشت جنگ است. به همین دلیل، روزهای آینده و به‌ویژه ادامه مذاکرات فنی در سوئیس، تعیین خواهد کرد که آیا تفاهم ۶۰ روزه می‌تواند به روندی واقعی تبدیل شود یا در همان نخستین آزمون‌های خود، زیر فشار هرمز و لبنان از هم می‌پاشد.

در طول مذاکرات سوئیس، هیات ایرانی حاضر نشد با هیات آمریکایی تصویر مشترک داشته باشد

در بورگن‌اشتوک چه توافقی حاصل شد؟

بر اساس بیانیه مشترک قطر و پاکستان، مهم‌ترین دستاورد مذاکرات توافق بر سر یک نقشه راه ۶۰ روزه بوده است؛ نقشه‌ای که قرار است زمینه دست‌یابی به توافقی جامع‌تر را فراهم کند.

طبق این توافق، گفت‌وگوهای فنی از همین هفته در سوئیس آغاز می‌شود. قرار است چند گروه کاری تخصصی در حوزه‌های هسته‌ای، تحریم‌ها، مسائل مالی، نظارت و راستی‌آزمایی تشکیل شود.

هم‌چنین کمیته‌ای در سطح عالی برای نظارت بر روند مذاکرات ایجاد خواهد شد و مذاکره‌کنندگان ارشد دو طرف به‌طور منظم گزارش پیشرفت کار را به این کمیته ارائه خواهند کرد.

در بیانیه میانجی‌ها به تشکیل یک گروه ویژه برای مدیریت تنش‌های لبنان نیز اشاره شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد جنگ لبنان دیگر یک پرونده جانبی نیست و به بخشی از گفت‌وگوهای ایران و آمریکا تبدیل شده است.

یکی دیگر از نتایج مذاکرات، توافق بر سر ایجاد یک کانال ارتباطی ویژه برای کمک به تامین امنیت کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز و جلوگیری از سوءتفاهم‌های نظامی در این آبراه راهبردی بوده است.

این گفت‌وگوها تنها چند روز پس از امضای تفاهم‌نامه میان تهران و واشنگتن برگزار شد؛ تفاهم‌نامه‌ای که هدف آن تمدید آتش‌بس شکننده و جلوگیری از بازگشت دو طرف به مسیر رویارویی مستقیم عنوان شده است.

یکی از پیچیده‌ترین و حتی مهم‌ترین بندهای تفاهم‌نامه مربوط به فعالیت‌های اتمی جمهوری اسلامی ایران است. بخش مهمی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران در تاسیسات اصفهان، نطنز و فردو نگه‌داری می‌شود؛ تاسیساتی که در جریان جنگ ۱۲ روزه سال گذشته هدف حملات آمریکا قرار گرفته بودند. به همین دلیل موضوع دسترسی آژانس به این مراکز اکنون به یکی از مهم‌ترین محورهای گفت‌وگوهای فنی تبدیل شده است.

ایران و آمریکا چه می‌خواهند؟

بر اساس اظهارات مقامات دو طرف، اولویت‌های تهران و واشنگتن هم‌چنان متفاوت است.

ایران خواهان آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، کاهش تحریم‌ها، تسهیل صادرات نفت و محصولات پتروشیمی، دسترسی به درآمدهای نفتی و کاهش فشارهای نظامی و اقتصادی است.

مقامات جمهوری اسلامی، هم‌چنین تاکید کرده‌اند که هرگونه مذاکره نهایی باید با حفظ حق غنی‌سازی ایران همراه باشد.

در مقابل، آمریکا خواهان بازگشت بازرسان آژانس، نظارت گسترده‌تر بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران، کاهش تنش‌های منطقه‌ای، تضمین امنیت کشتیرانی در خلیج فارس و مهار فعالیت گروه‌های نیابتی تهران در منطقه است.

همین تفاوت اولویت‌ها باعث شده بسیاری از ناظران مذاکرات فعلی را نه پایان اختلافات، بلکه آغاز مرحله‌ای جدید از چانه‌زنی‌های پیچیده بدانند.

لبنان؛ گرهی که به قلب مذاکرات راه یافته است

اگر در مذاکرات هسته‌ای گذشته تمرکز اصلی بر سانتریفیوژها و سطح غنی‌سازی بود، در گفت‌وگوهای اخیر لبنان و حزب‌الله به یکی از مهم‌ترین موضوعات تبدیل شده‌اند.

بی‌تردید بدون رسیدگی به پرونده لبنان، پیشرفت در مذاکرات گسترده‌تر میان ایران و آمریکا دشوار خواهد بود.

دولت لبنان طرف رسمی مذاکرات با آمریکا و اسرائیل است، اما حزب‌الله هنوز بازیگر نظامی بسیار مهمی در صحنه لبنان باقی مانده است. به گفته برخی از کارشناسان، همین موضوع باعث می‌شود موفقیت هر توافقی به رفتار بازیگرانی وابسته باشد که الزاما امضاء‌کننده توافق نیستند.

آمریکا مجوز ۶۰ روزه فروش نفت ایران را صادر کرد

آمریکا در ادامه روند مذاکرات سوئیس، مجوز موقت ۶۰ روزه‌ای برای فروش نفت خام، فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی ایران صادر کرد. این مجوز که تا ۲۱ اوت اعتبار دارد، بخشی از اجرای تفاهم موقت ایران و آمریکا برای ادامه گفت‌وگوها و رسیدن به توافق نهایی عنوان شده است.

بر اساس اعلام وزارت خزانه‌داری آمریکا، این مجوز خدمات مرتبط با فروش نفت ایران، از جمله حمل‌ونقل، بیمه، امور بانکی و پرداخت‌های دلاری را نیز در بر می‌گیرد. واشنگتن گفته است این اقدام در چارچوب پیشرفت گفت‌وگوهای سوئیس و در برابر تعهد ایران به عبور آزاد از تنگه هرمز و همکاری با بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی انجام شده است.

ونس: مذاکرات با ایران پایه خوبی برای توافق نهایی گذاشت

جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهور آمریکا، پس از پایان دور نخست مذاکرات سوئیس گفت گفت‌وگوها با ایران «پایه خوبی» برای رسیدن به توافق نهایی ایجاد کرده است. او گفت دو طرف بر سر نقشه راهی ۶۰ روزه برای ادامه مذاکرات و تبدیل تفاهم موقت به توافق پایدار گفت‌وگو کرده‌اند.

به گفته ونس، ایران پذیرفته است بازرسان هسته‌ای دوباره وارد کشور شوند و سازوکارهایی برای مدیریت دارایی‌های مسدودشده و حفظ آتش‌بس‌ها ایجاد شود. او هم‌چنین گفت خط ارتباطی‌ای برای کمک به عبور امن کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز و سازوکاری برای پیگیری توقف درگیری‌ها در لبنان در نظر گرفته شده است.

هیات ایرانی

تذکر ترامپ و گزارش‌ها از ترک محل توسط هیات ایرانی

فرآیند میانجی‌گری در سوئیس که از روز یکشنبه آغاز شد و تا اوایل روز دوشنبه ادامه یافت، لحظات پرتنشی را تجربه کرد.

اسماعیل بقایی، سخن‌گوی وزارت امورخارجه ایران در خصوص ساز و کار مذاکرات چهارجانبه سوئیس با حضور قطر و پاکستان گفت که «فکر می‌کنم تقریبا یک ساعت و نیم گفت‌وگو کردیم و برنامه این بود که یک استراحت کوتاه ۳۰ دقیقه‌ای داشته باشیم. در همین زمان، اظهارنظرهای موهن و تهدیدآمیز رئیس‌جمهور آمریکا در رسانه‌ها منتشر شد و همین باعث شد که ایران اعلام کند در چنین شرایطی تمایلی به ادامه نشست چهارجانبه ندارد. قطر و پاکستان تلاش زیادی کردند مذاکرات را ادامه دهند و ما تأکید کردیم که اگر قرار باشد ادامه یابد، به‌صورت مستقیم یعنی در قالب چهارجانبه نخواهد بود.»

ونس در خصوص پیام آقای ترامپ، هرگونه ادعا مبنی بر این‌که تذکر رییس‌ جمهوری ‌آمریکا به رییس‌جمهوری ایران مذاکرات را برهم زده رد کرد و گفت: «آن‌چه به ایرانی‌ها گفتیم این بود که وقتی وارد چیزی می‌شوید که نسل ما ممکن است آن را رجز خواندن و کری خواندن می‌نامد، نمی‌توانید انتظار داشته باشید رئیس‌جمهور آمریکا پاسخ ندهد یا روایت را اصلاح نکند.»

رییس جمهوری آمریکا، در مصاحبه با فاکس نیوز گفته بود که «ایران باید فورا جلوی گروه‌های نیابتی خود در لبنان را بگیرد، وگرنه با حمله‌ای شدیدتر از هفته گذشته روبرو می‌شود» او هم‌چنین در واکنش به سخنان مسعود پزشکیان، رییس جمهوری ایران مبنی بر حق ایران برای غنی سازی گفت: «بهتر است مواظب حرف‌هایش باشد. بهتر است خود را اصلاح کند، وگرنه ما بقیه کشور را تصاحب خواهیم کرد.»

چهار اولویت در مذاکرات سوئیس از زبان ونس

در ادامه مذاکرات سوئیس میان آمریکا و ایران، جی‌دی ونس از آغاز شکل‌گیری «فونداسیون توافق نهایی» خبر داد و گفت چهار محور اصلی از جمله سازوکار مالی، هسته‌ای و امنیتی در دستور کار قرار گرفته است؛ هم‌زمان، بنیامین نتانیاهو با تاکید بر تداوم حضور نظامی اسرائیل در جنوب لبنان، بر ادامه فشارها تاکید کرد.

جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهوری آمریکا روز دوشنبه ۲۲ ژوئن2026-یکم تیر ۱۴۰۵، اعلام کرد که گفت‌وگوهای چند ساعته او با مقام‌های ارشد ایران در سوئیس «پایه‌ای خوب برای یک توافق نهایی موفق» ایجاد کرده است.

وی پس از گفت‌وگوهای اولیه با محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، و پیش از ترک سوئیس به خبرنگاران گفت: «توافق نهایی مثل یک خانه است. ما الان فقط فونداسیون را گذاشته‌ایم، هنوز خانه ساخته نشده، با این حال پایه خوبی برای رسیدن به نقطه خوبی برای مردم آمریکا ایجاد کرده‌ایم.»

چهار اولویت اعلامی در مذاکرات از زبان ونس

معاون رییس‌جمهور آمریکا، هم‌چنین اعلام کرد که در جریان مذاکرات فنی میان طرف‌ها، چهار اولویت اصلی تعیین شده و انتظار می‌رود گفت‌وگوها در روزهای آینده ادامه پیدا کند.

او گفت نخستین اولویت ایجاد سازوکاری برای باز نگه داشتن تنگه هرمز و تضمین جریان آزاد انرژی بوده و تاکید کرد این مسیر در حال حاضر باز است و حجم قابل توجهی نفت و گاز از آن عبور می‌کند، هم‌چنین سازوکاری برای هماهنگی و جلوگیری از تشدید تنش‌ها در این منطقه ایجاد شده است.

اولویت دوم به ایجاد یک سازوکار مشابه برای کاهش تنش و مدیریت آتش‌بس‌های منطقه‌ای مربوط می‌شود تا در صورت بروز درگیری میان طرف‌ها، ارتباط و هماهنگی برای جلوگیری از گسترش بحران برقرار باشد.

سومین اولویت به موافقت ایران با بازگشت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مربوط است که او آن را یک گام مهم در مسیر بررسی و محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران توصیف کرد. به گفته او، این موضوع را می‌توان یک «نقطه عطف مهم» برای ایالات متحده و جامعه بین‌المللی دانست و آن را نخستین گام در مسیر «برچیدن دائمی» یا پایان کامل برنامه تسلیحات هسته‌ای ایران توصیف کرد. وی تاکید کرد: «این دقیقا همان چیزی است که ما به دنبال آن بودیم.»

در نهایت، چهارمین اولویت ایجاد چارچوبی برای ادامه مذاکرات فنی میان تیم‌های مختلف از جمله طرف‌های آمریکایی، ایرانی و برخی کشورهای منطقه عنوان شد تا این گفت‌وگوها در روزها و هفته‌های آینده در سطح فنی ادامه یابد و زمینه برای پیش‌برد توافق‌های بعدی فراهم شود.

او به خبرنگاران گفت: «می‌خواستیم یک ساختار برای این موضوع ایجاد کنیم تا نظارت سیاسی مناسبی وجود داشته باشد، اما واضح است که با وجود زیبایی سوئیس، نمی‌شد کل ۶۰ روز آینده را در این‌جا بمانم.»

ونس: ایران پذیرفته است بازرسان آژانس را برای بازرسی دعوت کند

معاون رییس‌جمهور ایالات متحده، می‌گوید ایران پذیرفته است بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را برای بازرسی دعوت کند.

جی‌دی ونس، روز دوشنبه اول تیرماه، قبل از ترک محل مذاکرات با ایران در بورگن‌اشتوک سوئیس به خبرنگاران گفت: مذاکرات فنی با ایران برای دستیابی به توافق نهایی هفته‌ها طول خواهد کشید و ما مبنای بسیار خوبی را برای یک توافق نهایی موفق پایه‌ریزی کردیم.

او با بیان این‌که ایران پذیرفته است بازرسان آژانس را به کشور دعوت کند، گفت این اتفاق احتمالا این هفته یا حتی امروز رخ خواهد داد.

ونس افزود این «یک دستاورد مهم برای مردم آمریکا و نخستین گام در جهت خلع سلاح هسته‌ای دائمی یا پایان همیشگی برنامه تسلیحات هسته‌ای در ایران است.»

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برآورد می‌کند که ایران ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار داشته است، سطحی که به میزان مورد نیاز برای ساخت بمب نزدیک است.

ایران از زمان حمله آمریکا به تاسیسات هسته‌ای فردو، نطنز و اصفهان در اول تیرماه ۱۴۰۴ در زمان جنگ ۱۲ روزه، مانع از دسترسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به این تاسیسات شده است و همکاری‌اش را با این نهاد زیر نظر سازمان ملل کاهش داده است.

مقام‌های ایرانی پیش‌تر بازگشت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ایران را رد کرده بودند.

اسماعیل بقائی، سخن‌گوی وزارت خارجه ایران، روز جمعه گفته بود: «بازرسی از تاسیساتی که دسترسی آژانس به آن‌ها به‌دلیل حملات نظامی متوقف گردید، منوط به روند مذاکرات و نتیجه آن خواهد بود.»

ونس گفت انتظار دارد گفت‌وگوها درباره بازگشت بازرسان به ایران به‌زودی آغاز شود.

او گفت: «دست‌کم انتظار دارم این اتفاق همین هفته بیفتد، اما فکر می‌کنیم حتی برخی از این گفت‌وگوها با بازرسان… و با آژانس ممکن است همین امروز آغاز شود.»

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، روز یک‌شنبه در شبکه ایکس نوشت که در بورگن‌اشتوک حضور دارد و با ایگناتسیو کاسیس، وزیر خارجه سوئیس، دیدار کرده است.

معاون رییس‌جمهور آمریکا در بخش دیگری از اظهاراتش تاکید کرد مذاکرات با ایران در سوئیس «پیشرفت‌های بسیار خوبی» داشته است، و با اشاره به گفت‌وگوها در مورد آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده تهران گفت ما خواهان ایجاد روندی شده‌ایم که اطمینان حاصل کنیم این دارایی‌ها به دست ایرانی‌ها خواهد رسید، نه این‌که خرج تروریسم شود.

او اظهار داشت: «توافق نهایی مثل خود خانه است. ما پی آن را گذاشته‌ایم؛ هنوز خانه را نساخته‌ایم، اما پایه‌ای موفق بنا کرده‌ایم تا به جایگاه خوبی برای مردم آمریکا برسیم.»

ونس تصریح کرد: «مهم است که همه‌ ما درک کنیم چه کارهای زیادی انجام شده، اما واقعیت این است که هنوز کارهای زیادی باقی مانده است؛ در حالی که به پیشبرد گفت‌وگوهای هسته‌ای و مذاکرات اقتصادی ادامه می‌دهیم، و هم‌زمان تنگه‌ هرمز را از مین پاک‌سازی می‌کنیم تا اطمینان حاصل شود جریان رفت‌وآمد دوباره از سر گرفته می‌شود.»

او گفت که آبراه راهبردی تنگه هرمز «باز است» و «میلیون‌ها و میلیون‌ها بشکه نفت خام و گاز طبیعی از آن عبور می‌کند… که پیش‌تر عبور نمی‌کردند.»

ترامپ: اگر ایران به توافق با واشینگتن پایبند نماند، هر کاری لازم باشد انجام می‌دهم

رییس‌جمهور آمریکا، روز دوشنبه 22 ژوئن–اول تیرماه، گفت: «اگر ایران به توافقش با واشینگتن پایبند نماند، هر کاری لازم باشد انجام خواهم داد.»

دونالد ترامپ که در کاخ سفید با خبرنگاران گفت‌وگو می‌کرد، افزود: «اگر ایران به توافقش عمل نکند یا رفتارش مناسب نباشد، کاری را که لازم بدانم انجام می‌دهم».

او توضیح بیشتری در این زمینه نداد.

ترامپ، تاکید کرد: «تا وقتی به ما احترام بگذارند، اوضاع خوب پیش می‌رود. اگر احترام نگذارند، اوضاع خوب نخواهد بود.»

ترامپ در مورد آزادسازی دارایی‌های ایران گفت: «پولی که آزاد می‌شود قرار است برای خرید مواد غذایی استفاده شود… آن هم صرفا از طریق ایالات متحده و از کشاورزان ما.»

او افزود: ذرت، سویا و دیگر محصولات کشاورزی در چارچوب تازه‌ترین پیشرفت‌های دولت با ایران از کشاورزان آمریکایی خریداری خواهد شد.

رییس‌جمهور ایالات متحده می گوید: «کشاورزان ما خیلی خوشحال‌اند… تماس‌های زیادی داشته‌ام. آن‌ها از این موضوع بسیار راضی بودند.»

لحظاتی پس از این اظهارنظر، عبدالناصر همتی رییس کل بانک مرکزی ایران، در واکنش گفت که «براساس یادداشت‌های امضا شده هیچ الزامی برای خرید نهاده‌های کشاورزی از آمریکا نداریم.»

او افزود: البته اگر نرخ و کیفیت نهاده‌های آمریکایی در مقایسه با سایر کشورها مناسب‌تر باشد، مانعی برای خرید از آن کشور نداریم و اصولا طی سال‌های اخیر خریدهای جهاد کشاورزی از طریق شرکت‌های بزرگ امریکایی و اروپایی بوده است.

ترامپ: سلاح هسته‌ای می‌تواند رکود ایجاد کند

خبرنگاری از رییس‌جمهور آمریکا پرسید: آیا حاضرید خطر یک فاجعه اقتصادی را بپذیرید و دوباره به ایران حمله کنید؟

ترامپ در پاسخ گفت: یک سلاح هسته‌ای از رکود اقتصادی مهم‌تر است. رکود چیز خیلی بدی است، اما سلاح هسته‌ای خیلی سریع‌تر می‌تواند رکود ایجاد کند.

خبرنگار در ادامه گفت: ایران به تفاهم‌نامه پایبند نمی‌ماند…

ترامپ اظهار داشت: من نگفتم قطعا باعث رکود می‌شود، گفتم ممکن است باعث رکود شود. گفتم نمی‌خواهم مثل هربرت هوور باشم.

خبرنگار دوباره پرسید: آیا این به ایران اهرم فشار می‌دهد؟

رییس‌جمهور آمریکا در واکنش گفت: اوه، شما خیلی… کل کشورشان از بین رفته است. وقتی چنین سئوالی می‌پرسید، بسیار احمقانه است.

او در بخش دیگری از اظهاراتش تأکید کرد: تنگه هرمز کاملا باز است. ما دو چیز می‌خواهیم: یک تنگه باز، و کشوری که هرگز سلاح هسته‌ای نخواهد داشت.

خبرنگار دیگری گفت: وزارت خزانه‌داری امروز تحریم‌های نفتی ایران را لغو کرده است.

ترامپ در پاسخ گفت: خب، باید دقیقا بررسی کنم وضعیت چیست. تمام آن پول قرار است از طریق خرید مواد غذایی برگردد. آن‌ها ۹۱ میلیون نفر جمعیت دارند که نمی‌توانند خوراک‌شان را تامین کنند.

خبرنگار ادامه داد: مطمئن هستید که ایرانی‌ها از درآمد فروش نفت برای بازسازی ارتش‌شان استفاده نمی‌کنند؟

رییس‌جمهور آمریکا گفت: قرار نیست چنین کاری بکنند.

او بار دیگر از برخی کشورها به خاطر عدم مشارکت در جنگ ایران انتقاد کرد و گفت: ایتالیا خیلی بد بود، و سایر کشورها؛ آلمان خیلی بد بود.

ترامپ: ایران با انجام بازرسی‌های گسترده تسلیحاتی موافقت می‌کند

رییس‌جمهور آمریکا روز دوشنبه اول تیرماه در پیامی تازه بر لزوم «صداقت هسته‌ای» ایران تاکید کرد.

دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی خود، تروث سوشال، نوشت: ««همه کاملا آگاه‌ هستند که ایران برای تضمین صداقت هسته‌ای در بلندمدت، با انجام بازرسی‌های گسترده تسلیحاتی موافقت خواهد کرد.»

در پی جنگ ۴۰ روزه با ایران و آغاز آتش‌بس میان دو کشور، ترامپ بارها بر شرط عدم دستیابی ایران به سلاح اتمی تاکید کرد و حتی چند بار آن را بیش از ۹۹ درصد خواسته‌های خود از تهران توصیف کرد.

جمهوری اسلامی هم در پی مذاکرات با ایالات متحده تفاهم‌نامه‌ای را امضاء کرد که در آن آمده است هرگز به‌دنبال سلاح اتمی نخواهد رفت.

در همین زمینه جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهور آمریکا، روز دوشنبه خبر داد که ایران پذیرفته است بازرسان آژانس را به کشور دعوت کند و گفت این اتفاق احتمالا این هفته یا حتی امروز رخ خواهد داد.

آزادسازی دارایی‌های ایران به شرط خرید از آمریکا

ونس گفت که ایالات متحده به دنبال ایجاد سازوکاری است تا اطمینان حاصل شود هرگونه دارایی مسدودشده‌ای که از ایران آزاد می‌شود، به جای تأمین مالی تروریسم، «به نفع» مردم ایران استفاده شود؛ به این صورت که این منابع صرف خریدهای آمریکایی شود.

او در نشست خبری خود توضیح داد که جرد کوشنر، از مشاوران ارشد دونالد ترامپ، با قطر روی پیشنهادی کار کرده است که بر اساس آن «اگر هرگونه دارایی مسدودشده ایران آزاد شود»، آمریکا و قطر هر دو بر روند استفاده از آن نظارت و تایید خواهند داشت و این پول صرف خرید «سویا، ذرت و گندم آمریکایی» برای «منفعت مردم ایران» خواهد شد.

او افزود که این ابتکار می‌تواند هم برای واشنگتن و هم برای تهران به‌طور متقابل سودمند باشد، چون «اگر فرض بگیریم که دارایی‌های ایران آزاد شوند، این منابع صرف ثروتمندتر کردن کشاورزان آمریکایی و تامین غذای مردم ایران خواهند شد.»

او این توافق را «یک معامله خیلی خوب به سبک ترامپ» توصیف کرد و گفت این طرح هم برای مردم آمریکا و هم برای مردم ایران مفید است و به تقویت ساختار امنیتی منطقه کمک می‌کند؛ ساختاری که به گفته او آمریکا در حال ایجاد و حفظ آن است.

او هم‌چنین با رد نگرانی‌های عمومی درباره آزادسازی دارایی‌های ایران، گفت این برداشت‌ها ناشی از «گزارش‌دهی نادرست» بوده است.

وزارت خزانه‌داری آمریکا برای فروش نفت ایران مجوز دو ماهه صادر کرد

وزارت خزانه‌داری ایالات متحده روز دوشنبه اول تیرماه خبر داد که مجوز فروش نفت ایران را بر اساس تفاهم‌نامه اسلام‌آباد صادر کرده است.

این مجوز کلی برای تولید و فروش نفت خام و فرواورده‌های نفتی توسط ایران از تاریخ ۳۱ خرداد به مدت دو ماه اعتبار دارد.

دولت ترامپ بر اساس تفاهم‌نامه‌ای که هفته گذشته با ایران امضا کرد پذیرفت که فروش و صادرات نفت خام و فراورده‌ها و مشتقات نفتی ایران را از تحریم‌ها معاف کند.

به این ترتیب ایران دست‌کم در این دو ماه فرصت پیدا می‌کند نفت خود را فروخته و درآمد حاصل از آن را دریافت کند.

این مجوز، صادرات نفت ایران به ایالات متحده را هم شامل می‌شود. تنها دو کشور کره شمالی و کوبا از این مجوز بهره‌مند نمی‌شوند.

ساعتی پیش‌تر عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در پیامی اعلام کرده بود که ایران موفق به دریافت مجوزهای لازم برای صادرات نفت و محصولات پتروشیمی، آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده و یک برنامه بازسازی و توسعه برای ایران آغاز شده است.

در پی انتشار بیانیه مشترک میانجی‌های مذاکرات و پیام عراقچی، بهای نفت استاندارد برنتِ دریای شمال بیش از یک دلار کاهش یافت و به ۷۹ دلار و ۴۴ سنت در هر بشکه رسید.

پاکستان از تشکیل «کمیته عالی اجرای تفاهم» تهران و واشینگتن خبر داد

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، دوشنبه یکم تیر اعلام کرد نخستین نشست کمیته عالی‌ میان ایران و آمریکا در سوئیس با موفقیت به پایان رسید.

شریف در پستی در شبکه اجتماعی «ایکس» تاکید کرد که گفت‌وگوها در فضایی مثبت و سازنده برگزار شده و به پیشرفت امیدوارکننده‌ای انجامیده است؛ از جمله توافق بر سر یک نقشه راه برای دستیابی به توافق نهایی ظرف 60 روز، تشکیل یک کمیته عالی‌رتبه برای نظارت سیاسی، و آغاز دور جدیدی از گفت‌وگوهای فنی.

او هم‌چنین از رهبری ایالات متحده و ایران به دلیل پایبندی مستمر به گفت‌وگوی سازنده قدردانی و از همه کشورهای دوست و برادر برای حمایت ارزشمندشان در پیشبرد این روند تاریخی، تشکر کرد.

شریف از دولت سوئیس نیز به‌خاطر تسهیل و میزبانی این مذاکرات و از قطر به دلیل نقش حمایتی تعیین‌کننده در فراهم کردن شرایط آغاز این گفت‌وگوها قدردانی کرد.

او به‌طور ویژه از عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان، یاد کرد و گفت تلاش‌های مستمر او نقش مهمی در موفقیت این مذاکرات داشته و بدون این تلاش‌ها هیچ پیشرفتی حاصل نمی‌شد.

شریف هم‌چنین از اسحاق دار، معاون نخست‌وزیر پاکستان، به دلیل تلاش‌های دیپلماتیک و همکاری تیم وزارت خارجه قدردانی کرد و از محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان نیز به دلیل نقش مؤثر در موفقیت این روند تشکر نمود.

شهباز شریف در پایان تاکید کرد پاکستان، هم‌چنان به ایفای نقش بی‌طرفانه و صادقانه خود در تقویت گفت‌وگو و دیپلماسی برای رسیدن به یک راه‌حل صلح‌آمیز و پایدار ادامه خواهد داد.

قالیباف: در مذاکرات، لبنان را رها نخواهیم کرد

محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی و رییس هیات مذاکره‌کننده ایران، روز دوشنبه در بازگشت از سوئیس تاکید کرد که تهران، لبنان را رها نخواهد کرد. ایران از زمان برقراری آتش‌بس در ابتدای اردیبهشت‌ماه همواره تاکید کرده که هر گونه آتش‌بس و پایان جنگ باید شامل لبنان هم شود. پافشاری جمهوری اسلامی بر حمایت از نیروی نیابتی خود در لبنان یعنی حزب‌الله تا آن حد بوده که به‌دلیل حملات اسرائیل به این کشور چند بار مذاکرات را عقب انداخته یا به حال تعلیق درآورده است.

این پافشاری سرانجام نتیجه داد و آتش‌بس در لبنان در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد هم گنجانده شد و دولت ترامپ در آمریکا فعلا توانسته است اسرائیل را از ادامه حملات شدید خود بازدارد،‌ گرچه اسرائیل گفته است که از خاک لبنان عقب‌نشینی نخواهد کرد.

قالیباف روز دوشنبه، در پاسخ به پرسشی درباره لبنان گفت: «آتش قطع شده، بخش عمده‌ای از مردم هم برگشتند، انشالله با تصمیمی که آن‌جا‌(در سوئیس) گرفته شد، مطمئنیم که انشالله انشالله با اقتدار این کار را پیش می‌بریم و آن تمامیت ارضی لبنان را و حاکمیت ملی لبنان را بر تمامیت سرزمین خودش انشالله در این گفت‌وگوها به نتیجه نهایی‌اش خواهیم رساند و تا به نتیجه نرسد رهایش نخواهیم کرد.»

میانجی‌های مذاکرات ایران و آمریکا روز دوشنبه اعلام کردند که در سوئیس یک «هسته رفع تنش» میان طرف‌های مذاکره و مقام‌های لبنانی تشکیل شده که هدف آن جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره درگیری‌ها در لبنان است.

سفرهای منطقه‌ای؛ قالیباف به مسقط رفت، پزشکیان به اسلام‌آباد می‌رود

در پی امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد توسط دولت‌های ایران و‌ آمریکا و برگزاری اولین دور از مذاکرات دو کشور برای رسیدن به پایان قطعی برای جنگ، سفرهای منطقه‌ای در این گوشه از جهان رونق گرفته است.

رسانه‌های ایران روز دوشنبه خبر دادند که محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و رییس هیئت مذاکره‌کننده ایران، که تازه از سوئیس به تهران بازگشته بود بلافاصله برای دیداری دیگر به مسقط، پایتخت عمان، رفته است.

به نوشته روزنامه هم‌میهن، قالیباف در سفر به عمان همراه با عباس عراقچی،‌ وزیر خارجه، قرار است با هیثم بن طارق، سلطان عمان، دیدار کرده و در زمینه «ارتقای همکاری‌های دوجانبه و تشریک مساعی برای تثبیت ترتیبات ایرانی» برای اداره تنگه هرمز» گفت‌وگو کند.

خبر سفر قالیباف به این کشور عربی که رابطه نزدیکی با ایران و همین‌طور آمریکا دارد پس از آن اعلام شد که وزارت خارجه ایالات متحده رسما از سفر قریب‌الوقوع مارکو روبیو، وزیر خارجه، به چند کشور عربی دیگر در منطقه خبر داد.

بر اساس این بیانیه، روبیو در سفر سه روزه‌اش که روز سه‌شنبه، دوم تیرماه، شروع می‌شود قرار است در امارات متحده عربی و کویت و بحرین توقف داشته باشد. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و «تلاش برای تضمین عبور و مرور ایمن و رایگان» از تنگه هرمز از موضوعات گفت‌وگوهای او با مقامات این کشورها خواهد بود.

دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، بارها گفته است که ایران دیگر کنترلی بر تنگه هرمز نخواهد داشت و عبور و مرور از این آبراه به حالت قبل از جنگ بازخواهد گشت. در مقابل، مقام‌های جمهوری اسلامی مدام می‌گویند که هرمز تنها در ۶۰ روزی که دو کشور مذاکره می‌کنند رایگان خواهد بود و پس از آن ایران پولی با عنوان «هزینه خدمات» از کشتی‌ها دریافت خواهد کرد.

مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور اسلامی ایران، نیز روز سه‌شنبه به اسلام‌آباد سفر خواهد کرد. طبق اعلام دولت ایران، سفر او احتمالا یک‌روزه خواهد بود.

آن طور که دولت پاکستان،‌ میانجی اصلی تفاهم‌نامه، اعلام کرده است، سفر پزشکیان «فرصتی برای گفت‌وگو درباره تلاش‌های دیپلماتیک» و بررسی «مسیر مذاکرات با واشینگتن» فراهم خواهد کرد.

دیدار معاون شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران با وزیر خارجه چین در هند

قدیر نظامی‌پور، معاون شورای عالی امنیت ملی ایران،‌ که در هند به سر می‌برد روز دوشنبه،‌ اول تیرماه، در پایتخت این کشور با وزیر خارجه چین دیدار کرد.

نظامی یا نظامی‌پور که از اعضای ارشد سپاه پاسداران نیز هست برای شرکت در نشست مشاوران امنیت ملی کشورهای گروه بریکس به دهلی نو سفر کرده است.

او در همین روز با وانگ یی، وزیر خارجه چین که برای شرکت در اجلاس بریکس به هند سفر کرده، دیدار و گفت‌وگو کرده است.

نظامی‌پور در این دیدار ابراز امیدواری کرده است که حکومت چین «در راستای تحقق عملی مرحله نخست تفاهم‌نامه» اسلام‌آباد نقشی «موثرتر» ایفا کند.

گروه بریکس که شامل ۱۱ کشورِ در حال توسعه از جمله برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی است، حدود نیمی از جمعیت جهان و ۴۰ درصد از تولید اقتصاد جهانی را در اختیار دارد.

انتظار می‌رود قدیر نظامی‌پور در جریان سفر خود با مقامات امنیتی دیگر کشورهای عضو بریکس نیز دیدار و گفت‌وگو کند.

نشست وزیران خارجه شورای همکاری خلیج از یادداشت تفاهم میان آمریکا و ایران استقبال کرد

دبیرکل شورای همکاری خلیج در این نشست بر حمایت از تلاش‌های میانجی‌گرانه و تنش‌زدایی تاکید کرد

جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج تاکید کرد که نشست هماهنگی وزرای خارجه کشورهای عضو این شورا، آخرین تحولات و رویدادها و همچنین تلاش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای برای کاهش تنش‌ها و تقویت امنیت و ثبات در منطقه و هم‌چنین نتایج یکصد و شصت و هفتمین نشست وزارتی این شورا را بررسی کرده است.

این اظهارات البدیوی به مناسبت برگزاری نشست هماهنگی وزیران خارجه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج که در حاشیه ازسرگیری صد و شصت‌وپنجمین نشست عادی اتحادیه عرب در سطح وزرا، روز دوشنبه یکم تیر در اَمان، پایتخت اردن برگزار شد، مطرح شده است.

در این نشست هم‌چنین از امضای یادداشت تفاهم میان ایالات متحده آمریکا و ایران استقبال و بر حمایت از تلاش‌های میانجی‌گری و کاهش تنش‌ها تاکید شد.

در همین راستا، البدیوی اظهار داشت که امضای این یادداشت تفاهم می‌تواند به دستیابی به توافقی نهایی و جامع کمک کند که امنیت و ثبات را در منطقه و جهان تقویت کند.

واکنش نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل به مذاکرات آمریکا و ایران

ونس، گفته که واشنگتن در طول مذاکرات آمریکا و ایران «در تماس دائمی» با تل‌آویو و دیگر شرکای خاورمیانه‌ای بوده و این تصور که آمریکا در حال «تحمیل» یک توافق با تهران بر منطقه است را رد کرد.

او گفت: «ما دیروز به‌طور مداوم با اسرائیلی‌ها در تماس بودیم، و هم‌چنین البته با سعودی‌ها، اماراتی‌ها و دیگر کشورهای منطقه. دیروز با لبنانی‌ها نیز صحبت کردیم.» او افزود: «ما دائما تلاش می‌کنیم دوستان منطقه‌ای‌مان را در جریان قرار دهیم. این توافقی نیست که ایالات متحده به منطقه تحمیل کند؛ این توافقی است که کشورهای منطقه خودشان به شدت از آمریکا خواسته‌اند آن را پیش ببرد.»

معاون رییس‌جمهوری آمریکا، اظهار کرد که آقای ترامپ قصد داشت «پایه و پی را بنا کند و بررسی کند آیا می‌توان به صلحی دائمی رسید یا نه. اگر نتوانیم، رییس‌جمهوری ایالات متحده هنوز گزینه‌های زیادی برای تحقق اهداف امنیتی آمریکا در اختیار دارد. اما او در حال حاضر ما را به این مسیر متعهد کرده و ما به کار ادامه خواهیم داد و خواهیم دید چه چیزی می‌توانیم به دست آوریم.»

سخنان معاون رییس جمهوری آمریکا، در حالی مطرح شد که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل ساعاتی بعد در یک پیام ویدیویی اعلام کرد که نیروهای ارتش اسرائیل در جنوب لبنان باقی خواهند ماند و «آزادی کامل عمل برای خنثی‌سازی هرگونه تهدید مستقیم یا در حال شکل‌گیری علیه خود یا ساکنان شمال» را خواهند داشت.

نتانیاهو گفت ارتش اسرائیل «در این زمینه هیچ محدودیتی ندارد.» او این اظهارات را در حالی مطرح کرد که آتش‌بس تازه در لبنان به نظر می‌رسید در حال برقرار ماندن است و ارتش اسرائیل اعلام کرده بود که محدودیت‌های رفت‌وآمد برای ساکنان مناطق نزدیک مرز اسرائیل و لبنان را از روز دوشنبه لغو خواهد کرد.

در حالی‌که نه اسرائیل و نه حزب‌الله هیچ‌کدام امضاء‌‌کننده توافق میان آمریکا و ایران نیستند، اما ایران تاکید دارد که ابتدا باید موضوع درگیری‌ها در لبنان حل‌وفصل شود.

پیام مجتبی خامنه‌ای؛ تایید بدون پذیرش مسئولیت

پیام منسوب به مجتبی خامنه‌ای درباره تفاهم‌نامه به یکی از محورهای اصلی بحث درباره این سند تبدیل شد. او که بعد از رسیدن به رهبری جمهوری اسلامی در انظار عمومی ظاهر نشده، در این پیام گفت مسئولان برای رسیدن به این مرحله «تلاش‌های زیادی» کرده‌اند، اما هم‌زمان تصریح کرد که خودش «علی‌الاصول، نظر دیگری» داشته است.

رهبر جدید گفت اجازه توافق را به دلیل تعهدی صادر کرده که مسعود پزشکیان، به‌عنوان رییس‌جمهور و رئیس شورای عالی امنیت ملی، از طرف خود و سایر اعضا داده و «تصریح به قبول مسئولیت» کرده است.

پیام رهبر جدید از یک طرف نشان می‌داد که تفاهم بدون اجازه او نهایی نشده و از سوی دیگر، تاکید می‌کرد که نظر شخصی او متفاوت بوده است.

از دید بسیاری او بار مسئولیت را به گردن رییس‌جمهوری انداخت که شواهد نشان می‌داد در جریان جنگ نقش کمرنگی در تصمیم‌سازی‌ها داشته است.

اما از پاسخ پزشکیان می‌توان برداشت کرد که او این فرصت را غنیمت دیده تا جایگاه خود را در هسته قدرت برجسته نشان دهد. رییس‌جمهور ایران گفت پیام رهبر جمهوری اسلامی «مسئولیت همه اجزای موثر در فرایند مذاکره» را روشن کرده است و با تاکید بر جایگاه خود به‌عنوان رییس‌جمهور و رییس شورای عالی امنیت ملی، مسئولیت پیگیری تفاهم را به نام دولت و این شورا صورت‌بندی کرد.

محمود نبویان، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس هم در مصاحبه تلویزیونی‌اش مدعی شد مجتبی خامنه‌ای تفاهم‌نامه ایران و آمریکا را «توافقی میان دو رییس‌جمهور» دانسته و تاکید کرده است که این سند یک معاهده میان دو کشور محسوب نمی‌شود.

موضع رهبر جدید جمهوری اسلامی بلافاصله با مواضع پدرش درباره مذاکرات هسته‌ای و برجام مقایسه شد. علی خامنه‌ای در سال‌های مذاکرات هسته‌ای بارها گفته بود که با مذاکره در «مسائل خاص» مخالفت نمی‌کند، اما به آمریکا خوش‌بین نیست. یکی از عبارت‌های تکرارشونده او این بود: «مذاکره را منع نمی‌کنم… لیکن من خوش‌بین نیستم.»

علی خامنه‌ای، عبارت «نرمش قهرمانانه» را وارد ادبیات رسمی جمهوری اسلامی کرد که بعدتر برای توجیه امکان مذاکره به کار رفت. اما هر چند تایید نتیجه مذاکرات همواره بر عهده رهبر بود، اما مسئولیت پیامدهای آن غالبا به دوش دولت‌ها می‌افتاد و همین موضوع در بسیاری از موارد به منشا اختلاف با رهبر جمهوری اسلامی تبدیل شد.

پیام منتسب به مجتبی خامنه‌ای درباره تفاهم با آمریکا به بحث‌ها درباره مسئولیت این توافق دامن زد

پیام مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، درباره تفاهم‌نامه ایران و آمریکا، بحث درباره این سند را از مفاد آن فراتر برد و به پشت صحنه تصمیم‌گیری در تهران کشاند؛ فرایندی که بنا بر روایت‌ها و گزارش‌های منتشرشده، شورای عالی امنیت ملی، دولت، سپاه، مجلس و رهبری جمهوری اسلامی، هریک در شکل‌گیری، بررسی یا تایید نهایی آن نقش خاص خود را داشته‌اند.

هم‌زمان، اظهارات محمود نبویان، نایب‌رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس، به پیچیدگی این تصویر اضافه کرده است؛ او در یک برنامه زنده تلویزیونی که پیش از پایان سخنانش قطع شد با اشاره به مکتوبات منتسب به مجتبی خامنه‌ای مدعی شد که رهبر جمهوری اسلامی با برخی محورهای مذاکرات، از جمله ورود به پرونده هسته‌ای، مخالف بوده و رضایت کاملی از روند گفت‌وگوها نداشته است. این اظهارات که صداوسیما گفته «اشاره ناقص و مخدوش به برخی اسناد دارای طبقه‌بندی» بوده، اگر درست باشد نشان می‌دهد اختلاف‌نظر درباره دامنه و چارچوب مذاکرات حتی در سطوح بالای تصمیم‌گیری نیز وجود داشته و روایت رسمی از اجماع کامل را با تردیدهایی روبه‌رو کرده است.

در جنگ اخیر هم، مانند گذشته، تصمیم‌گیری درباره مذاکره با آمریکا تنها در اختیار دولت یا وزارت خارجه نبود. این پرونده هم‌زمان در سطوح بالای نظامی، امنیتی و سیاسی دنبال می‌شد و در این میان به نظر می‌آید شورای عالی امنیت ملی به یکی از محورهای رسمی و اصلی جمع‌بندی تصمیم‌های کلان تبدیل شده است.

دبیری این شورا بر عهده محمدباقر ذوالقدر،‌ از فرماندهان پیشین سپاه و بسیج است. به باور بسیاری از ناظران نقش سپاه پاسداران، منحصر به تصمیم‌گیری‌ها در زمان جنگ نبوده و پس از آتش‌بس نیز این نهاد قدرتمند در نقش «بازدارنده» اصلی ظاهر شده است.

در این میان، سپردن مسئولیت مذاکرات به محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس با پیشینه فرماندهی در سپاه، خود به یکی از نکات خبرساز تبدیل شد. در دهه‌های گذشته مسئولیت گفت‌وگوهای حساس هسته‌ای و دیپلماتیک بر عهده وزارت خارجه یا شورای عالی امنیت ملی بوده است، اما این بار فردی خارج از این نهادها در راس تیم مذاکره‌کننده قرار گرفت.

در برخی روایت‌ها، این انتخاب به شرایط اضطراری پس از جنگ و محدود بودن گزینه‌های مورد توافق نسبت داده شد و در برخی دیگر نیز آن را نشانه‌ای از تصمیم هسته قدرت برای تقویت مسیر «مصالحه» در برابر تقابل می‌دانند، بدون آن‌که پرونده از مدار امنیتی خارج شود.

در تهران، بحث مذاکرات و امضای تفاهم‌نامه، اکنون به اهرمی برای زورآزمایی سیاسی تبدیل شده و این سوال مطرح است که این سند برای تایید از چه مسیری عبور کرده، چه مخالفت‌هایی بر سر راه آن بوده و واکنش منتسب به مجتبی خامنه‌ای چه سرنخ‌هایی از این روند ترسیم می‌کند.

در شورای عالی امنیت ملی چه گذشت؟

از جلسات شورای عالی امنیت ملی درباره تفاهم‌نامه ایران و آمریکا، صورت‌جلسه‌ای منتشر نشده و جزئیات رسمی رای‌گیری احتمالی در دسترس نیست. با این حال، روایت‌هایی در رسانه‌ها منتشر شده که تصویری از روند بررسی و تصویب این متن به دست می‌دهد.

محمد منان رئیسی، نماینده قم در مجلس، می‌گوید متن تفاهم‌نامه پیش از تصویب نهایی چند بار میان شورای عالی امنیت ملی و مجتبی خامنه‌ای رفت‌وبرگشت داشته است. به گزارش سایت تابناک او گفته است که رهبر جمهوری اسلامی درباره برخی بندها و مفاد تفاهم پرسش‌هایی مطرح کرده و از اعضایی که مسئول بررسی متن بودند خواسته بود به این پرسش‌ها پاسخ دهند.

به گفته رئیسی، این پاسخ‌ها قرار نبود در قالب یک نظر واحد از سوی شورا ارائه شود. او گفته است پرسش‌ها برای هر یک از اعضا جداگانه ارسال شد تا هر عضو نظر کارشناسی خود را مستقل از دیگران درباره مفاد تفاهم اعلام کند. در این روایت، تصمیم‌گیری درباره تفاهم نه فقط در قالب یک جلسه نهایی، بلکه در چند مرحله بررسی، پرسش و پاسخ و جمع‌بندی پیش رفته است.

این نماینده مجلس همچنین گفته است رهبر جدید جمهوری اسلامی برای تصویب نهایی متن چند شرط تعیین کرده بود. یکی از مهم‌ترین این شروط، کسب رای موافق دست‌کم سه‌چهارم اعضای شورای عالی امنیت ملی بود؛ حد نصابی که به گفته این نماینده مجلس، از روال معمول شورا سخت‌گیرانه‌تر است. او گفته است در حالت عادی، مصوبات شورا با رای نصف به‌علاوه یک اعضا تصویب می‌شود.

به روایت رئیسی، شرط دیگر این بود که برخی اعضای نظامی حاضر در جلسات، که معمولا حق رای ندارند، در این پرونده بتوانند نظر خود را در قالب رای اعلام کنند. او این تغییر را نشانه حساسیت ویژه پرونده دانسته و گفته است روند بررسی تفاهم با فرآیندهای معمول تفاوت داشته است.

او نتیجه رای‌گیری را هم چنین روایت کرده است: بیش از سه‌چهارم اعضای شورای عالی امنیت ملی با متن تفاهم موافقت کردند و تنها یک عضو رای منفی داد. او نام این عضو مخالف را اعلام نکرد، اما گفت پس از تحقق شروط تعیین‌شده از سوی رهبر جمهوری اسلامی، فرایند تصویب تفاهم به صورت رسمی انجام شد.

پزشکیان، قالیباف یا لاریجانی؟

روایت محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رییس‌جمهور، در حالی که همین مسیر کلی را تایید می‌کند، تمرکز بیش‌تری بر نقش مسعود پزشکیان دارد. او به سایت انصاف‌نیوز گفته است که آقای پزشکیان، به‌عنوان رییس‌جمهور و رییس شورای عالی امنیت ملی، «نقش اول» را در رساندن تفاهم‌نامه به مرحله تصویب داشته است.

به گفته قائم‌پناه، «کار بزرگ» مسعود پزشکیان این بود که توانست تفاهم‌نامه را در چارچوب تعیین‌شده از سوی مجتبی خامنه‌ای، به تایید «اکثریت قریب به اتفاق» اعضای شورای عالی امنیت ملی برساند؛ جایی که او هم می‌گوید «همه به جز یک نفر» با متن همراه شدند.

معاون اجرایی رییس‌جمهور، هم‌چنین درباره شکل‌گیری متن تفاهم گفت این متن در قالب «پیشنهاد وزارت خارجه» مطرح شده، اما «پایه» آن را علی لاریجانی، دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی، گذاشته بود. آقای لاریجانی حدود سه ماه پیش از امضای تفاهم‌نامه، در حمله اسرائیل کشته شد.

در روایت قائم‌پناه انتخاب محمدباقر قالیباف به‌عنوان مسئول تیم مذاکره‌کننده هم به‌عنوان بخشی از روند «اجماع‌سازی» معرفی شده است. او گفته است قالیباف به دلیل «ارتباط با نظامیان، آشنایی با مفاهیم نظامی و جایگاهش به‌عنوان یکی از روسای قوا»، می‌توانست در داخل ساختار قدرت اجماع ایجاد کند و هم‌زمان در مذاکره خارجی از منافع جمهوری اسلامی دفاع کند.

در این روایت‌ها، شورای عالی امنیت ملی محل اصلی جمع‌بندی رسمی نظرات درباره تفاهم‌نامه بوده است؛ نهادی که تصمیماتش در حوزه امنیت و سیاست دفاعی، پس از تایید رهبر جمهوری اسلامی اعتبار اجرایی پیدا می‌کند.

«همه به‌جز یک نفر»؛ گمانه‌ها درباره رای مخالف

در روایت‌های منتشرشده از روند تصویب تفاهم‌نامه، یک جمله بیش از همه به بحث‌های سیاسی دامن زد: اینکه متن در شورای عالی امنیت ملی با موافقت همه، «به‌جز یک نفر»، تصویب شده است.

هویت این عضو مخالف رسما اعلام نشده است. اما در فضای سیاسی و شبکه‌های اجتماعی، نام سعید جلیلی بیش از دیگران مطرح شد؛ گمانه‌ای که به دلیل جایگاه او در شورای عالی امنیت ملی و سابقه‌اش در پرونده هسته‌ای اهمیت پیدا کرد.

سعید جلیلی، نماینده رهبر جمهوری اسلامی در شورای عالی امنیت ملی است که در زمان رهبری علی خامنه‌ای منصوب شده است. او که در ساختار جمهوری اسلامی به‌عنوان سیاست‌مداری تندرو شناخته می‌شود، در دوره ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، دبیر شورا و مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای ایران بود. در آن دوره‌ مذاکره با غرب به نتیجه‌ای مشابه برجام نرسید و سیاست رسمی تهران بر مقاومت در برابر فشارهای خارجی متمرکز بود. پس از آن هم جلیلی از چهره‌های اصلی منتقد برجام و مخالف امتیازدهی در مذاکره با غرب باقی ماند.

به گفته ناظران اگر تنها رای منفی متعلق به سعید جلیلی باشد، اهمیت آن فقط در مخالفت یک عضو شورا نیست، بلکه این رای را می‌توان به عنوان موضع‌گیری نماینده رهبر جمهوری اسلامی در این شورا در نظر گرفت که در پیامش گفته بود «علی‌الاصول نظر دیگری» درباره تفاهم با آمریکا داشته است.

اما گمانه‌زنی‌ها درباره رای منفی جلیلی قطعی نیست. جلال رشیدی کوچی، نماینده پیشین مجلس که از منتقدان آقای جلیلی است، روایت متفاوتی مطرح کرده و در شبکه ایکس خطاب به هواداران او نوشته است که «مرادشان هم به تفاهم‌نامه در شعام [شورای عالی امنیت ملی] رای مثبت داده است و آن یک نفر مخالف کس دیگری بوده است!»

رشیدی کوچی، هم‌فکران جلیلی را «جماعت تندرو و سوپر انقلابی» توصیف کرده که «بازی خطرناک خود را ادامه می‌دهند» و «از پزشکیان و قالیباف و وحیدی و عراقچی و موسوی گرفته تا مطیعی و طاهری و رسولی و حتی جلیلی و میرباقری» همه را «ضد ولایت فقیه» می‌دانند.

در همین حال، جهان‌نیوز، رسانه نزدیک به اصولگرایان، به جای تایید یا رد رای منفی جلیلی، سکوت او را به عنوان یکی از «اصلی‌ترین چهره‌های شکل‌دهنده دوگانه مذاکره یا مقاومت» موضوع اصلی دانسته است.

این سایت نوشت سکوت سعید جلیلی «وقتی معنادارتر می‌شود که بدانیم بخش زیادی از بار اجرایی پروژه‌های فعلی کشور در حوزه سیاسی و امنیتی بر عهده شورای عالی امنیت ملی است که جلیلی یک عضو اصلی آن با حکم رهبر معظم انقلاب است.»

قوه قضاییه ایران آمار کل کشته‌شدگان جنگ ۴۰ روزه را «۳۵۱۹» نفر اعلام کرد

سخنگوی قوه قضاییه جمهوری اسلامی روز دوشنبه اول تیرماه آمار کل کشته‌شدگان در جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل با ایران را «۳۵۱۹» نفر اعلام کرد.

اصغر جهانگیر می‌گوید این رقم برمبنای آمار پزشکی قانونی است، و بدون اشاره به جزئیات بیش‌تر از جمله تفکیک احتمالی افراد نظامی و غیرنظامی گفت که از این تعداد ۳۰۰۲ نفر مرد و ۵۱۷ نفر زن بودند.

پزشکی قانونی ایران پیش‌تر در نخستین روزهای پس از برقراری آتش‌بس، شمار کشته‌های حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران را ۳۳۷۵ نفر اعلام کرده بود.

اصغر جهانگیر، در اظهارات تازه‌اش بدون ارائه آمار کامل گفت «افرادی به اتهام همکاری با دشمن تحت تعقیب قرار گرفتند» که «۴۴ درصد آن‌ها هنوز در بازداشت موقت هستند.»

مقام‌های جمهوری اسلامی از زمان نخستین حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند پارسال، صدها نفر را به اتهام همکاری با آمریکا و اسرائیل بازداشت و در مواردی آن‌ها را به اتهام «جاسوسی» و «اقدام علیه امنیت ملی» اعدام کرده‌اند.

اعدام‌های سیاسی و امنیتی در ایران پس از اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴، وارد مرحله‌ای بی‌سابقه شده است. بر اساس یافته‌های سازمان‌های حقوق بشری، تنها در فاصله ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ دست‌کم ۴۰ نفر پس از دادرسی‌هایی که فاقد معیارهای دادرسی عادلانه توصیف شده‌اند اعدام شده‌اند؛ روندی که به گفته تهیه‌کنندگان گزارش با نقش‌آفرینی مستقیم شماری از قضات و نهادهای امنیتی و قضایی کشور همراه بوده است.

اگرچه این اعدام‌ها فراتر از دوره قبل، هم‌چنان ادامه دارند، گزارشات بر بازه دوماهه بین ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ تا ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ تمرکز دارد؛ دوره‌ای که طی آن دست‌کم ۳۲ نفر پس از محاکمه‌هایی به‌شدت ناعادلانه اعدام شدند. جوان‌ترین آن‌ها، امیرحسن حاتمی،  تنها ۱۸ سال داشت به‌‌گونه‌ای که اعدام‌ها با اتهامات سیاسی و امنیتی، هم‌چنان با سرعتی نگران‌کننده ادامه دارند.

تعداد قابل توجهی از اعدام‌شدگان به مشارکت در اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، معروف به اعتراضات دی‌ماه، متهم شده بودند؛ اعتراضاتی که در ۷ دی‌ماه ۱۴۰۴ آغاز شد و در میان خشم گسترده عمومی نسبت به فروپاشی اقتصادی، فساد و سرکوب دولتی، به‌سرعت در سراسر کشور گسترش یافت. با وجود سرکوب خشونت‌آمیز دولت شامل بازداشت‌های گسترده و استفاده فراگیر از نیروی مرگبار، تظاهرات برای هفته‌ها ادامه یافت و به کشته‌شدن هزاران انسان در سرکوب‌هایی انجامید که مصداق جنایت علیه بشریت است. در همین دوره، بیش‌ترین شمار ثبت‌شده اعترافات اجباری در سال‌های اخیر نیز مشاهده شد که از ۳۵۰ مورد مستند فراتر رفت.

دیگر افرادی که در این دوره اعدام شدند، به مشارکت در اعتراضات جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱، یا فعالیت ادعایی مرتبط با جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل در دی‌ماه ۱۴۰۳ متهم شده بودند.

بر اساس مستندات مجموعه فعالان حقوق بشر، در بازه زمانی ۲۸ اسفند ۱۴۰۳ تا ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴، در مجموع ۱۹۸ نفر در ایران اعدام شدند، در حالی که در دوره مشابه در سال ۱۴۰۴–۱۴۰۵، ۶۵ اعدام انجام شد. با این حال، در سال ۱۴۰۳–۱۴۰۴ تنها ۸ نفر به اتهامات سیاسی و امنیتی اعدام شدند که نشان‌دهنده تشدید شدید استفاده از اعدام به‌عنوان ابزاری برای سرکوب سیاسی در سال ۱۴۰۴–۱۴۰۵ است.

برندگان تفاهم‌نامه

با نگاهی به بندهای گوناگون این تفاهم‌نامه‌(که در ضمیمه آمده است)، چنین به‌نظر می‌رسد که در مجموع، جمهوری جهل و جنایت برنده اصلی تفاهم‌نامه است.

به خصوص در این تفاهم‌نامه، سخنی درباره موشک‌ها و پهپادهای جمهوری اسلامی و رعایت حقوق بشر به میان نیامده، اما ترامپ در یک سخنرانی گفت: «اگر دیگران موشک دارند، ایران هم می‌تواند موشک داشته باشد!»

بازندگان تفاهم‌نامه

اولین بازنده عمده، کارگران و مردم عادی ایران هستند. در این تفاهم‌نامه هیچ اشاره‌ای به نگرانی‌های سیاسی، حقوق بشری، اجتماعی و اقتصادی آنان نشده است. در واقع پس از امضای قرارداد، اعدام‌ها و دستگیری‌ها گسترش یافته؛ حتی شماری از دانشجویان دانشگاه شریف بر پایه اتهامات کلیشه‌ای اخراج شدند و در سیستان و بلوچستان نیز نیروی انتظامی تجمع اعتراضی زنان بلوچ را سرکوب کرد که «به نحوه واگذاری و بهره‌برداری از معدن کرومیت و محروم ماندن مردم بومی از منافع آن اعتراض داشتند.» حمله به زنان بلوچ معترض به معدن کرومیت؛ دست‌کم ۷ زن مجروح و ۶ نفر بازداشت شدند.‌‌(۲۸ خرداد ۱۴۰۵)

افزون بر این، هیچ نشانه‌ای از آزادی زندانیان سیاسی، توقف اعدام‌ها و بازداشت‌های خودسرانه، مبارزه با فساد، تورم کمرشکن و گسترش تهیدستی، و کوتاه کردن دست سپاه، بسیج و گروه‌های تروریستی از ثروت‌های ملی به چشم نمی‌خورد. با این تفاهم‌نامه، گذار از نظام جمهوریت‌ستیز اسلامی در افق کوتاه و میان‌مدت، اگرنه غیرممکن اما بسیار دشوارتر به شمار می‌آید.

دومین بازنده بازنده، این تفاهم‌نامه شخص ترامپ است که در واقع با تمام ادعاها و تهدیدهایش بدون مهار جمهوری اسلامی در تمام زمینه‌ها، امتیازات فراوانی به جمهوری اسلامی داده است. افزون بر این، در مورد موضوع هسته‌ای در عمل دستاورد ملموسی نداشته و نمی‌تواند همانند گذشته، ادعا کند که تفاهم‌نامه اخیر بهتر از «برجام»، برنامه هسته‌ای ایران را مهار خواهد کرد.

سومین بازنده؛ دولت نتانیاهو است که برخلاف انتظارات و منافع «حزبی و ملی» اسرائیل، امتیازات شایان توجهی به جمهوری داده شده و پایه‌های وجودی‌اش را دست‌کم برای یک دوره‌ای، پایدارتر کرده است. حتی اگر جمهوری اسلامی مجبور باشد از جمله زیر فشار، حزب‌الله لبنان را نیز به حال خود رها سازد.

چهارمین جریان که رسواتر شده است جریان سلطنت‌طلب است.

حتی دونالد ترامپ، گفته است: «من هیچ ملتی را ندیده‌ام که از من بخواهد کشورشان را بمباران کنم، آن‌ها آدمای احمقی هستند.»

این جمله شاید کوتاه باشد، اما یک واقعیت تلخ را یادآوری می‌کند؛ این‌که رضا پهلوی و طرفدارانش برای رسیدن به قدرت، حاضرند از تحریک ، فشار و حتی حمله نظامی علیه کشور خودشان حمایت کنند.

این‌جا، بحث بر سر اختلاف سیاسی نیست که حق هر کسی است، اما درخواست بمباران سرزمین و مردم خود و یا کشور دیگری، نه مبارزه سیاسی است و نه وطن‌دوستی؛ اسمش هر چه باشد، دفاع از ایران و جان مردم نیست. بی‌تردید امروز، از نگاه بسیاری از مردم نه تنها ایران، بلکه جهان، رضا پهلوی و مشاورانش، رسما جنایت‌کار جنگی محسوب می‌شوند!

نتیجه‌گیری

در روز چهلم جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران، آتش بس دو هفته‌ای از بامداد چهارشنبه ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ برقرار شد. سه‌شنبه شب اول اردیبهشت، ترامپ به صورت یک طرفه از تمدید آتش‌بس با ایران خبر داد و روز سوم خرداد، آمریکا مدعی شد که به توافق با ایران نزدیک شده‌ایم. یک‌شنبه ۱۷ خرداد، در روز شصت و یکم آتش‌بس، ایران در پاسخ به حملات اسرائیل به ضاحیه جنوبی بیروت، حملاتی را به اسرائیل انجام داد. بامداد دوشنبه، ۱۸ خرداد، اسرائیل به نقاطی در ایران حمله کرد. پس از یک روز درگیری نظامی، دو طرف پایان حملات را اعلام کردند. روز جمعه ۲۲ خرداد دو طرف از نزدیک شدن به توافق خبر دادند. بامداد ۲۵ خرداد، ایران و آمریکا از توافق برای پایان جنگ گفتند. روز ۲۸ خرداد، مسعود پزشکیان رییس‌جمهور ایران و دونالد ترامپ رییس‌جمهور آمریکا در فاصله زمانی کوتاهی متن یادداشت تفاهم اسلام‌آباد را به‌صورت دیجیتال و غیرحضوری امضا کردند.

اکنون پس از پایان دور نخست مذاکرات سیاسی ایران و آمریکا در بورگن‌اشتوک، گفت‌وگوهای فنی در سوئیس ادامه خواهد یافت. میانجی‌های قطری و پاکستانی اعلام کرده‌اند دو طرف بر سر ادامه فوری مذاکرات کارشناسی و حرکت در چارچوب نقشه راه ۶۰ روزه توافق کرده‌اند.

محور این گفت‌وگوهای فنی، اجرای جزئیات تفاهم موقت است؛ از جمله نحوه بازگشت بازرسان آژانس، سازوکار استفاده از دارایی‌های آزادشده، تضمین عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و پیگیری توقف درگیری‌ها در لبنان. این مرحله قرار است مشخص کند توافق سیاسی اعلام‌شده تا چه اندازه قابلیت اجرا در میدان و اقتصاد را دارد.

جمهوری اسلامی ایران در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری به دنبال کاهش فشار اقتصادی و جلوگیری از ورود به یک رویارویی پرهزینه‌تر است. جمهوری اسلامی، ممکن است در حوزه هسته‌ای امتیازهایی مانند محدود کردن سطح غنی‌سازی، پذیرش نظارت‌های گسترده‌تر و همکاری در راستی‌آزمایی ارائه دهد، اما حاضر نیست از خطوط قرمز راهبردی خود عبور کند. یعنی ممکن است جمهوری اسلامی درباره میزان غنی‌سازی مذاکره کند، اما درباره اصل غنی‌سازی نه.

برنامه موشکی، توان پهپادی و حفظ حداقلی از نفوذ منطقه‌ای هم‌چنان بخشی از دکترین بازدارندگی جمهوری اسلامی محسوب می‌شود.

در واقع مطلوب برای جمهوری اسلامی ایران، توافقی است که فشار اقتصادی را کاهش دهد، بدون آن‌که ابزارهای بازدارندگی نظام را از بین ببرد.

پس از تضعیف حماس در غزه، سقوط حکومت اسد در سوریه و آسیب دیدن بخشی از شبکه‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران، حزب‌الله هم‌چنان مهم‌ترین متحد منطقه‌ای جمهوری اسلامی به شمار می‌رود. به‌عبارت دیگر، حزب‌الله تنها یک متحد سیاسی یا نظامی نیست، بلکه بخشی از سازوکار بازدارندگی ایران در برابر اسرائیل است.

اما از نگاه اسرائیل، باقی ماندن توان نظامی حزب‌الله به معنای باقی ماندن تهدید علیه مرزهای شمالی این کشور است. همین تضادهای منافع طرفین، باعث شده لبنان از یک پرونده فرعی به یکی از مهم‌ترین گره‌های مذاکرات تبدیل شود.

واقعیت غیرقابل انکار، این است که ترامپ و نتانیاهو به هدف‌شان که برانداختن جمهوری اسلامی ایران، و تسلط بر ایران و نفت این کشور بود سناریویی که پیش‌تر در یوگسلاوی سابق، لیبی، عراق، افغانستان و…، پیاده کرده بودند، نرسیدند؛ در دست‌یابی کامل به هدف‌های مرحله‌ای‌شان، از جمله از میان بردن این یا آن امکان دفاعی ایران نیز به همین شکل ناکام ماندند. قدرت جنگی عظیمی که آمریکا در منطقه مستقر کرده بود، نتوانست تنگه‌ هرمز را باز کند و یا کشورهای منطقه و اروپا را با خود همراه سازد. حتی در محاصره‌ دریایی کامل ایران هم چندان موفق نبود. و دیگر این‌که سرمایه‌گذاری آمریکا و اسرائیل بر روی جریان سلطنت‌طلب و رضا پهلوی و سایر نیروهای راست جنگ‌طلب، اتلاف وقت بود و سرمایه‌گذاری‌شان برای شخص رضا پهلوی و طرفدارانش یک رسوایی بزرگ تاریخی به بار آورد.

جمهوری اسلامی در امر بقا موفق شد. رهبر کل و جمعی از مدیران میانی خود را از دست داد، اما نظام بدون وقفه‌ای جدی به امر حاکمیت خود با تشدید سانسور و سرکوب اعدام و فقر و فلاکت اقتصادی بر اکثریت مردم ایران، ادامه داد.

در چنین وضعیتی، قیمت نان در استان تهران و سایر استان‌ها رسما افزایش یافت؛ تازه‌ترین حلقه از موج گرانی نان که پیش‌تر در چند استان دیگر آغاز شده بود و اکنون پایتخت را نیز دربر گرفته است.

محمدجواد کرمی، رییس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف ایران، اعلام کرد قیمت نان لواش در تهران به دو هزار و ۷۰۰ تومان، بربری به ۱۰ هزار تومان و سنگک به ۱۵ هزار و ۵۰۰ تومان رسیده است.

خبرآنلاین نوشته است قیمت نان لواش ۱۰۰ درصد افزایش یافته و نرخ‌های تازه از سه‌شنبه، دوم تیر، روی دستگاه‌های نانوایی‌ها اعمال شده است. پیش از تهران، گزارش‌ها از افزایش قیمت نان در استان‌های دیگر خبر داده بودند.

نان برای بسیاری از خانوارهای کم‌درآمد آخرین کالای ارزان و ثابت سفره است. گزارش‌های پیشین نیز نشان داده‌اند کاهش مصرف کالری و حذف گوشت، لبنیات و میوه از سبد بسیاری از خانوارها، نان را به تکیه‌گاه اصلی امنیت غذایی تبدیل کرده است.

در چنین وضعی، گرانی نان فقط افزایش قیمت یک کالا نیست؛ می‌تواند فقر غذایی را به سوءتغذیه پنهان تبدیل کند.

تجربیات جهانی جایی برای خوش‌بینی نسبت به دخالت خارجی نمی‌گذارند. مردم آن‌گاه به آزادی دست می‌یابند که خود از پس استبداد حاکم، بدون دخالت خارجی، خودشان جامعه‌شان را مدیریت کنند.

در این مقطع، بهترین حالت ممکن، سازمان‌دهی جنبش‌های اجتماعی هدفمند و بدون احساسات مقطعی و به کار بستن نقاط مثبت و منفی تجارب گذشته است. سازمان‌دهی و مقاومت و مبارزه‌‌ مدنی، امکان آن را می‌یابد که گسترده‌تر شود و استوارتر گردد. دشمن امید و آسودگی و راه رهایی از حاکمیت استبداد و استثمار و سرکوب، هر نیرو و اقدامی است که تنش بیافریند و وضعیت را دوباره به حالت جنگی درآورد.

نهایتا، آن‌چه اکنون دیده می‌شود بیش‌تر یک مرحله مدیریت بحران و کاهش تنش است تا یک صلح پایدار و نهایی. وضعیت فعلی مدیریت بحران است نه حل بحران!

آن‌چه فعلا شکل گرفته، بیش‌تر تلاشی برای کنترل آتش جنگ، ایجاد کانال‌های ارتباطی و خریدن زمان برای تصمیم‌های دشوارتر در آینده است؛ تصمیم‌هایی که مشخص خواهد کرد آیا نقشه راه ۶۰ روزه می‌تواند به توافقی تاریخی منجر شود یا تنها یک وقفه موقت در یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های خاورمیانه خواهد بود.

سه‌شنبه دوم تیر 1404-بیست و سوم ژوئن 2026

ضمیمه:

یک مقام ارشد آمریکایی روز چهارشنبه ۲۷ خرداد 1405، متن توافق موقت میان آمریکا و ایران برای توقف جنگ در ایران و بازگشایی تنگه هرمز را برای خبرنگاران قرائت کرد.

این توافق در ۱۴ بند چارچوبی کلی از تفاهم میان دو طرف را ترسیم می‌کند و بسیاری از دشوارترین مسائل، از جمله نحوه برچیدن برنامه هسته‌ای ایران، را تا زمان دستیابی به توافق نهایی به تعویق می‌اندازد.

با این حال بعد از امضای این تفاهم‌نامه بر باز شدن تنگه هرمز و هم‌چنین رفع محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایرانی تاکید شده است.

این سند، هم‌چنین زمینه را برای یک دوره مذاکرات گسترده‌تر ۶۰ روزه که در سوئیس آغاز شده است.

متن کامل این سند که «یادداشت تفاهم اسلام‌آباد میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران» نام دارد، به شرح زیر است:

۱. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران و متحدان آن‌ها در جنگ جاری، با امضای این یادداشت تفاهم، پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها، از جمله در لبنان، را اعلام می‌کنند و متعهد می‌شوند از این پس هیچ جنگ یا عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند، از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین نمایند. توافق نهایی، پایان دائمی جنگ در تمامی جبهه‌ها، از جمله در لبنان، و سایر مفاد این بند را تایید خواهد کرد.

۲. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران متعهد می‌شوند به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.

۳. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران متعهد می‌شوند که ظرف حداکثر ۶۰ روز، که با توافق متقابل قابل تمدید است، درباره توافق نهایی مذاکره کرده و به آن دست یابند.

۴. بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده آمریکا روند رفع محاصره دریایی خود و هرگونه اختلال یا مانع علیه جمهوری اسلامی ایران را آغاز خواهد کرد و ظرف ۳۰ روز به‌طور کامل به محاصره دریایی پایان خواهد داد. در طول این دوره، تردد کشتی‌ها متناسب با بازگشت حجم ترافیک پیش از جنگ که توسط جمهوری اسلامی ایران احیا می‌شود، انجام خواهد شد. ایالات متحده آمریکا هم‌چنین متعهد می‌شود ظرف ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای خود را از مجاورت جمهوری اسلامی ایران خارج کند.

۵. با امضای این یادداشت تفاهم، جمهوری اسلامی ایران با به‌کارگیری حداکثر تلاش خود، ترتیبات لازم را برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری، بدون دریافت هیچ هزینه‌ای و صرفا برای مدت ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس فراهم خواهد کرد. تردد کشتی‌های تجاری بلافاصله آغاز خواهد شد و با توجه به ضرورت رفع موانع فنی و نظامی و هم‌چنین مین‌روبی توسط جمهوری اسلامی ایران، ظرف ۳۰ روز به‌طور کامل برقرار خواهد شد. جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان درباره تعیین سازوکار اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز گفت‌وگو خواهد کرد و این موضوع را با سایر کشورهای ساحلی خلیج فارس، مطابق حقوق بین‌الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، مورد بحث قرار خواهد داد.

۶. ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود با همکاری شرکای منطقه‌ای، یک برنامه قطعی و مورد توافق طرفین با ارزشی دست‌کم معادل ۳۰۰ میلیارد دلار آمریکا برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تدوین کند. سازوکار اجرای این برنامه به عنوان بخشی از توافق نهایی ظرف ۶۰ روز نهایی خواهد شد. تمامی مجوزها، معافیت‌ها و اجازه‌های لازم برای انجام تراکنش‌های مالی مرتبط توسط ایالات متحده آمریکا صادر خواهد شد.

۷. ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود تمامی انواع تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران، از جمله قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد، یعنی قطعنامه‌های شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، و تمامی تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا، اعم از اولیه و ثانویه، را طبق یک جدول زمانی مورد توافق به عنوان بخشی از توافق نهایی لغو کند. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا اهمیت حیاتی موضوع رفع تحریم‌های فوق‌الذکر را به رسمیت می‌شناسند و قصد خود را برای پرداخت فوری به این مسائل در مذاکرات، با هدف دستیابی به توافق متقابل درباره آن‌ها، اعلام می‌کنند.

۸. جمهوری اسلامی ایران بار دیگر تأکید می‌کند که سلاح هسته‌ای تولید یا تامین نخواهد کرد. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق کرده‌اند که درباره سرنوشت مواد غنی‌شده ذخیره‌شده، بر اساس سازوکاری که متقابلا مورد توافق قرار خواهد گرفت و مطابق جدول زمانی ذکرشده در بند هفتم، تصمیم‌گیری کنند؛ به‌طوری که حداقل روش مورد نظر، رقیق‌سازی در محل و تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باشد. دو طرف همچنین توافق کردند درباره موضوع غنی‌سازی و سایر مسائل مورد توافق مرتبط با نیازهای هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران، بر مبنای چارچوبی رضایت‌بخش که در توافق نهایی مورد توافق قرار گیرد، گفت‌وگو کنند. توافق نهایی مفاد این بند را تأیید خواهد کرد. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران اهمیت حیاتی مسائل هسته‌ای فوق‌الذکر را به رسمیت می‌شناسند و قصد خود را برای پرداخت فوری به این مسائل در مذاکرات، با هدف دستیابی به توافق متقابل درباره آن‌ها، اعلام می‌کنند.

۹. تا زمان دستیابی به توافق نهایی، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق می‌کنند که وضعیت موجود را حفظ کنند. جمهوری اسلامی ایران وضعیت فعلی برنامه هسته‌ای خود را حفظ خواهد کرد و ایالات متحده آمریکا هیچ تحریم جدیدی اعمال نخواهد کرد و هیچ نیروی اضافی در منطقه مستقر نخواهد ساخت.

۱۰. ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود که بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان لغو تحریم‌ها، وزارت خزانه‌داری آمریکا معافیت‌هایی برای صادرات نفت خام ایران، فرآورده‌های نفتی و مشتقات آن و تمامی خدمات مرتبط، از جمله تراکنش‌های بانکی، بیمه، حمل‌ونقل و غیره صادر کند.

۱۱. ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود تمامی منابع مالی و دارایی‌های مسدودشده یا محدودشده جمهوری اسلامی ایران را به‌طور کامل در دسترس استفاده قرار دهد. با اجرای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران به‌طور متقابل درباره رویه‌های مربوط به آزادسازی این منابع مالی در طول مذاکرات توافق خواهند کرد. این منابع، چه در حساب اولیه باقی بمانند و چه منتقل شوند، باید به‌طور کامل برای پرداخت به هر ذی‌نفع نهایی که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین شود، قابل استفاده باشند. ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود تمامی مجوزها و تاییدیه‌های لازم را در این زمینه صادر کند.

۱۲. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق می‌کنند که یک سازوکار اجرایی برای نظارت بر اجرای موفق این یادداشت تفاهم و پایبندی آینده به توافق نهایی ایجاد شود.

۱۳. پس از امضای این یادداشت تفاهم و مشروط به آغاز اجرای بندهای ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ این یادداشت تفاهم و تداوم اجرای این اقدامات، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران مذاکرات درباره توافق نهایی را صرفا در خصوص سایر بندها آغاز خواهند کرد.

۱۴. توافق نهایی از طریق یک قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت سازمان ملل متحد تأیید خواهد شد.

نوشته روایت‌های متفاوت از مذاکرات هیات‌های چهارجانبه آمریکا، ایران، قطر و پاکستان! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

پارلمان ترکیه، به‌تازگی لایحه‌ای جامع را تصویب کرده که ظاهرا هدف اصلی آن، حفاظت بیش‌تر از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی است. بر اساس این مصوبه، تمامی پلتفرم‌های شبکه اجتماعی ملزم خواهند بود تا سامانه‌های تایید سن کاربران را راه‌اندازی کرده و ابزارهای نظارت و کنترل والدین را به‌صورت فعال در اختیار خانواده‌ها قرار دهند. هم‌چنین این شرکت‌ها باید در برابر محتوای مضر، خشونت‌آمیز یا تحریک‌آمیز واکنش سریع‌تری نشان دهند و سازوکارهای حذف فوری چنین محتواهایی را ایجاد کنند.

این تصمیم پس از گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس درباره دو تیراندازی مرگبار در ترکیه و بازداشت ۱۶۲ نفر به‌علت انتشار تصاویر حادثه اتخاذ شد؛ رخدادی که به‌گفته ناظران، نقش مهمی در شکل‌گیری لایحه جدید داشته و نگرانی‌های دولت را نسبت به آثار شبکه‌های اجتماعی بر امنیت عمومی و روان کودکان افزایش داده است.

ترکیه پیش‌تر نیز اینستاگرام را در سال ۲۰۲۴ مسدود کرده، روبلاکس را ممنوع نموده و در چند نوبت ایکس‌(توییتر سابق) را به‌طور موقت فیلتر کرده بود.

جزئیات لایحه و الزامات جدید برای پلتفرم‌ها

براساس گزارش آسوشیتدپرس، قانون‌گذاران ترکیه این لایحه را در پی دو تیراندازی مرگبار در مدارس این کشور به تصویب رساندند؛ حوادثی که پس از آن‌ها، پلیس ۱۶۲ نفر را به‌اتهام انتشار تصاویر این فجایع در فضای آنلاین بازداشت کرد.

رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، اکنون ۱۵ روز فرصت دارد تا این لایحه را برای تبدیل شدن به قانون امضا کند. او پیش‌تر در یک سخنرانی تلویزیونی خطاب به ملت، پلتفرم‌های اجتماعی را به «آب‌های آلوده» تشبیه کرده بود.

این قانون پلتفرم‌های اجتماعی بزرگ را ملزم می‌کند:

تایید سن کاربران: پیاده‌سازی اقدامات راستی‌آزمایی سن در اپلیکیشن‌ها

کنترل والدین: ارائه ابزارهای نظارتی برای والدین

واکنش سریع: پاسخ‌گویی سریع‌تر به محتوای مضر منتشرشده

علاوه ‌بر پلتفرم‌های اجتماعی، شرکت‌های بازی آنلاین نیز موظف به اعمال محدودیت‌های خود برای کاربران کم‌سن‌وسال خواهند بود. مجازات‌های احتمالی برای متخلفان شامل کاهش پهنای باند و جریمه‌های مالی است.

سابقه برخورد ترکیه با پلتفرم‌های آنلاین

این نخستین‌باری نیست که ترکیه با شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های بازی آنلاین درگیر می‌شود. این کشور پیش‌تر نیز سابقه اقدامات مشابهی داشته است:

انسداد اینستاگرام در سال ۲۰۲۴: بر سر اختلاف درباره انتشار محتوای مرتبط با حماس، دسترسی به اینستاگرام برای حدود یک هفته مسدود شد.

ممنوعیت روبلاکس‌(Roblox): در همان بازه زمانی، روبلاکس به‌دلیل گزارش‌هایی مبنی‌بر محتوای جنسی نامناسب و سوءاستفاده از کودکان ممنوع شد. یک مقام ترکیه‌ای هم‌چنین «ترویج هم‌جنس‌گرایی» را یکی از دلایل این ممنوعیت ذکر کرد.

فیلتر موقت توییتر/ایکس (X)‌: ترکیه چندین نوبت ازجمله پس از زلزله‌های ویرانگر سال ۲۰۲۳، ایکس را به‌طور موقت مسدود کرده، هرچند دلیل دقیق آن در برخی موارد مشخص نبود.

علاوه بر پلتفرم‌های بزرگ مانند اینستاگرام، شرکت‌های ارائه‌دهنده بازی‌های آنلاین نیز باید محدودیت‌های مشابهی را برای کاربران زیر سن قانونی اعمال کنند. در صورت سرپیچی از این الزامات، دولت ترکیه مجازات‌هایی از جمله کاهش پهنای باند، جریمه‌ مالی و حتی احتمال ممنوعیت موقت فعالیت را در نظر گرفته است.

«لطفی الوان»، وزیر ارتباطات، حمل و نقل و دریانوردی تركیه روز پنج‌شنبه 18 ژوئن 2026 در آنكارا، به خبرنگاران گفت: تنظیمات جدید در استفاده از اینترنت مغایرتی با قانون اساسی تركیه ندارد و دولت از نظر قانونی این اختیار را دارد كه با ملاحظات امنیتی و موارد مرتبط با تامین نظم اجتماعی، تمهیداتی را در خصوص نحوه ارائه خدمات اینترنتی داشته باشد.

وی گفت: این اختیار برای دور زدن قانون در تركیه نیست و برای اقدام و واكنش سریع در مواردی است كه ملاحظات امنیتی و نظم اجتماعی مطرح است. وی در ادامه گفت: اگر شخص نخست وزیر و یا هریك از وزرا موردی را مشاهده كننده كه در قالب امنیت ملی و حفظ نظم اجتماعی می تواند مشكل آفرین باشد، از سازمان مخابرات و انفورماتیك تركیه خواهند خواست تا فورا دسترسی به شبكه مورد نظر را مسدود سازد. در همین حال موضوع بلافاصله به مراجع قضایی نیز منتقل خواهد شد و تصمیم نهایی در این زمینه را دادگاه‌ها خواهند گرفت.

الوان افزود: براساس مقررات جدید اگر یك شخص حقیقی و یا حقوقی به رغم حكم دادگاه در خصوص حذف اطلاعاتی از اینترنت و یا شركت خدمات‌دهنده اینترنتی مغایر با احكام دادگاه به نشر اینترنتی ادامه دهد با جریمه های نقدی سنگینی تا 500 هزار لیرترك روبه‌رو خواهند شد.

پلیس از اسپری فلفل برای پراکنده کردن معترضان در تجمع حزب جمهوری‌خواه خلق در استانبول، ترکیه در یکم ژوئیه استفاده می‌کند. آسوشیتدپرس

پیش‌تر پارلمان ترکیه به طرح محدودیت سنی برای استفاده از شبکه‌های اجتماعی رای داده است. با این حال تردیدهایی وجود دارد که آیا هدف واقعی از این طرح حفاظت از کودکان است یا به قول منتقدان، هدف همان اعمال نظارت کامل بر اینترنت است.

پارلمان ترکیه به طرح اعمال محدودیت‌های جدید در استفاده از شبکه‌های اجتماعی رای مثبت داده است. طبق این طرح، دسترسی افراد زیر ۱۵ سال به پلتفرم‌های شبکه‌های اجتماعی در آینده مسدود خواهد شد. با این حال منتقدان نگران‌‌اند که حفاظت از کودکان تنها دلیلی ظاهری در پس انگیزه اصلی این لایحه بوده باشد.

طبق گزارشی که شامگاه چهارشنبه ۲۲ آوریل در شبکه تلویزیونی «ان‌تی‌وی» ترکیه پخش شد، پلتفرم‌ها در آینده موظف خواهند شد سیستم‌هایی را برای راستی‌‌آزمایی سن کاربران خود ایجاد و معرفی کنند.

کاربران نیز باید با ارائه کارت شناسایی رسمی و نام واقعی خود احراز هویت شوند. به این ترتیب ناشناس بودن در اینترنت پایان خواهد یافت.

ناظران این اقدام را تلاشی برای تحت فشار قرار دادن صداهای منتقد و محدود کردن هرچه بیش‌تر آزادی بیان می‌دانند.

مقامات دولتی و حامیان این طرح در ترکیه،‌ رویکردی محافظه‌کارانه‌تر اتخاذ کرده‌اند و برخی ادعا می‌کنند که شبکه‌های اجتماعی روند افول «ارزش‌های خانوادگی»، کاهش نرخ باروری و گسترش «تبلیغات دگرباشان جنسی» را تسریع می‌کند.

رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه از افزایش «اعتیاد» به شبکه‌های اجتماعی انتقاد کرده و وعده داده است «از کودکان خود در برابر اثرات منفی بازی‌ها و محتوای دیجیتال محافظت خواهیم کرد.»

ماهینور ازدمیر گوکتاش، وزیر خانواده دولت ترکیه، این قانون را در چارچوب تلاش‌های دولت برای مقابله با آن‌چه او روند «بی‌ارزش شدن والدگری» خوانده، مطرح کرده است.

او به سی‌ان‌ان ترک، شبکه خبری طرفدار دولت گفت: «استرالیا نخستین کشوری بود که مقررات را اجرا کرد. ما مدلی متناسب با کشور خودمان توسعه داده‌ایم.»

در مورد طرح‌هایی که کاربران را ملزم می‌کند با هویت واقعی خود، از جمله شماره کد ملی، در پلتفرم‌ها ثبت‌نام کنند، آکین گورلک، وزیر دادگستری ترکیه گفته است این اقدام با هدف مقابله با جرایمی مانند «توهین» یا «ترور شخصیت» انجام می‌شود.

منتقدان چه می‌گویند؟

چندین منتقد نسبت به تغییرات پیشنهادی ابراز نگرانی کرده‌اند و می‌گویند این اقدامات آزادی بیان در ترکیه را بیش از پیش محدود خواهد کرد.

یامان آک‌دنیز، فعال حقوق آنلاین، گفته است این لوایح، با استفاده از توجیه‌های مبهم و کلی مانند «نظم عمومی» و «حفاظت از خانواده و کودکان» به دولت اختیار یک «کلید قطع» در پلتفرم‌های اجتماعی می‌دهد.

او گفت: «وجود این مقررات قانونی به‌عنوان یک تهدید تلقی خواهد شد. حساب‌های ناشناس یا بسته خواهند شد یا هیچ‌کس جرئت نخواهد کرد نقد سیاسی بنویسد. این تصور که برادر بزرگ تو را زیر نظر دارد… در ذهن ما تقویت خواهد شد.»

روشن چاکر، سردبیر وب‌سایت خبری مستقل مدیاسکوپ، نیز گفته است دولت قصد دارد «تا حد ممکن شبکه‌های اجتماعی را محدود کند» و «صداهای مخالف دولت را خاموش کند.»

او افزود این مقررات جدید با هدف تحت کنترل درآوردن «تهدید» شبکه‌های اجتماعی، سال‌ها پس از آن است که دولت رسانه‌های سنتی را تحت کنترل درآورده است.

روشن چاکر گفت این طرح‌ها به معنای «کوبیدن یک میخ جدید‌(برای تقویت) اقتدارگرایی در ترکیه» است.

انجمن آزادی بیان ترکیه توجیه‌های رسمی درباره «حفاظت از کودکان در برابر محتوای مضر» را رد کرده است. این انجمن استدلال کرده است که «پیوند دادن کل حوزه عمومی دیجیتال» به شماره‌های کد ملی از طریق یک درگاه دولتی آنلاین با هدف «محصور کردن ترکیه در یک نظارت فراگیر دیجیتال مطلق» انجام می‌شود.

این انجمن افزود: «این سیستم یک سپر حفاظت از کودک نیست. این حیاتی‌ترین جزء سازنده یک پروژه انزوای دیجیتال است که کل جامعه را دربر می‌گیرد، فضاهای تنفس دیجیتال را کاملا خفه می‌کند و ترکیه را از جهان آزاد جدا می‌کند.»

چاگداش اونگور، پژوهشگر حوزه چین، نیز به‌طور مشابه گفته است طرح‌هایی که کاربران را ملزم به اتصال حساب‌ها به هویت واقعی می‌کند، نشانه آغاز «شبکه‌های اجتماعی به سبک چینی» در ترکیه است.

گام بعدی چیست؟

آکین گورلک، وزیر دادگستری ترکیه گفته است پس از اجرایی شدن قانون، یک «دوره انتقالی» سه‌ ماهه برای بستن حساب‌های جعلی یا ربات‌ها در نظر گرفته خواهد شد. او افزود که پلتفرم‌های اجتماعی طرح‌های مربوط به الزام ثبت‌نام کاربران با هویت واقعی را «پذیرفته‌اند».

یوتیوب ترکیه گفته است برای رعایت این قانون مجبور خواهد شد حساب‌های کاربران و تولیدکنندگان محتوای زیر ۱۵ سال را ببندد.

در حالی که پرسش‌هایی درباره تاثیر این تغییرات بر پلتفرم‌های جهانی باقی مانده است، رسانه‌های طرفدار دولت در ترکیه در ماه‌های اخیر استفاده از جایگزین‌های توسعه‌یافته داخلی را ترویج کرده‌اند.

از جمله این پلتفرم‌ها می‌توان به ان‌سوسیال اشاره کرد که مقام‌های ترکیه در ماه‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای از آن برای انتشار بیانیه‌ها استفاده کرده‌اند.

در صورت اعمال تحریم‌های احتمالی علیه پلتفرم‌های بین‌المللی، دولت ترکیه ممکن است در دوره پیش رو در حال برنامه‌ریزی برای جایگزینی کامل آن‌ها با پلتفرم‌های محلی با کنترل سخت‌گیرانه‌تر باشد.

یامان آکدنیز، کارشناس ترک و فعال حقوق اینترنت در شبکه اجتماعی ایکس ابراز نگرانی کرده که این قانون در عمل پایان استفاده به صورت بدون نام و ناشناس از اینترنت در ترکیه باشد.

او افزود، راستی‌آزمایی سن از طریق سامانه دولتی «ای ـ دولت» (e-Devlet)‌که با عنوان ظاهری «ممنوعیت برای زیر ۱۵ ساله‌ها» معرفی شده، در حقیقت «یک اقدام نظارتی اجباری هویت دیجیتال برای کل جامعه محسوب می‌شود.»

شهروندان ترکیه می‌توانند از طریق سامانه «ای ـ دولت» تقریبا تمامی امور اداری خود را انجام دهند. ظاهرا قرار است تایید هویت برای شبکه‌های اجتماعی نیز از طریق همین سامانه انجام گیرد.

یامان آکدنیز در این باره می‌نویسد: «زیرساخت‌های لازم برای گذار به یک جامعه نظارتی مستبد، اکنون رسما آماده شده است.»

ترکیه در سال‌های گذشته محدودیت‌های فزاینده‌ای علیه ‌آزادی بیان و مطبوعات اعلام کرده است. منتقدان در این کشور تحت تعقیب قرار می‌گیرند و فعالان رسانه‌ای تحت فشار هستند. این وضعیت ممکن است با تصویب قانون جدید بدتر نیز بشود.

طبق گزارش شبکه «ان‌تی‌وی»، مطابق متن این قانون، سرویس‌های آنلاین موظف‌‌اند در صورت اطلاع از یک «وضعیت اضطراری» ظرف مدت یک ساعت پس از انتشار محتوای زیان‌بار، اقدام به حذف یا مداخله کنند.

«وضعیت اضطراری»

این مقام‌های دولتی هستند که تعیین خواهند کرد، مصداق «وضعیت اضطراری» در این مورد چیست.

این قانون که توسط حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP)‌ارائه شده برای اجرا باید به امضای رجب طیب‌اردوغان، رییس‌جمهور این کشور برسد که امضای او قطعی ارزیابی می‌شود.

کشمکش اصلی پیرامون محدودیت‌های اینترنت و ارتباطات در ترکیه در ژوئن ۲۰۲۶، به اجرای قوانین سخت‌گیرانه جدید سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات ترکیه (BTK) برمی‌گردد که از ۲۵ ژوئن اجرایی شده‌اند. این مقررات با هدف ساماندهی ارتباطات و مقابله با کلاهبرداری‌ها، دسترسی آزاد به تعداد نامحدود سیم‌کارت را قطع کرده و چالش‌های جدیدی را برای شهروندان، اتباع خارجی و توریست‌ها ایجاد کرده است.

جزئیات و ابعاد این محدودیت‌های جدید ارتباطی عبارتند از:

سقف تعداد سیم‌کارت‌ها: طبق دستورالعمل جدید BTK، تعداد سیم‌کارت‌های قابل ثبت به نام هر فرد دارای محدودیت‌های دقیقی است:

شهروندان ترکیه: حداکثر ۶ سیم‌کارت

اتباع خارجی‌(دارای اقامت): حداکثر ۳ سیم‌کارت

گردشگران‌(بدون اقامت دائم): حداکثر ۱ سیم‌کارت با اعتبار محدود

مهلت تطبیق وضعیت: افرادی که در حال حاضر بیش از تعداد مجاز، خط فعال دارند ۶ ماه فرصت خواهند داشت تا خطوط اضافی خود را بدون پرداخت هزینه اضافی واگذار یا لغو کنند.

احراز هویت بیومتریک برای گوشی‌ها: طی تغییراتی که از نیمه ژوئن کلید خورده، مشترکینی که دستگاه تلفن همراه خود را تعویض می‌کنند باید عملیات احراز هویت بیومتریک‌(چهره) را انجام دهند.

محدودیت‌های سنی‌(پیش‌زمینه پارلمانی): در کنار مقررات سیم‌کارت، کشمکش‌های سیاسی دیگری نیز در بهار ۲۰۲۶ برای محدودسازی فضای مجازی آغاز شد که شامل لایحه جنجالی پارلمان ترکیه برای ممنوعیت دسترسی افراد زیر ۱۵ سال به شبکه‌های اجتماعی است.

با توجه به این تغییرات، در صورتی که تعداد خطوط شما از حد مجاز عبور کرده باشد، در معرض خطر مسدودسازی قرار خواهید گرفت.

پارلمان ترکیه در اواخر آوریل ۲۰۲۶ لایحه‌ای را برای اعمال محدودیت و نظارت بیشتر بر فضای مجازی تصویب کرد که شرکت‌های فناوری را ملزم به اجرای سیستم‌های سخت‌گیرانه راستی‌آزمایی سن و هویت می‌کند. این قوانین با هدف محافظت از کودکان و پایان دادن به دسترسی ناشناس به اینترنت وضع شده‌اند.

طبق گزارشی که شامگاه چهارشنبه ۲۲ آوریل 2026، در شبکه تلویزیونی «ان‌تی‌وی» ترکیه پخش شد، پلتفرم‌ها در آینده موظف خواهند شد سیستم‌هایی را برای راستی‌‌آزمایی سن کاربران خود ایجاد و معرفی کنند.

کاربران نیز باید با ارائه کارت شناسایی رسمی و نام واقعی خود احراز هویت شوند. به این ترتیب، ناشناس بودن در اینترنت پایان خواهد یافت.

براساس جدیدترین گزارش‌ها، قانون جدید ترکیه به «سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات» این کشور قدرت اجرایی گسترده‌ای می‌دهد که شامل توانایی کاهش پهنای باند پلتفرم‌ها تا ۹۰ درصد است. چنین محدودیتی یعنی دانلود و حتی دسترسی به بازی‌ها عملا غیرممکن خواهد شد.

یکی از مهم‌ترین بندهای پیش‌نویس قانون جدید، اجباری کردن رده‌بندی سنی برای تمام بازی‌هایی است که به کاربران با IP ترکیه فروخته می‌شوند. عناوینی که فاقد رده‌بندی معتبر باشند احتمالا از چرخه‌ی فروش حذف خواهند شد. در صورت تصویب این قانون، شاید تا ۶۰ درصد از کاتالوگ استیم در ترکیه غیرقابل دسترس شود. بیش‌ترین آسیب متوجه توسعه‌دهندگان مستقل خواهد بود، زیرا بسیاری از آن‌ها منابع مالی لازم برای دریافت رده‌بندی سنی رسمی را ندارند.

مهم‌تر از همه، دامنه‌ قانون مدنظر دولت ترکیه، محدود به پلتفرم‌های خاصی نیست و فروشگاه‌های دیجیتال را به‌طور کلی هدف قرار می‌دهد. یعنی پلتفرم ایکس‌باکس نیز می‌تواند مشمول این مقررات شود. باید دید که واکنش مایکروسافت چه خواهد بود.

رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه لایحه جدید محدودیت اینترنت و شبکه‌های اجتماعی را امضا و تایید کرده است.

بحران‌های ترکیه

در شرایطی که یکی از بی سابقه‌ترین و طولانی‌ترین بحران‌های اقتصادی در ترکیه ادامه دارد، دعوا و اختلاف نظر بزرگی نیز بر سر منشا و دلایل این بحران، در جریان است.

مقامات سیاسی– اقتصادی ترکیه و رسانه‌ها و تحلیل‌گران نزدیک به حزب حاکم «عدالت و توسعه» معتقدند که اصلی‌ترین دلایل بحران را باید در خارج از مرزها جست‌و‌جو کرد. آنان معتقدند که در چند سال گذشته، مشکلات بزرگی هم‌چون جنگ روسیه و اوکراین، شیوع ویروس کرونا، جنگ آمریکا و دولت اسرائیل علیه ایران و چند فاکتور خارجی دیگر، بر اقتصاد جهان و به تبع آن بر اقتصاد ترکیه، تاثیر منفی گذاشته‌اند.

افزایش بی‌سابقه نرخ مواد غذایی، بسیاری از نهادهای مدنی، متخصصین علوم اجتماعی و کارشناسان جامعه‌شناسی سالمندان را نسبت به این موضوع نگران کرده که با توجه به مستمری بسیار ناچیز ماهیانه بازنشستگان، آن‌ها حتی برای تامین مواد غذایی نیز با مشکل روبه‌رو هستند و دولت باید هر چه زودتر برای افزایش میزان مستمری فکری کند.

این مسئله باعث شد که مهمت شیمشک وزیر امور مالی و دارایی کابینه اردوغان که عملا به‌عنوان سکاندر اقتصاد ترکیه شناخته می‌شود، به پارلمان فراخوانده شود. جمعی از نمایندگان پارلمان ترکیه درباره موضوع مستمری بازنشستگان از او سئوال کردند و پاسخ او چنین بود: «مستمری فعلی، بالاترین سطح مستمری ماهیانه به بازنشستگان در بیست سال اخیر است. با این حال اگر دولت و پارلمان در این خصوص تصمیم مشترکی بگیرند، وزارتخانه ناچار است از آن پیروی کند.»

شیمشک به این نیز اشاره کرده که پرداخت یارانه 60 درصدی در بخش برق و گاز، هزینه‌های دولت را به شدت بالا برده و این درحالی است که این نوع از پرداخت یارانه که برای همه شهروندان فقیر و غنی با یک معیار 60 درصدی پرداخت می‌شود، فاقد توجیه است. چرا که برخی از خانوارها با میزان مصرف 2 هزار لیره‌ای، یارانه و معافیت 60 درصدی دارند و خانواری نیز که مصرف ماهانه 50 هزار لیره‌ای دارد، باز هم می‌تواند از یارانه دولتی 60 درصدی استفاده کند.

تحلیل‌گران اقتصادی ترکیه می‌گویند: رسانه‌های نزدیک به حزب عدالت و توسعه در این مقطع تلاش می‌کنند تا همه انتقادات به شخص وزیر ربط داده شود و شکل طرح انتقادات به نحوی باشد که اردوغان مورد انتقاد قرار نگیرد.

همه این‌ها در حالی است که اقتصاددانان و تحلیلگران مستقل، درباره دلایل تداوم بحران اقتصادی در ترکیه نگرش متفاوتی دارند. آنان بر این باورند که اثرات برخی مشکلات اقتصاد جهانی را نباید نادیده گرفت، اما مهمترین دلایل پایداری بحران اقتصادی در ترکیه را باید به معضلات داخلی، تنش‌های سیاسی و رفتارهای تمامیت خواهانه اردوغان در نظام سیاسی– اجرایی «ریاستی» ربط داد.

کورکماز از تحلیل‌گران مشهور اقتصاد ترکیه، در یادداشتی به بررسی این موضوع مهم پرداخته و شواهد و مثال‌هایی را مطرح کرده که نشان می‌دهد برخلاف ادعای حزب حاکم، فاکتورهای داخلی و ناکارآمدی در حکمرانی، به مراتب مهم‌تر از مشکلات مربوط به اقتصاد جهانی، بر بازار ترکیه تاثیر نهاده‌اند.

ترکیه و اقتصاد جهان 

در گزارش چشم‌انداز اقتصادی جهانی سال 2026 میلادی که توسط موسسه رتبه‌بندی فیچ منتشر شده، چشم‌انداز اقتصاد جهانی، از سطح «پایدار» به سطح «وخیم‌تر» توصیف شده و کارشناسان معتقدند که آثار روشن و فراگیری از میزان کاهش رشد اقتصادی قابل مشاهده است. به نحوی که پیش‌بینی رشد جهانی در سال جاری میلادی با 0.2 درصد کاهش به 4/2 درصد رسید.

در این گزارش، به چند عامل مهم به عنوان دلایل اصلی کاهش رشد اقتصاد جهانی اشاره شده که عبارتند از:

شوک نفتی ناشی از جنگ آمریکا و ایران.

افزایش تورم.

سرکوب دستمزدهای واقعی.

تضعیف مصرف.

افزایش هزینه‌های ورودی برای شرکت‌ها.

اغلب مقامات سیاسی اقتصادی کشورمان، با تاکید مکرر بر این مشکلات جهانی، تلاش می‌کنند دلایل بحران اقتصادی داخلی را به موضوعات خارجی ربط دهند. ولی واقعیت این است که اقتصاد ترکیه بیش از اقتصاد جهانی در حال بدتر شدن است.

بگذارید چند مثال مهم بیاورم: در ماه مه، نرخ تورم، شاخص قیمت مصرف‌کننده سالانه در ترکیه، بالاتر از آرژانتین بود. این در حالی است که آرژانتین هنوز هم رسما به‌عنوان یک اقتصاد بحران‌زده شناخته می‌شود و نباید در هیچ شاخصی وضع ما از این کشور بدتر باشد.

مساله دیگر مربوط به حق بیمه ریسک بالا است. حق بیمه ریسک ترکیه برای اوراق قرضه پنج ساله (CDS) 239 واحد پایه است که پس از آرژانتین و مصر در رتبه سوم جهان قرار دارد. حق بیمه ریسک ترکیه حالا عملا در کنار دو اقتصاد ضعیف جهان قرار گرفته است.

به خاطر موارد مذکور، انتظارات رشد برای ترکیه در سال 2026 کاهش یافته و تخمین‌های رشد برای ترکیه بر اساس نظرسنجی‌های بانک جهانی، OECD  و بانک مرکزی از شرکت‌کنندگان بازار از 8/2 درصد تا 3/3 درصد متغیر است و تنها بخش صنعت ترکیه در سه ماهه اول سال، شاهد کاهش معنی‌دار 8 درصدی بود.

یکی دیگر از مشکلات بزرگ اقتصاد ترکیه، خروج سرمایه است. به نحوی که در سه ماهه اول امسال، 6/2 میلیارد دلار سرمایه سرمایه‌گذاری خارجی وارد ترکیه شد، ولی در مقابل 8/2 میلیارد دلار از ترکیه خارج شد.

علاوه بر خروج سرمایه‌های صنعتی و تجاری و دارایی شرکت‌ها، شاهد خروج سرمایه ناشی از فروش املاک و مستغلات هستیم و این موضوع هم‌چنین نشان می‌دهد که مردم به همراه سرمایه در حال خروج هستند. ما باید به این موضوع به‌عنوان یک مسئله مرتبط با بحران اعتماد توجه کنیم.

افزایش کسری بودجه 

کسری حساب جاری بین ژانویه تا مارس 2025 و 2026 میلادی در سطح 67.6 درصد افزایش یافته است. در همین چهار ماه، هزینه‌های دولت 40 درصد بالاتر از تورم افزایش یافته است، در حالی که درآمدهای مالیاتی 6/55 درصد افزایش یافته است.

یعنی دولت، حتی وقتی که درآمد بیش‌تری دارد، باز هم کشور را با هزینه سنگین اداره می‌کند. به همین خاطر در شرایط فعلی، کنترل مالی در بودجه قابل حفظ نیست زیرا پرداخت‌های مشارکت عمومی–خصوصی وجود دارد و حزب حاکم، برای حفظ موقعیت خود از هر نوع نمایش و هزینه‌های پوپولیستی دست نمی‌کشد.

توزیع درآمد بدتر شده است

بر اساس ضریب جینی، که نابرابری درآمد را نشان می‌دهد، در گزارش توسعه مارس 2026 بانک جهانی، ترکیه در میان کشورهایی با نابرابرترین توزیع درآمد در جهان قرار دارد. از این گذشته، بیکاری پنهان افزایش یافته است.

در حالی که تعداد افراد بیکار به معنای دقیق کلمه در سه ماهه اول سال 2024 میلادی بالغ بر 3 میلیون و 105 هزار نفر بود، دو سال بعد، در سه ماهه اول سال 2026 میلادی تعداد بیکاران کاهش یافت و به 2 میلیون و 895 هزار نفر رسید.

اما در مقابل، در سه ماهه اول سال 2024، تعداد کل افرادی که امید خود را برای یافتن شغل از دست داده بودند و کسانی که قادر به کار بودند اما به دنبال شغل نبودند، در سطح 4 میلیون و 109 هزار نفر بود اما دو سال بعد، در سه ماهه اول سال 2026 میلادی، با افزایش چشم‌گیر به 5 میلیون و 415 هزار نفر رسید.

در همین حال، باید به کاهش سطح رفاه در ترکیه اشاره کرد. حالا علاوه بر افزایش بی‌سابقه قیمت‌ها در بازار مواد غذایی، مسکن و نیازهای اساسی، در تامین و خرید دارو نیز مشکلات بزرگی داریم.

حالا عملا دسترسی به دارو برای عموم مردم در ترکیه دشوارتر شده است.

طبق گفته شرکت‌های داروسازی جهانی: با معیار محاسبه میزان دسترسی به 173 داروی نوآورانه، میانگین این میزان برای 36 کشور اروپایی معادل 46 درصد اما در ترکیه فقط 3 درصد است. در لیست دسترسی به 289 داروی جدید نیز، آمریکا دسترسی 74 درصدی، آلمان دسترسی 52 درصدی و ترکیه دسترسی 4 درصدی دارد.

در پایان می‌خواهم به این نکته اشاره کنم که دلایل مربوط به فاکتورهای داخلی بحران اقتصادی، بسیار مهم هستند و همه می‌پرسند، چه نوع اقدامات تثبیت‌کننده‌ای برای تضمین ثبات اقتصادی و اجتماعی در ترکیه ضروری است؟

تقریباً همه ما هر روز در مورد این موضوع می‌نویسیم. اما از این موضوع غافل هستیم که هر روز در داخل ترکیه و در ساختار سیاسی کشور، دلایل تازه و مشکلات تازه‌ای برای عمیق‌تر شدن بحران اقتصادی ترکیه به وجود می‌آید.

برای مثال؛ مشکلاتی که برای حزب جمهوری خلق به وجود آمده و دادستان به خودش اجازه داده که رهبر این حزب را برکنار و برای آن سرپرست معرفی کند، باعث از دست رفتن اعتبار و اعتماد ترکیه شده است.

این نوع اقدامات، علاوه بر آن که به بحران اقتصادی موجود دامن می‌زند، حتی پایگاه حزب حاکم را نیز ضعیف می‌کند و شهروندان به این جمع‌بندی می‌رسند: با این طرز فکر نمی‌توان بر بحران غلبه کرد.

معضلات سیاسی ترکیه

ترکیه اخیرا شاهد یکی از پرالتهاب‌ترین دوره‌های سیاسی خود است. این وضعیت پس از تحولات قضایی بی‌سابقه‌ای رخ داد که رهبری بزرگ‌ترین حزب مخالف را هدف قرار داد و پیامدهای سریع آن در بازارهای مالی نیز نمایان شد. اختلافات سیاسی از صحن مجلس و انتخابات محلی به راهروهای دادگاه‌ها کشیده شده است؛ اقدامی که ناظران آن را نقطه عطفی در ماهیت رقابت‌های سیاسی در داخل کشور می‌دانند. هم‌زمان با این اتفاقات، تحرکات اقتصادی برای اطمینان بخشیدن به سرمایه‌گذاران خارجی نیز صورت گرفت. این مسائل پرسش‌های گسترده‌ای را درباره آینده سیاست و اقتصاد در ترکیه و هم‌چنین مرزهای رابطه میان قوه قضاییه و سیاست، در دورانی که تنش‌ها پیش از انتخابات آینده در حال افزایش است، مطرح کرده است.

آن‌چه امروز در ترکیه رخ می‌دهد، یکی از خطرناک‌ترین بحران‌های سیاسی سال‌های اخیر به شمار می‌رود؛ زیرا این موضوع تنها به دستگیری شهرداران مخالف محدود نمی‌شود، بلکه به قلب بزرگ‌ترین حزب مخالف، یعنی «حزب جمهوری‌خواه خلق» نفوذ کرده است.

به گزارش روزنامه «العربی الجدید» در تاریخ ۲۲ مه ۲۰۲۶، احکام قضایی صادر شده در آنکارا، عملا نتایج کنگره حزب را که به ریاست «اوزگور اوزل» در سال ۲۰۲۳ انجامید باطل کرد و رهبری پیشین به ریاست «کمال قلیچداراوغلو» را به طور موقت بازگرداند.

این پرونده به طور رسمی حول اتهامات رشوه‌خواری و تخلفات در انتخابات درون‌حزبی می‌چرخد، اما مخالفان معتقدند که این پرونده کاملاً سیاسی است. آن‌ها می‌گویند حکومت از قوه قضاییه برای شکل‌دهی دوباره به جبهه مخالفان پس از شکست سنگین حزب در انتخابات شهرداری‌های سال ۲۰۲۴ استفاده می‌کند، به‌ویژه این اتفاق پس از درخشش «اکرم امام‌اوغلو» و دستگیری بعدی او رخ داده است. مخالفان بر این باورند که آنچه در حال وقوع است، تنها یک سری تحقیقات قانونی نیست، بلکه استفاده ابزاری و سیاسی از دستگاه قضا است. هدف از این کار، تضعیف حزب از طریق زیر سؤال بردن مشروعیت رهبری آن است و تلاشی از سوی دولت برای فروپاشی رقیب پیش از انتخابات آینده محسوب می‌شود.

اما دولت و قوه قضاییه بر استقلال دستگاه قضا و عدم دخالت سیاسی در آن تأکید دارند. آن‌ها بیان می‌کنند که این پرونده‌ها به اتهامات فساد، تخلفات اداری و مسائل مالی داخلی در شهرداری‌ها یا خود حزب مربوط است. دولت همچنین می‌افزاید که هیچ حزب سیاسی، حتی اگر از احزاب مخالف باشد، فراتر از قانون نیست.

زمان‌بندی باز شدن این پرونده‌ها و گسترش آن‌ها درست در زمان اوج‌گیری مخالفان، بسیار قابل‌تأمل است. هم‌چنین، در کشوری مانند ترکیه، دستگاه قضا نه کاملا از فضای سیاست جداست و نه به‌طور کامل یک ابزار سیاسی است، بلکه در یک فضای خاکستری حرکت می‌کند. حتی اگر هدف اصلی سیاسی نباشد، نتیجه سیاسی آن کاملا روشن است: تضعیف مخالفان، خدشه‌دار کردن چهره رهبران آن‌ها و ایجاد بی‌ثباتی در درون جبهه مخالفان.

۱– دو دستگی شدید سیاسی در داخل: شاهد بیشتر شدن فاصله‌ها میان طرفداران دولت و مخالفان خواهیم بود. هم‌چنین بخشی از جامعه اعتماد خود را به استقلال دستگاه قضا از دست می‌دهد که این موضوع می‌تواند در آینده نزدیک باعث افزایش اعتراضات سیاسی یا ایجاد تنش در جامعه شود.

۲– احتمال چنددستگی در درون حزب جمهوری‌خواه خلق: ممکن است کشمکش‌هایی میان رهبران قدیم و جدید حزب به وجود بیاید و به این ترتیب، آمادگی حزب برای انتخابات آینده کم‌تر شود.

۳– پیامدهای اقتصادی: بورس استانبول حدود ۶ درصد افت کرد، سهام بانک‌ها تحت فشار شدیدی قرار گرفت و دولت تلاش کرد تا از ارزش لیر ترکیه حمایت کند. وزیر اقتصاد ترکیه در سفر به لندن واکنش بسیار حساسی به نگرانی‌های سرمایه‌گذاران نشان داد. در واقع، دولت سعی دارد به سرمایه‌گذاران خارجی اطمینان دهد که با وجود این ناآرامی‌های سیاسی، سیاست‌های اقتصادی تغییری نخواهد کرد، بانک مرکزی سیاست‌های پولی سخت‌گیرانه خود را ادامه می‌دهد و هیچ‌گونه فروپاشی مالی در کار نخواهد بود. اما متأسفانه، بازارها همین الان هم با مشکلات بزرگی مانند تورم شدید، افت ارزش لیر و بحران‌های اقتصادی دیگر دست‌وپنج نرم می‌کنند.

با این حال، بحث و کشمکش میان دستگاه قضا و سیاست هم‌چنان باز است. این موضوع یکی از حساس‌ترین مسائل است؛ زیرا دیدگاه‌های داخلی و خارجی درباره میزان استقلال نهادهای قضایی از درگیری‌های سیاسی با یکدیگر تفاوت دارد. امروزه مرز میان قانون و سیاست بسیار مه‌آلود و نامشخص شده است، به‌ویژه زمانی که اقدامات قضایی هم‌زمان با تحولات انتخاباتی رخ می‌دهد.

کشور ترکیه اکنون در یک دودستگی شدید میان جناح حاکم و جناح مخالف قرار دارد. اتفاقات اخیر ممکن است یک جابه‌جایی قانونی برای تنظیم دوباره فضای سیاسی باشد، یا این‌که آغاز مرحله‌ای جدید برای تغییر در تعادل قدرت پیش از انتخابات آینده به شمار بیاید.

این وضعیتی است که حاکمیت سرمایه‌داری با ظاهر اسلامی در کشور ترکیه به‌وجود آورده است؛ دودستگی بر سر قوانین ساخته دست بشر و جنگ بر سر رسیدن به قدرت و نفوذ و برتری.

مسئله کرد و پیام 30 بهمن 1404 عبدالله اوجالان

مسئله کرد، یکی از مهم‌ترین معضلات ترکیه در بیش از یک قرن جمهوری ترکیه بوده است. از یک سو انکار و سرکوب‌های وحشیانه دولت‌های مختلف ترکیه و از سوی دیگر، مبارزه طولانی پ‌ک‌ک و مردم کرد ترکیه در احقاق حقوق بر حق و عادلانه خود!

عبدالله اوجالان در پیامی که از طریق هیات امرالی منتشر شد، با تاکید بر پایان دوره انکار هویت و زبان کردی اعلام کرد مرحله کنونی، «ادغام دموکراتیک» است و راه‌حل مسئله کردها نه در امنیتی‌سازی، بلکه در سیاست دموکراتیک و پذیرش واقعیت‌های اجتماعی نهفته است.

به گزارش رسانه‌های ترکیه، حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها‌(دم پارتی) پس از دیدار سه‌ونیم ساعته با عبدالله اوجالان رهبر در بند PKK با انتشار بیانیه‌ای کتبی اعلام کرد که اوجالان «ادغام دموکراتیک کردها در جمهوری ترکیه» را پایه‌ای‌ترین رکن آینده ترکیه دانسته و تاکید کرده است که دوران خشونت پایان یافته و اکنون زمان برساختن «قرن و حتی هزاره‌ای تازه» فرا رسیده است.

هیات امرالی حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها متشکل از پروین بولدان، مدحت سنجر و فائق اوزگور ارول، ۱۶ فوریه ۲۰۲۶ با عبدالله اوجالان در جزیره امرالی دیدار کردند. این دیدار حدود سه‌ونیم ساعت به طول انجامید و هیئت امرالی شب گذشته در بیانیه‌ای مکتوب، جزئیات آن را منتشر کرد.

در این بیانیه آمده است که اوجالان با اشاره به مسیر زندگی سیاسی خود تأکید کرده روند طی‌شده در سال‌های اخیر نشان داده است که گذار از سیاست خشونت و تقابل به سیاست دموکراتیک و ادغام، ممکن و عملی است. او تاکید کرده که ادامه مسیر باید بر پایه مذاکره، عقلانیت سیاسی و واقعیت‌های اجتماعی استوار باشد.

نقد رویکرد امنیت‌محور مجلس ترکیه

اوجالان در این دیدار درباره گزارش کمیسیون مجلس نیز سخن گفته و تأکید کرده است که این گزارش باید با واقعیت‌های اجتماعی همخوانی داشته باشد. به گفته او، رویکردی که مسئله را صرفا با منطق «حذف تروریسم» تعریف کند، نه‌تنها راه‌حل نیست بلکه تداوم بن‌بست را رقم می‌زند.

وی روند کنونی را «روند صلح و جامعه دموکراتیک» توصیف کرده و این نشست را «آغاز ورود به دوران ادغام دموکراتیک» دانسته است. در همین چارچوب، یاد و نام سری ثریا اُندر عضو درگذشته هیات امرالی را نیز گرامی داشته است.

جمهوری ترکیه بدون کردها ساخته نشده است

در بخش دیگری از این بیانیه، اوجالان با اشاره به روند تاسیس جمهوری ترکیه گفته است که اتحاد ترک‌ها و کردها از ارکان شکل‌گیری جمهوری بوده و این واقعیت در اسناد تاریخی نیز دیده می‌شود. او تاکید کرده جمهوری «بدون کردها» ساخته نشده و سیاست‌های انکار و حذف حقوق زبانی و هویتی کردها در دهه‌های بعد، زمینه‌ساز بحران‌ها و شورش‌ها شده است. به گفته او، اکنون هدف پایان دادن به چرخه «انکار و شورش» و گفت‌وگو درباره شیوه همزیستی مسالمت‌آمیز در چارچوب جمهوری است.

مفهوم «شهروند آزاد» به جای مفهوم مبهم تابعیت

اوجالان با بازطرح مفهوم «شهروند آزاد» اعلام کرده است که تابعیت باید فارغ از قومیت، زبان، دین و ایدئولوژی تعریف شود. به باور او، شهروند باید بتواند دین، هویت ملی و اندیشه خود را آزادانه بیان کند، بدون آن‌که آن را بر دیگران تحمیل کند. وی تاکید کرده این آزادی باید در چارچوب وحدت سرزمینی کشور و اصول دموکراتیک تحقق یابد. او افزوده است که مسئله کرد صرفا با اصلاح چند ماده قانونی یا امنیتی حل نمی‌شود و نیازمند یک «معماری حقوقی و سیاسی» جامع است که اصول آن پیش‌تر در بیانیه ۲۷ فوریه مطرح شده است.

شهرها و روستاهای کردی ترکیه باید بتوانند بدون متهم شدن به تجزیه‌طلبی مدیریت خود را بر عهده داشته باشند

اوجالان، هم‌چنین بر ضرورت شکل‌گیری و نهادینه‌سازی دموکراسی محلی تأکید کرده و گفته است شهرها و روستاها باید حق اداره و بیان آزادانه خود را داشته باشند. او تصریح کرده که منظور از این پیشنهاد، تشکیل دولت جداگانه یا تجزیه نیست، بلکه تقویت مدیریت دموکراتیک در چارچوب کشور است. به باور او، نسخه‌ای متناسب با شرایط ترکیه از منشور اروپایی خودگردانی محلی می‌تواند پشتوانه این رویکرد باشد.

دموکراسی محلی به‌معنای تشکیل دولت مستقل نیست

اوجالان، هم‌چنین در بخش دیگری از پیام خود، به کردستان سوریه نیز اشاره کرده و گفته است که پیشنهادش درباره کردهای سوریه نیز «ادغام دموکراتیک» بوده است و دموکراسی محلی به معنای تشکیل دولت مستقل نیست. اوجالان درباره وحدت داخلی در میان کردها پیشنهاد «وحدت دموکراتیک» میان کردها در بخش‌های مختلف را مطرح کرده است؛ مدلی که بر همکاری سیاسی و دموکراتیک استوار است، نه بر تشکیل ساختارهای جداگانه دولتی.

سلاح‌ها زمین گذاشته شدند و حالا زمان سیاست‌ورزی دموکراتیک رسیده است

در بخش پایانی بیانیه آمده است که اوجالان تاکید کرده خشونت و سلاح کنار گذاشته شده و از این پس باید «سیاست دموکراتیک قدرتمند» در پیش گرفته شود. او مسئله کرد را دارای ابعاد امنیتی دانسته اما تاکید کرده بعد سیاسی آن گسترده‌تر است و نباید همه چیز در چارچوب امنیت تعریف شود.

عبدالله اوجالان، در جمع‌بندی سخنان خود گفته است: «ادغام کردها در جمهوری ترکیه، یکی از پایه‌های اساسی جمهوری خواهد بود. ما برادری‌ای را که دویست سال از میان رفته بود، برپا می‌کنیم و به الزامات حقوق برادری عمل خواهیم کرد. این به‌معنای، برساختن قرن جدید و حتی هزاره‌ای تازه است.»

هیات امرالی دم پارتی در پایان بیانیه خود اعلام کرده است که این دیدار را گامی مهم در مسیر مرحله جدید روند صلح و جامعه دموکراتیک می‌داند.

عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا

روابط پرفراز و نشیب بین ترکیه و اتحادیه اروپا، هنوز هم ثبات نیافته و تصویر روشنی درباره چشم‌انداز آتی وجود ندارد. تنها چیزی که روشن است، این است که پرونده‌ای به نام «روند تکمیل عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا» عملا از روی میز کنار گذاشته شده و کسی حاضر نیست درباره آن صحبت کند. این در حالی است که تجارت بین ترکیه و اروپا، هم‌چنان ادامه دارد و در گزارش‌های سالیانه، همواره انتقادات متعددی درباره دولت، قوه قضاییه و مشکلات سیاسی و مدل دموکراسی ترکیه در گزارش پارلمان درج می‌شوند.

با این حال، یک تغییر مهم روی داده که رسانه‌ها و تحلیل‌گران مستقل ترکیه، آن را «معامله» و «بده بستان آشکار» بین ترکیه و اتحادیه اروپا می‌دانند.

تغییر این است: برخلاف روال چند سال قبل، حالا هیچکدام از مقامات اتحادیه اروپا، حاضر نیستند در موضع گیری‌های رسمی خود، علیه ترکیه، دولت اردوغان و حزب عدالت و توسعه انتقادی بر زبان بیاورند. از این گذشته، آنان حاضر نیستند در بیان حمایت از سیاست‌مداران دربند و مخالفین اردوغان، چیزی بگویند.

به‌عنوان مثال، در هفته‌های اخیر و در شرایطی که اتفاقاتی برای حزب جمهوری خلق و مخالفین اردوغان روی داده، مقامات اروپایی حاضر نشده‌اند درباره این موضوع صحبت کنند.

دلیل این امر چیست؟ پایگاه تحلیلی خبری تی 24 ترکیه، در پاسخ به این سئوال، دو دلیل محکم برای انفعال اتحادیه اروپا در قبال رفتارهای دولت اردوغان بیان می‌کند. اول این که کشورهای عضو اتحادیه از این می‌ترسند که ترکیه دروازه‌ها را باز کند و به شکلی ناگهانی، میلیون‌ها آواره سوری و افغانی را به‌سوی مرزهای یونان، ایتالیا و کشورهای دیگر بفرستد.

دوم این که در آستانه اختلافات جدی بین آمریکا و ناتو، کشورهای عضو اتحادیه اروپا بر این باورند که باید راهی برای حفظ روابط با ترکیه به‌عنوان دارنده دومین ارتش پرشمار ناتو، باقی بماند.

با این حال، برخی از نمایندگان و سیاست‌مداران اتحادیه اروپا، به دنبال تحریم مقامات سیاسی ترکیه هستند و برخی دیگر نیز ترمز را می‌کشند و به آن‌ها می‌گویند، با ترکیه محتاطانه رفتار کنید.

اسماعیل کارایل، رییس مشترک کمیته مشترک پارلمانی ترکیه و اتحادیه اروپا از حزب عدالت و توسعه چنین درخواستی داشت. من گفتم: پیام ما واضح است؛ دیگر بس است و باید بدانید ما با ترکیه شوخی نداریم. وقتی این مسائل را مطرح می‌کنیم، طرف ترکیه‌ای همیشه بحث آزادسازی ویزا و اتحادیه گمرکی را پیش می‌کشد. با این حال، تا زمانی که دولت ترکیه موضع خود را در مورد دموکراسی و حاکمیت قانون تغییر ندهد، هیچ پیشرفتی برای ترکیه در این زمینه‌ها حاصل نخواهد شد.

دولت برآمده از حزب عدالت و توسعه، سعی دارد در داخل، وضعیت را به این شکل توجیه کند: «مردم! اتحادیه اروپا از ترکیه متنفر است!» خیر. ما از ترکیه متنفر نیستیم؛ ما می‌خواهیم به ترکیه و مردم ترکیه کمک کنیم. اما از دستور کار این دولت حمایت نخواهیم کرد.

در میان بخش‌های مخالف جامعه ترکیه این تصور وجود دارد که بی‌تفاوتی، عمل‌گرایی و چشم‌پوشی عمدی اتحادیه اروپا از دموکراسی، تأثیر زیادی بر اقتدارگرایی رئیس جمهور اردوغان داشته است.

احتمالا، تا زمانی که اردوغان در قدرت باشد، این اتفاق نخواهد افتاد.

نتیجه‌گیری

در حالی که مقام‌های ترکیه می‌گویند این لایحه با هدف تامین امنیت کودکان و حفاظت از «ارزش‌های خانوادگی» ارائه شده است، منتقدان می‌گویند این اقدام نشانه‌ای از تشدید بیش‌تر سرکوب آزادی بیان در این کشور است.

دولت هم‌چنین برنامه‌هایی را برای مقرراتی اعلام کرده است که کاربران را ملزم می‌کند با هویت واقعی خود در پلتفرم‌های اجتماعی ثبت‌نام کنند.

ترکیه در چندین مورد قبلی دسترسی به چندین پلتفرم دیجیتال، از جمله یوتیوب، ویکی‌پدیا و اینستاگرام را ممنوع یا محدود کرده است.

بر اساس داده‌های رسمی در پایان سال ۲۰۲۵، یوتیوب با ۴۴/۳ درصد بیش‌ترین سهم از کل ترافیک اینترنت در ترکیه را داشته، در حالی که اینستاگرام در پیام‌رسانی فوری با ۶۴/۱ درصد در رتبه نخست قرار داشته است.

ترکیه در مقایسه با کشورهایی که محدودیت‌های مشابهی را برای کودکان اجرا کرده‌اند یا در حال بررسی اجرای آن هستند، از جمله استرالیا، بریتانیا، برزیل و اندونزی، سابقه ضعیفی در آزادی مطبوعات و اینترنت دارد.

بر اساس شاخص جهانی آزادی مطبوعات ۲۰۲۵ گزارشگران بدون مرز، ترکیه در میان ۱۸۰ کشور در رتبه ۱۵۹ قرار دارد. گزارش آزادی در اینترنت سال ۲۰۲۵ فریدم هاوس نیز ترکیه را «غیرآزاد» توصیف کرده و به آن امتیاز ۳۱ از ۱۰۰ داده است.

این پیش‌زمینه، و هم‌چنین توجیه‌های متفاوت مقام‌های ترکیه برای اقدامات جدید، نگرانی‌ها را تشدید می‌کند که این قوانین باعث تشدید روند اقتدارگرایی در این کشور خواهد.

حزب عدالت و توسعه در اوایل ماه مارس گفت این لایحه با هدف ایجاد یک «سپر حفاظتی جامع که ایمنی کودکان را در سراسر اکوسیستم دیجیتال در اولویت قرار می‌دهد» ارائه شده است.

این حزب گفت قانون پیشنهادی با هدف ممنوع کردن پلتفرم‌های شبکه‌های اجتماعی برای افراد زیر ۱۵ سال، ملزم کردن پلتفرم‌ها به اتخاذ تدابیری برای ارائه محتوای متناسب با سن برای افراد بالای ۱۵ سال و ارائه ابزارهای کنترلی به والدین برای نظارت بر استفاده فرزندانشان از شبکه‌های اجتماعی طراحی شده است.

این لایحه، هم‌چنین ارائه‌دهندگان و توزیع‌کنندگان بازی را ملزم می‌کند بازی‌ها را بر اساس سن رتبه‌بندی کنند، برای پلتفرم‌هایی با بیش از ۱۰۰ هزار کاربر در کشور نماینده تعیین کنند و ابزارهای کنترل والدین ارائه دهند.

مجازات‌های عدم رعایت شامل حذف محتوا، ممنوعیت تبلیغات و کاهش پهنای باند است. توجیه‌ها برای مقررات شبکه‌های اجتماعی در سایر کشورها اغلب بر رفاه کودکان و نگرانی‌ها درباره تاثیر شبکه‌های اجتماعی بر دامنه توجه متمرکز بوده است.

مسئله کرد و بحران‌های اقتصادی و سیاسی ترکیه ریشه در ساختارهای عمیق این کشور دارند. سیاست‌های تاکنونی رجب طیب اردوغان، شامل تمرکز قدرت و برخوردهای امنیتی، نه تنها به حل این مسائل کمک نکرده، بلکه در دو دهه اخیر بر پیچیدگی آن‌ها افزوده است.

دولت رجب طیب اردوغان در مواجهه با مسئله مردم حق‌طلب و آزادی‌خواه کرد، غالبا از راهکارهای نظامی و امنیتی استفاده کرده است که این امر موجب تداوم تنش‌ها و درگیری‌های منطقه‌ای شده است.

اگرچه گاهی تلاش‌هایی برای مذاکره صورت گرفته، اما عدم توافق بر سر حقوق اساسی و ساختار قانون اساسی مانع از حل پایدار این مسئله شده است که عامل اصلی آن نیز خود اردوغان بوده است.

تغییرات ساختاری و حرکت به سمت نظام ریاستی، قدرت تصمیم‌گیری را متمرکز کرده و فضای سیاسی منتقدان را محدودتر ساخته است.

قطبی‌سازی جامعه، محدودیت‌های رسانه‌ای و فشارهای قضایی بر احزاب مخالف از جمله چالش‌هایی است که روند دموکراتیک و ثبات سیاسی ترکیه را تضعیف کرده است.

اقتصاد ترکیه تحت تاثیر سیاست‌های پولی غیرمتعارف دولت با بحران‌های دوره‌ای از جمله تورم شدید و کاهش ارزش لیر مواجه بوده است.

مشکلات معیشتی، افت قدرت خرید و چالش‌های نظام بانکی، همواره موقعیت و جایگاه حزب حاکم در دوره‌های اخیر را کاهش داده است.

یک مسئله مهم منطقه‌ای، ادمه دخالت ترکیه در امور داخلی سوریه و سرکوب مردم کرد سوریه‌(روژآوا) است. همکاری نزدیک دولت ترکیه با گروه‌هایی مانند هیات تحریر الشام که رسما به‌عنوان سازمان‌های تروریستی شناخته می‌شدند، اما اکنون از سوی اتحادیه اروپا و آمریکا، به‌عنوان حاکمان جدید سوریه به رسمیت شناخته شده‌اند؛ بزرگ‌ترین حاکمی آن از دیروز تا به امروز دولت ترکیه بوده است.

ترکیه از سال 2018 کانتون عفرین روژآوا را اشغال کرده است. عملیات نظامی ترکیه در عفرین‌(بخش غربی روژآوا/شمال سوریه) در اوایل سال ۲۰۱۸ با نام «عملیات شاخه زیتون» آغاز شد و از آن زمان، این منطقه تحت کنترل نیروهای نظامی ترکیه و گروه‌های مسلح سوری مورد حمایت آن قرار دارد. این استراتژی با ریسک‌های قابل‌توجهی همراه است. همان‌طور که دارین خلیفه از «گروه بحران» هشدار داده است، «ترکیه در حال بازی با آتش است، اما آتشی که معتقد است می‌تواند آن را کنترل کند.» با این حال، پیامدهای بلندمدت این قمار -‌برای سوریه، ترکیه و کل منطقه‌– هنوز نامشخص است؛ هرچند فعلا ترکیه دست برتر را دارد.

با توجه به این شرایط، بسیاری از کارشناسان و تحلیل‌گران بر این باورند که گذار به ثبات نیازمند اصلاحات ساختاری بنیادین و به رسمیت شناختن حق تعیین سرنوشت مردم کرد، احترام به آزادی بیان و عقیده، آزادی احزاب و جنبش‌های اجتماعی است که اجرای آن‌ها با رویکرد فعلی حاکمیت همخوانی ندارد. به‌عبارت دیگر، تا روزی که حزب عدالت و توسعه و اردوغان بر ترکیه حاکمیت دارند نه تنها بحران‌های اقتصادی و سیاسی و بین‌المللی این کشور کم نخواهد شد بلکه روز‌به‌روز وخیم‌تر و بدتر هم خواهد شد!

یک‌شنبه سی و یکم خرداد 1405-بیست و یکم ژوئن 2026

نوشته محدودیت جدید برای شبکه‌های اجتماعی و بحران‌های اقتصادی و سیاسی ترکیه! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️ ; بهرام رحمانی

کودکانی که به دلیل بدسرپرستی، بی‌سرپرستی یا فقر مالی مجبور می‌شوند خیلی زودتر از هم‌سن و سال‌های خود وارد بازار کار شوند، کودک کار نام دارند. این کودکان به کارهای سخت و مشقت‌بار تن می‌دهند تا معاش خود و خانواده‌شان را تامین کنند.

کودکی که ناچار به کار کردن است، فرصتی برای درس خواندن ندارد و به این دلیل شانس پیشرفت اجتماعی و اقتصادی را از دست می‌دهد. بیشتر کودکان کارِ محروم از تحصیل در بزرگسالی، خود به یکی از افراد کم‌درآمد (اگر نه بیکار) جامعه تبدیل می‌شوند و به این ترتیب چرخه فقر و نقض حقوق کودک، همواره پابرجا می‌ماند.

بنا به گفته برخی کارشناسان علوم تربیتی، ذهن ساده کودک، آمادگی کافی برای درک فضای کسب‌وکار و مناسبات بازار را ندارد. کودکی که قبل از رسیدن به سن قانونی، ناچار است برای تامین هزینه‌های خود و خانواده‌اش وارد چنین مناسباتی شود، فرصت رشد طبیعی را از دست می‌دهد و روند جامعه‌پذیری را به شکل درستی طی نمی‌کند.

شعارامسال «سازمان بین‌المللی کار» برای روز جهانی مبارزه با کارکودکان : «کارت قرمز به کار کودکان: بازی جوانمردانه برای کودکان، کار شایسته برای بزرگسالان»

در روز بیست و دوم خرداد- دوازدهم ژوئن، «روز جهانی مبارزه با کار کودک»، تازه‌ترین داده‌های سازمان جهانی کار و یونیسف بار دیگر ابعاد گسترده یکی از پایدارترین جلوه‌های فقر، نابرابری و استثمار در جهان را آشکار کرده است:

نزدیک به ۱۳۸ میلیون کودک در سراسر جهان درگیر کار کودک‌اند؛ یعنی تقریبا یک نفر از هر ۱۷ کودک. از این میان، حدود ۵۴ میلیون کودک در کارهای خطرناکی مشغول‌اند که سلامت، امنیت، رشد جسمی و روانی و آینده آنان را تهدید می‌کند.

در جهانی با حدود 4/2 میلیارد کودک زیر ۱۸ سال، میلیون‌ها کودک هم‌چنان به جای حضور در مدرسه، بازی و رشد در محیطی امن، ناچارند در مزرعه‌ها، کارگاه‌ها، معادن، بازارها، خانه‌ها، کارخانه‌ها و محیط‌های پرخطر کار کنند. این آمار در حالی منتشر می‌شود که سازمان ملل در سال ۲۰۱۵ هدف حذف کار کودک تا سال ۲۰۲۵ را تعیین کرده بود، اما این هدف محقق نشده است.

در میان ۵۴ میلیون کودکی که در کارهای خطرناک مشغول‌اند، بیش از ۱۰ میلیون کودک تنها ۵ تا ۱۱ سال دارند؛ حدود ۱۲.۸ میلیون نفر در گروه سنی ۱۲ تا ۱۴ سال قرار می‌گیرند و نزدیک به 8/30 میلیون نفر نیز ۱۵ تا ۱۷ ساله‌اند. این کودکان اغلب با کار سنگین بدنی، مواد شیمیایی سمی، ابزار و ماشین‌آلات خطرناک، ساعات طولانی کار و محیط‌های ناامن روبه‌رو هستند.

سازمان جهانی کار و یونیسف، هشدار داده‌اند که چنین کارهایی می‌تواند به آسیب، بیماری و لطمه‌های پایدار به رشد جسمی و روانی کودکان منجر شود. بسیاری از کودکانی که در این شرایط کار می‌کنند، از مدرسه بازمی‌مانند و همین محرومیت، چرخه فقر را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کند. کودکانی که امروز به جای آموزش و بازی، بار کار بزرگسالان را بر دوش می‌کشند، فردا نیز با فرصت‌های کمتر، درآمد پایین‌تر و آسیب‌پذیری بیشتر وارد بزرگسالی می‌شوند.

بزرگ‌ترین بخش کار کودک در جهان، هم‌چنان در کشاورزی متمرکز است. بر اساس گزارش‌ها، حدود ۶۱ درصد موارد کار کودک در بخش کشاورزی رخ می‌دهد؛ یعنی نزدیک به ۸۴ میلیون کودک در مزرعه‌ها، شیلات، جنگل‌داری و دامداری کار می‌کنند. در بسیاری از جوامع روستایی، کار کودکان پیش از طلوع آفتاب آغاز می‌شود و مستقیما با تحصیل آنان رقابت می‌کند. حمل بارهای سنگین، سم‌پاشی، کار با ابزار تیز و ماشین‌آلات، کار در گرمای شدید و فعالیت در محیط‌های دور از نظارت، بخشی از خطرهایی است که این کودکان با آن روبه‌رو هستند.

پس از کشاورزی، بخش خدمات با ۲۷ درصد و صنعت با ۱۳ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. کار خانگی، خرده‌فروشی، مهمان‌داری، فروش در بازارها، معدن‌کاری، تولید صنعتی و ساختمان‌سازی از جمله حوزه‌هایی هستند که کودکان در آنها به کار گرفته می‌شوند. این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد کار کودک تنها مسئله‌ای مربوط به کشورهای فقیر یا مناطق روستایی نیست، بلکه در زنجیره‌های جهانی تولید و مصرف نیز ریشه دارد؛ از تولید غذا و پوشاک تا استخراج مواد معدنی و کالاهای مصرفی که در بازارهای جهانی عرضه می‌شوند.

شدیدترین بار این بحران بر دوش آفریقای جنوب صحراست. بر اساس برآوردها، ۸۷ میلیون کودک در این منطقه درگیر کار کودک‌اند؛ رقمی که از مجموع کودکان کار در دیگر مناطق جهان بیش‌تر است. فقر شدید، رشد جمعیت، درگیری‌های مسلحانه، بی‌ثباتی اقتصادی، جابه‌جایی اجباری، شوک‌های اقلیمی و ضعف نظام‌های حمایت اجتماعی از عواملی هستند که مانع کاهش سریع کار کودک در این منطقه شده‌اند. در مقابل، آسیا و اقیانوسیه بیشترین کاهش را در سال‌های اخیر ثبت کرده‌اند، اما کار کودک همچنان در بسیاری از زنجیره‌های تولیدی این منطقه نیز حضور دارد.

یونیسف و سازمان جهانی کار تاکید می‌کنند که مقابله با کار کودک تنها با ممنوعیت قانونی یا برخورد انتظامی ممکن نیست. ریشه‌های این پدیده در فقر، نبود آموزش رایگان و باکیفیت، نبود حمایت اجتماعی، بیکاری یا ناامنی شغلی بزرگسالان، بحران‌های اقلیمی، جنگ، مهاجرت اجباری و اقتصاد غیررسمی نهفته است. هنگامی که خانواده‌ها درآمد کافی ندارند و دولت‌ها حمایت مؤثر فراهم نمی‌کنند، کودکان به منبع درآمد، نیروی کار خانوادگی یا قربانی بازارهای بی‌رحم کار تبدیل می‌شوند.

سازمان جهانی کار و یونیسف از دولت‌ها خواسته‌اند سرمایه‌گذاری در حمایت اجتماعی از خانواده‌های آسیب‌پذیر، دسترسی همگانی به آموزش باکیفیت، تقویت نظام‌های حمایت از کودک، اجرای قوانین کار، ایجاد کار شایسته برای بزرگسالان و گردآوری داده‌های دقیق را در اولویت قرار دهند. این نهادها هشدار داده‌اند که کاهش بودجه‌های جهانی و داخلی در حوزه آموزش، حمایت اجتماعی و حمایت از کودکان می‌تواند دستاوردهای محدود سال‌های اخیر را نیز به عقب براند.

آمار ۱۳۸ میلیون کودک کار، تنها یک عدد جهانی نیست؛ روایتی فشرده از میلیون‌ها کودکی است که از حق آموزش، بازی، سلامت و کودکی محروم مانده‌اند. شکست جهان در تحقق هدف حذف کار کودک تا سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که شعارهای بین‌المللی بدون سیاست‌های اجتماعی، اقتصادی و حمایتی مؤثر کافی نیستند. تا زمانی که فقر، جنگ، نابرابری، کار ارزان و بی‌حقوق و زنجیره‌های سودآور اما بی‌مسئولیت جهانی ادامه دارد، کودکان هم‌چنان هزینه بحران‌هایی را خواهند پرداخت که خود در ایجاد آن هیچ نقشی نداشته‌اند.

ویکتور هوگو در رمان جاودانه خود، بینوایان‌(۱۸۶۲)، به تشریح بی‌عدالتی‌های اجتماعی و فقر و فلاکت در جامعة فرانسه که برای صنعتی شدن خیز برداشته است می‌پردازد. یکی از شخصیت‌های بسیار جذاب رمان بینوایان دختربچه‌ای به نام «کوزت» است. فانتین، مادر کوزت، زن جوان و زیبایی است که در اثر فقر و بیکاری ناگزیر می‌شود دختر خردسالش را به خانواده‌ای مسافرخانه‌‌دار، ساکن حومه پاریس، بسپارد تا خود بتواند برای گذران زندگی به کارگری برود. خانواده حریص و سنگدل تناردیه که به بهانه مراقبت از کوزت مدام پول بیش‌تری از ماردش طلب می‌کنند، از کودک با بیرحمی بیگاری می‌کشند، مدام سرزنش و تحقیرش می‌کنند، و به هر بهانه‌ای کتکش می‌زنند.

کارل مارکس و فریدریش انگلس در مانیفست حزب کمونیست‌ در سال ۱۸۴۸؛ آموزش مجانی برای همه کودکان و ممنوعیت کار کودکان در کارخانه‌ها را به‌عنوان یکی از مطالبات عمومی کمونیست‌ها طرح کردند. سوسیال‌دموکرات‌ها ابتدا در ۱۸۶۹ خواهان ممنوعیت کار کودکان شدند. قانون کار، در ۱۸۸۵، کار کودکان زیر چهارده‌سال را به شش ساعت در روز محدود کرد و زمان رفتن به مدرسه را به سه ساعت در روز افزایش داد. در سال ۱۸۹۱، کار کودکان زیر سیزده‌سال در کارخانه‌ها کاملا ممنوع اعلام شد و زمان کار روزانه مجاز برای کودکان سیزده تا چهارده‌ساله به شش ساعت و برای نوجوانان چهارده تا شانزده‌ساله به ده ساعت تقلیل یافت. علاوه بر این، شب‌کاری کودکان و نوجوانان نیز ممنوع شد. هم‌چنین از ۱۹۰۳ کودکانی که برخلاف مصوبات قانونی به‌توسط والدینشان به کار گماشته می‌شدند، مشمول حمایت قانونی شدند. در ۱۹۷۶ قانون کار کودکان به این ترتیب اصلاح شد که کار بیش از چهل ساعت در هفته را برای نوجوانان ممنوع می‌کرد، و سرانجام در سال ۱۹۸۹ توافق‌نامه‌ای در سازمان ملل متحد به تصویب رسید که بر مبنای آن می‌بایست تغذیه، مسکن، نیازهای دارویی و درمانی کودکان، هم‌چنین حق آنان بر داشتن آموزش، بازی، و گذران اوقات فراغت تأمین شود. این قانون هم‌چنین بر حمایت از کودکان در برابر سوءاستفاده، عدم رسیدگی، و استثمار تأکید می‌کرد. در این سند به کار کودکان و جلوگیری از کار مزدوری آنان نیز اشاره شده است.

سرانجام در ۱۹۹۷، قانونی در اتحادیه اروپا برای نظارت و رسیدگی به کار کودکان و نوجوانان به تصویب رسید. برمبنای این قانون، هرگونه اشتغال کودکان زیر پانزده‌سال در بخش اقتصادی و تولیدی اکیدا ممنوع اعلام شد. در ۱۹۹۸، بر مبنای قانونی، کودکان پانزده‌ساله‌ای که مدرسه را به پایان نرسانده‌اند، منحصرا در تعطیلات مدارس مجاز به کارهای سبک و کوتاهی هم‌چون پخش روزنامه هستند.

وضعیت کودکانِ کار در ایران بسیار فاجعه‌بارتر است. در ایران، کودکان کار مجبورند در فضاهای ناامن کار کنند. خیابان، محل کار اصلی کودکان است. این درحالی است که کودکان به واسطه شرایط جسمی و روحی خود آسیب‌پذیر‌ترین گروه اجتماعی هستند و به سادگی حقوق‌شان نقض می‌شود و مورد تعرض و تجاوز قرار می‌گیرند.

هم‌چنین گزارش‌های زیادی در مورد تجاوز و سوءاستفاده جنسی کارفرمایان از کودکان کار در کارگاه‌ها، کارخانه‌ها و حتی خانه‌هایی که کودکان در آن کار می‌کنند منتشر شده است.

تلویزیون دولتی و رسانه‌های حامی حاکمیت در ایران، بیشتر معضلات اجتماعی را نادیده می‌گیرند و به مساله کودکان کمتر از هر چیز دیگری می‌پردازند. گاهی هم که نیم‌نگاهی به مسئله کودکان کار دارند، مدام بر طبل این کلیشه می‌کوبند که کودکان کار، نه قربانیان فقر، که قربانیان فقدان نهاد خانواده هستند.

اساسا حاکمیت در ایران مساله کودکان کار را یا به رسمیت نمی‌شناسد یا به جای تلاش برای از بین بردن ریشه‌های فقر و کار کودک، سعی در سوءاستفاده ایدئولوژیک از این معضل اجتماعی و تاکید بر اهمیت نهاد خانواده دارد.

از سال‌ها پیش تا‌کنون، سرنوشت اغلب فعالان حقوق کودک همچنان احضار، بازداشت و محاکمه و زندان است.

فضای جنگی و تداوم قطع اینترنت از آغاز جنگ چهل‌روزه مانع از اطلاع‌رسانی و یاری‌گری به افراد بازداشت‌شده و زندانیان شده است. این در حالی است که علاوه بر بازداشت فعالان اجتماعی و سیاسی، احکام برخی از آنان نیز در همین روزها اجرا شد.

نبود آمار دقیق از کودکان کار در ایران موجب شده است رقمی ‌بین ۸ هزار تا ۷ میلیون، به عنوان تعداد کودکان کار در ایران اعلام شود.

انجام نشدن سرشماری کودکان کار و مشخص نبودن متولی سامان‌دهی آن‌ها، موجب شده که مسئولان شناخت درستی از جامعه نه چندان کوچک آن‌ها که در شهرهای بزرگ شکل گرفته و در حال رشد است نداشته باشند. آن‌ها به تفکیک سن و جنسیت در شهرهای گوناگون شناسایی و سامان‌دهی نشده‌اند؛ حتی به درستی مشخص نیست که چه تعدادی از آن‌ها را اتباع خارجی تشکیل می‌دهند و چه تعدادی را کودکان ایرانی؛ چه تعداد دارای شناسنامه‌اند و چه تعداد بدون شناسنامه؛ چند نفرشان زیر پانزده سال دارند و چه تعدادشان مدرسه نمی‌روند؟ این که بسیاری از کودکان کار بخت مدرسه رفتن یافتند، تا حد زیادی مدیون تلاش‌های مارکس است.

لیندا یوئه، نویسنده کتاب «اقتصاد‌دانان بزرگ: ایده‌های آن‌ها چه‌طور امروز به کمک ما می‌آید»، می‌گوید: «یکی از ۱۰ نکته اصلی در بیانیه کمونیستی مارکس و انگلس در ۱۸۴۸، فراهم کردن تحصیل رایگان برای کودکان در مدارس دولتی و پایان دادن به اشتغال آن‌ها در کارخانه‌ها بود.»

مارکس و انگلس اولین کسانی نبودند که از این حقوق دفاع می‌کردند اما آن‌طور که لیندا یوئه می‌گوید، در پیشبرد آن بی‌تاثیر نبودند: «در اواخر قرن نوزدهم مارکسیسم هم با سایرین هم‌صدا بود، زمانی که دیگر تحصیل کودکان به طور خاص الزامی تلقی می‌شد و کودکان کم سن و سال اجازه کار در کارخانه‌ها را نداشتند.»

در این میان، بحران‌های عدیده ایران از بحران اقتصادی تا بحران زیست محیطی، تحریم‌ها و جنگ‌های منطقه‌ای و خشونت سیاسی، جامعه ایران را در معرض تحولات مثبت و منفی قرار داده است. یکی از مصیبت‌بارترین بحران‌های ایران حملات اخیر اسرائیل و آمریکا به ایران، بحران تنگه هرمز و احتمال منطقه‌ای شدن این جنگ است. جنگی که تاکنون علاوه بر ویران کردن زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی ایران، بیکارسازی میلیونی و تشدید بی‌سابقه سانسور و بستن اینترنت و اعدام‌های روزانه، بخشی از عواقب آن است. وضعیت کنونی کارگران و فرودستان نشان می‌دهد چگونه ناامنی اقتصادی، حذف آلترناتیوهای عدالت‌محور و گسترش روایت‌های ساده‌ساز در شبکه‌های اجتماعی، زمینه رشد گرایش‌هایی را فراهم کرده‌اند که «ثبات» و «نظم» را به ارزش‌هایی کمیاب و مطلوب تبدیل می‌کنند.

پیش از این نیز، جامعه ایران با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی، گرانی‌های سرسام‌آور کالاهای ضروری مردم و حتی دارو، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و بی‌ثباتی بازار کار، ساختار معیشت میلیون‌ها نفر را دگرگون کرده بود. این بحران‌ها، اکنون با تنش‌های منطقه‌ای و جنگ‌های پیرامونی، نه‌تنها فشار اقتصادی را افزایش داده، بلکه رفتار سیاسی و اجتماعی بخش‌هایی از جامعه را نیز تغییر داده است. در مرکز این تحولات، مزدبگیران قرار دارند. به عبرات دیگر، اکثیرت مردم ایران با فقر فزانیده‌ای دست به گریبان هستند.

در بسیاری از کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی ایران، از فولاد و پتروشیمی تا صنایع غذایی و پوشاک، کارگران با دستمزدی کار می‌کنند که با هزینه‌های واقعی زندگی همخوانی ندارد. افزایش قیمت مسکن، درمان، حمل‌ونقل و مواد غذایی، بخش عمده‌ای از درآمد ماهانه را می‌بلعد. بسیاری از کارگران مجبورند چند شغل داشته باشند یا ساعات طولانی‌تری کار کنند تا بتوانند هزینه‌های پایه را تأمین کنند.

قراردادهای موقت، نبود بیمه کافی، تاخیر در پرداخت حقوق و فقدان امنیت شغلی، شرایطی ایجاد کرده که کارگران زندگی روزمره را نیز نمی‌توانند بگذرانند. در برخی مناطق صنعتی، کارگران ماه‌ها حقوق دریافت نکرده‌اند و اعتراض‌های پراکنده آنان اغلب با فشار امنیتی یا تهدید به اخراج مواجه شده است.

این وضعیت تنها به بخش تولید محدود نیست. در بخش خدمات، رانندگان، کارکنان فروشگاه‌ها، کارگران ساختمانی و نیروهای خدمات شهری نیز با شرایط مشابهی روبه‌رو هستند. افزایش هزینه‌های زندگی، همراه با نبود حمایت‌های اجتماعی، فشار مضاعفی بر این گروه‌ها وارد کرده است.

کارگران و حقوق‌بگیران، که بیش‌ترین وزن بحران را تحمل می‌کنند، هم‌چنان در موقعیتی قرار دارند که امکان سازمان‌یابی و بیان جمعی مطالبات‌شان محدود است.

این شکاف میان فشار اقتصادی و نبود سازوکارهای نمایندگی، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دوره کنونی است؛ دوره‌ای که در آن، بحران اقتصادی و تغییرات سیاسی به‌طور هم‌زمان و درهم‌تنیده عمل می‌کنند.

مردم ایران، هنوز از کشتار خونین دی‌ماه، شدیدا دچار شوک شده بودند که با جنگ و آتش و ویرانی‌های آن رو‌به‌رو شدند. بیمارستان‌ها پر از اجساد و زخمی‌هایی سرکوب خونین دی ماه بودند که با آسیب‌دیدگان در دی ماه به بیمارستان می‌آیند. توان تحمل این همه سیاهی سخت است. من و همکارانم مجبور هستیم دو شیفت کار کنیم و این شرایط کار را سخت‌تر می‌کند. امکان مرخصی وجود ندارد. نمی‌شود از کار امتناع کرد. افرادی که از جنگ حمایت می‌کنند، بد نیست سری به بیمارستان‌ها بزنند و فاجعه را از نزدیک ببینند.

روایت یک پرستار از وقایع ایران، بسیار تکان‌دهنده است: در زمان همه‌گیری کووید-۱۹، زمانی که همگان در قرنطینه بودند، وهم و وحشت در جامعه نفوذ کرده بود. تصویری از پرستاران را به یاد می‌آوریم که تمام ساعات روز و شب را در خطرناک‌ترین فضای ممکن، یعنی بیمارستان، سپری می‌کردند و چهره‌ای شکننده از «کار ضروری» و «بازتولیدی» و درعین‌حال توانمندی جامعه را ترسیم می‌کردند. از این‌رو، در یک وضعیت استثنایی، این پرستاران بودند که در معرض مرگ و خطر، نیروی ضروری کار را تشکیل می‌دادند.

این مسئله تا به امروز خود را در بحران‌های مختلف نشان داده است: جنگ دوازده‌روزه، اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ و جنگ ۳۹ روزه. در واقع، شاید بتوان گفت پرستاران و کار آن‌ها امر مشترکی را شکل می‌داد که امیدی در درون تاریکی دوران ماست. پرستارانی که خود در معرض انواع فشارهای روانی، جسمی و مادی قرار می‌گرفتند، با این حال امر مشترکی را برای تخیل یک جامعه‌ی دیگر در خود متبلور می‌کردند. دوگانه‌ای وجود دارد؛ از طرفی روایت‌هایی را از زیست شکننده‌ پرستاران شنیده‌ایم و از طرف دیگر، آن‌ها را می‌توان جزء اساسی قوام‌بخشیدن به حیات دانست. نه حیات نباتی انسان‌ها، بلکه حیات اجتماعی که بر پایه‌ مراقبت‌های افقی و اجتماعی قوام می‌یابد. به همین علت، سوژه اجتماعی پرستاران از طرفی استثنایی است و درعین‌حال قطب‌نمایی است برای ابداع و بازتولید عواطف و امر مشترک در جامعه.

کوشش آن‌ها در شکننده‌ترین حالت زندگی، جایی که بیش از هر فضا-زمان دیگری مرگ گسترش پیدا می‌کند، عمل و کوششی برای توانمندی زندگی است؛ و زندگی در این‌جا کوششی برای تداوم جامعه است.

چنان‌که اسپینوزا می‌گوید: «انسان آزاد کم‌تر از هر چیزی درباره مرگ می‌اندیشد و حکمت وی تأمل درباره‌ی مرگ نیست، بلکه تأمل درباره‌ی حیات است.»

پس از سرکوب خونین اعتراضات دی‌ماه، یکی از مهم‌ترین این فضاهای هولناک، بیمارستان‌ها بود؛ جایی که فاصله‌ای چندانی بین مرگ و زندگی وجود نداشت. حتی در راهروهای شلوغ اورژانس، بسیاری پرستاران و پزشکان گرفته تا مادران و خواهران مجروحان؛ تنها نقش امدادرسان نداشتند بلکه آنان شاهدان مستقیم نتیجه خشونتی بودند که از خیابان به راهروها و آورژانس‌ها، سردخانه‌ها و تخت‌های بیمارستان منتقل شده بود. بعضی از پرستاران بعدها روایت می‌کردند که چگونه پیش از ثبت نام زخمی‌ها، بارها درباره خطر بازداشت آنان هشدار داده می‌شد؛ یا چگونه گاهی نام بیماران را تغییر می‌دادند تا نیروهای امنیتی نتوانند مجروحان را شناسایی کنند. کنش پرستاران در این فضا، فقط به مراقبت پزشکی محدود نماند؛ پنهان‌کردن هویت زخمی‌ها، جلوگیری از انتقال بازداشت‌شدگان، خبررسانی به خانواده‌ها و ثبت روایت آن‌چه در بیمارستان می‌گذشت، بخشی از شبکه‌ای بود که در دل سرکوب و مراقبت و مخفی‌کاری شکل گرفت. حتی ایستادن کنار تخت مجروحان و نپذیرفتن ورود نیروهای امنیتی به اتاق‌ها، خود به‌شکلی از مقاومت روزمره بدل شد.

طبق اظهارنظر پزشکان و پرستاران و خانواده‌ها، کشته‌شدگان و مجروحان دیگر صرفا اعدادی در گزارش‌ها نبودند؛ هر بدن زخمی داستانی داشت و هر نام، بخشی از حافظه جمعی قیام را حمل می‌کرد. زنان، با روایت‌کردن این تجربه‌ها، خشونت پنهان‌شده پشت آمار رسمی را به حافظه‌ی جمعی جامعه منتقل کردند.

پرستاری پس از کشتار دی‌ماه، این‌چنین روایت می‌کند:

بسیاری از پرستارانی که به من در مداوای زخمی‌ها کمک می‌کردند، اکثرا کارآموزانی بسیار جوان بودند. از طرفی اجساد و زخمی‌ها بسیار زیاد بودند و انگار هیچ‌یک از ما توانایی گذر از دوزخ را نداشتیم؛ واقعا بیمارستان به دوزخ تبدیل شده بود. هر لحظه زخمی‌ها و کشته‌ها بیش‌تر می‌شدند و در همین حال که تعداد آن‌ها بیش‌تر می‌شد، ماموران نیز به راهروهای بیمارستان هجوم می‌آوردند و با توحش همه‌جا را وارسی می‌کردند. گاه اگر پرستاران مقاومت می‌کردند و اجازه‌ ورود و کنترل به آن‌ها نمی‌دادند، پرستاران را نیز دستگیر می‌کردند. واقعا بیمارستان به میدان نبرد تبدیل شده بود. البته این نبرد تنها مقاومت برای پس راندن ماموران نبود؛ این مقاومت واقعا در شغل ما اتفاق می‌افتاد. وظیفه‌ ما نجات آسیب‌دیدگان و زخمی‌ها بود؛ البته گاه مقاومت‌هایی را شاهد بودیم که بعضی از پرستاران جنازه‌ها را نیز از دست ماموران مخفی می‌کردند که البته تبعاتی برای آن‌ها داشت. اما بازگرداندن زخمی‌ها به زندگی، نبردی در اعماق جهنم بود. حالا تعهد شغلی ما جرم‌انگاری شده بود.

فردی که تیر به چشم‌هایش اصابت کرده بود، چنین روایت کرده است:

فضای بیمارستان خیلی عجیب بود؛ پر از وحشت و درعین‌حال راوی رشادت و رفاقتی عمیق میان کادر درمان و مردم. پرستاران و پزشکان چشم من را معالجه کردند، بدون این‌که حتی از من پول بگیرند و آن‌ها به‌صورت مخفیانه این کار را کردند.

در روزهای پس از دی‌ماه، پرستاری دیگر از وضعیت شکننده‌ اعصاب و روان خود روایت کرده است:

پس از دی‌ماه، تمامی همکاران ما دچار افسردگی‌های شدید، بی‌خوابی‌های طولانی و کابوس شده‌اند؛ از همه‌چیز می‌ترسند و نتوانسته‌اند آن وقایع را فراموش کنند. ما شاهد فروپاشی روانی بوده‌ایم؛ حجم مصرف قرص‌های آرام‌بخش در میان همکاران خیلی زیاد شده است. از طرفی ما این فروپاشی روانی را داریم و از طرف دیگر، بسیاری از همکاران تنها به علت انجام وظیفه‌ انسانی خود توسط نیروهای امنیتی بازخواست شده‌اند. بعضی‌ها تهدید شده‌اند و بعضی‌ها حتی سمت خود را در بیمارستان از دست داده‌اند. فروپاشی روانی در میان کارآموزان و افراد جوان‌تر خیلی بیش‌تر است. ما سعی می‌کنیم با جمع‌شدن کنار یکدیگر دست به بازسازی روان جمعی خود بزنیم. سعی می‌کنیم به‌صورت گروهی روان‌درمانی کنیم.

نمی‌دانم فایده دارد یا نه، ولی تنها راه مؤثر است.

این روایت دقیقا یک شب قبل از شروع جنگ گفته شده است؛ حال سایه شوم جنگ و باز هم هجوم اجساد و انبوهی از زخمی‌شدگان، سد معبری بر فرایند مراقبت است. در زمان جنگ، پرستاران مجبور بودند با روح و روانی فرسوده در بیمارستان‌ها مشغول به کار شوند.

در میان بحران‌های اقتصادی پس از جنگ و محاصره‌ دریایی، یکی از همین پرستاران چنین می‌گوید:

من دو ماه است که اجاره‌ خانه نداده‌ام. از طرفی با حقوقم همین‌طور هم توان پرداخت مخارج زندگی را نداشته‌ام. حالا پس از جنگ همین حقوق هم به من داده نشده است و می‌گویند توان پرداخت کامل حقوق را نداریم و تنها هفت میلیون تومان از حقوق دو ماه به من داده شده است. این جنگ ادامه دارد، در تک‌تک سلول‌هایمان.

پرستاران یکی از اصلی‌ترین بازوی جنبش کارگری ایران و رزمندگان خط مقدمه جبهه محسوب می‌شوند. آن‌ها برای احقاق حقوق خود، تاکنون بارها تجمعات بزرگی برگزار کرده‌اند. امری که نشان‌دهنده‌ درهم‌تنیدگی اشکال گوناگون کار و نیروهای تولیدی و بازتولیدی در سطح جامعه است و ایجاد همبستگی درونی میان این اشکال امری مهم و ضروری است. علت اصلی اعتراضات پرستاران، فشار کاری زیاد و حقوق اندک است و در دو سال گذشته این وضعیت به مرحله‌ای از شکنندگی رسیده است. در سال ۱۴۰۳، معترضان در اعتراضات خود در چند شهر شعار دادند: «تورم دلاری، حقوق ما ریالی»، «با کرونا جنگیدیم، حمایتی ندیدیم»، «اضافه‌کار بیست تومن، خجالت خجالت» و…

تجمع اعتراضی پرستاران یزد مقابل استانداری که روز ۹ خرداد ۱۴۰۵ برگزار شد. پرستاران می‌گویند مطالبات مربوط به تعرفه‌های خدمات پرستاری حدود شش ماه است که پرداخت نشده و خواستار تعیین تکلیف و واریز این معوقات هستند.

زحمت، فشار روانی، شیفت‌های شب، مسئولیت جان بیماران و فرسودگی جسمی و روحی را پرستار تحمل می‌کند؛ اما وقتی صحبت از دریافتی و مزایا می‌شود، بسیاری از پرستاران احساس می‌کنند که سهم‌شان با حجم مسئولیت و سختی کارشان تناسبی ندارد.

پرستاری یعنی صبح، عصر، شب، تعطیل و غیرتعطیل نشناختن. یعنی وقتی همه کنار خانواده هستند، تو در بخش بیمارستان مشغول مراقبت از بیمار باشی. بسیاری از پرستاران می‌گویند:

تمام فشار بیمار، همراه بیمار، کمبود نیرو، کمبود امکانات و استرس محیط درمان روی دوش پرستار است؛ اما در نهایت نه درآمد متناسبی وجود دارد، نه امنیت شغلی کافی و نه آن احترام و جایگاهی که شایسته این حرفه باشد.

جمعیت کادر درمان در کشور، طبق اظهارات «عباس عبادی» در «اجلاس مدیران پرستاری و روسای دانشکده‌های پرستاری و مامایی کشور در سالن امام جواد ستاد وزارت بهداشت» در سال 1402، ۲۲۶ هزار نفر است که در ۱۰۶۱ بیمارستان و مرکز درمانی دولتی و خصوصی کار می‌کنند. بر اساس گزارش وی، توزیع دسته‌های مختلف کادر درمان به شرح زیر است:

در بخش بالینی ۱۴۰ هزار نفر مشغول به کار هستند که ۶۱ درصد جامعه پزشکی را در بر می‌گیرد. ۱۸ هزار و ۶۷۵ نیرو معادل ۸ درصد پرستاران در اتاق‌های عمل، ۱۵ هزار و ۷۰۷ نفر معادل ۷ درصد در بخش هوشبری، حدود ۷ هزار نفر که ۳ درصد را در بخش بهیاری شامل می‌شود، ۲۴ هزار نیرو در بخش کمک‌بهیاری و کمک‌پرستاری که نزدیک به ۱۱ درصد هستند، گروه مامایی بالغ بر ۲۰ هزار نفر معادل ۹ درصد و اورژانس بیمارستانی نیز ۶۰۰ نفر که معادل ۰/۲۶ درصد هستند.

تعریف پرستاری به عنوان یکی از مصادیق «مشاغل سخت و زیان‌آور» در سال ۱۳۶۸ تصویب شد و در سال 1388 هم مورد تایید مجلس هشتم قرار گرفت، اما با وجود این، هنوز این قانون به نحو مناسب و مورد انتظار اجرایی نشده است.

قانون تعرفه‌گذاری شغل پرستاری نیز به نحو مناسب اجرا نشده است. خدمات کادر درمان برخلاف پزشکان هنوز نرخ مشخص و استاندارد ندارد. قانون ارتقای بهره نظام بالینی نیز به‌صورت ناقص اجرا شده و تبعیضاتی نیز بین بخش خصوصی و دولتی حاکم است. علاوه بر این‌ها، پرداخت فوق‌العاده‌های خاص که با ملاحظه ضریب ۳ برای همه مشاغل اجرا شده است، برای پرستاران تنها ۰.۴‌(چهار دهم) اجرا شده است. از دیگر موارد مهم اعتراض پرستاران، اضافه کاری اجباری است. اضافه‌کاری، بدون توافق پرستار، به‌صورت اجباری بر وی تحمیل می‌شود.

در حالی که پرستاران در اکثر کشورهای دنیا در دوره سخت هم‌چون دوره کرونا، مشوق‌ها و پرداخت‌های ویژه‌ای دریافت کردند. در آمریکا در این دوره علاوه بر پرداخت مبالغ ویژه، به‌طور متوسط حقوق پرستاران چهار درصد افزایش پیدا کرد. اما در ایران با وجود تورم بالا و گرانی کمرشکن، حقوق پرستاران افزایش نداشته است.

بالاترین حقوق پرستاران در دنیا به کشور سوئیس، با متوسط حقوق ماهانه هشت هزار دلار، اختصاص دارد. در آمریکا این رقم، کم‌تر از هفت هزار دلار است. در امارات متحده عربی، عربستان سعودی و ترکیه این رقم به ترتیب نزدیک به هزار و پانصد دلار، هزار و سیصد دلار و هزار دلار است. البته در این کشورها، تامین اجتماعی به‌صورت متوسط بهتر از ایران بوده و هزینه‌ها نیز در برخی حوزه‌ها کم‌تر است.

اما مشکلات معیشتی، فشار کار و اختناق حاکم بر جامعه ایران و سختی کار باعث شده تا برخی پرستاران ایرانی مهاجرت کنند. در سال‌های اخیر، نرخ بالای مهاجرت کادر درمان یکی از معضلات ساختار بهداشت و درمان ایران است که باعث کمبود خدمات درمانی در برخی از مناطق کشور شده است. رقم پایین اضافه کاری باعث شده تا برخی از پرستاران ترجیح دهند که در اسنپ و یا مهد کودک کار کرده و یا تعدادی از آن‌ها خانه‌نشین شوند. این عامل نیز فشار بر بخش فعال کادر درمان را افزایش داده است.

هم‌چنین گزارش‌های تازه‌ شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران از تداوم و گسترش فشارهای قضایی، امنیتی و اداری بر فعالان صنفی معلمان در چند استان کشور حکایت دارد؛ فشارهایی که از بازداشت‌های طولانی‌مدت و تمدید مکرر قرار بازداشت تا اخراج از آموزش و پرورش، محرومیت از درمان و گشودن پرونده‌های تازه علیه معلمان زندانی را دربرمی‌گیرد.

محمدعلی زحمتکش، فعال صنفی معلمان استان فارس، از فروردین‌ماه سال جاری تاکنون در بازداشت موقت به سر می‌برد و هم‌چنان در وضعیت بلاتکلیف قرار دارد. با گذشت چند ماه از زمان بازداشت، هنوز اطلاع روشنی از روند رسیدگی به پرونده و وضعیت نهایی او منتشر نشده است. ادامه بازداشت موقت و روشن نبودن سرنوشت این فعال صنفی، نگرانی خانواده، همکاران و فعالان صنفی را افزایش داده است.

در خوزستان قرار بازداشت سیامک صادقی چهرازی، فعال صنفی معلمان، برای سومین ماه متوالی تمدید شده است. او که در جریان موج اخیر دستگيری فعالان صنفی بازداشت شده، هم‌چنان در زندان به سر می‌برد و با وجود گذشت بیش از دو ماه از زمان بازداشت، از آزادی او جلوگیری شده است. تمدید مکرر قرار بازداشت موقت در حالی صورت می‌گیرد که خانواده، همکاران و فعالان صنفی نسبت به ادامه بلاتکلیفی قضایی او ابراز نگرانی کرده‌اند.

هم‌زمان، وضعیت علی احمدی، فعال صنفی بازنشسته و زندانی محبوس در زندان عادل‌آباد شیراز، نگرانی‌های جدی‌تری درباره سلامت زندانیان صنفی ایجاد کرده است. بر اساس گزارش‌های دریافتی، این معلم بازنشسته ۷۶ ساله با وجود ابتلا به بیماری‌های متعدد، از جمله مشکلات قلبی و نیاز فوری به عمل جراحی چشم، همچنان از دسترسی به خدمات درمانی تخصصی محروم مانده است. برای او نوبت عمل چشم در تاریخ ۲۷ خردادماه تعیین شده بود، اما با وجود درخواست‌های مکرر خانواده و ارائه پیشنهادهای مختلف برای تامین وثیقه و انتقال تحت نظارت ماموران، تاکنون مجوز اعزام درمانی صادر نشده است. علی احمدی اسفندماه سال گذشته بازداشت شد و در ماه‌های اخیر با مشکلات جسمی متعددی دست‌وپنجه نرم کرده است.

در کنار بازداشت‌ها و فشارهای قضایی، فشار اداری و شغلی بر معلمان نیز ادامه دارد. فروغ خسروی، معلم مقطع ابتدایی اهل بهبهان و شاغل در مدارس آغاجاری، با حکم «لغو پیمان» از آموزش و پرورش اخراج شده است؛ این در حالی است که او پیش‌تر به چهار ماه انفصال موقت از خدمت محکوم شده بود. بنا بر گزارش‌های منتشرشده، آموزش و پرورش آغاجاری حکم چهار ماه انفصال از خدمت این معلم را به «لغو پیمان» تبدیل کرده است. یک منبع آگاه گفته است روند اخراج خانم خسروی بدون طی مراحل قانونی و با فشار نهادهای امنیتی صورت گرفته و این تصمیم تنها بر اساس یک نامه محرمانه اتخاذ شده است؛ نامه‌ای که حتی از ارائه آن به خود این معلم نیز خودداری شده است. در حکم کارگزینی جدید او عبارت «لغو پیمان» درج شده که به‌معنای پایان همکاری با آموزش و پرورش است.

مسعود فرهیخته، فعال صنفی معلمان که از ۲۵ شهریور ۱۴۰۴ در پی تأیید حکم صادره از سوی شعبه ۱۲ دادگاه تجدیدنظر استان البرز دوران محکومیت سه سال و شش ماه و یک روز حبس خود را در زندان مرکزی کرج می‌گذراند، با پرونده‌سازی تازه‌ای مواجه شده است. او تاکنون از حق مرخصی نیز محروم مانده و هم‌زمان با تحمل دوران حبس، دو پرونده جدید از سوی نهادهای قضایی علیه او گشوده شده است. قرار است مسعود فرهیخته روز هفتم تیرماه در شعبه دوم دادگاه انقلاب کرج محاکمه شود.

شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران با انتشار اين خبرها، تداوم پرونده‌سازی و اعمال فشارهای قضایی علیه فعالان صنفی را محکوم و تأکید کرده است پیگیری مطالبات صنفی و دفاع از حقوق معلمان و آموزش عمومی، فعالیتی مدنی و قانونی است و نباید با برخوردهای امنیتی و قضایی پاسخ داده شود. این شورا ضمن ابراز نگرانی نسبت به وضعیت فعالان صنفی دربند، خواستار توقف پرونده‌سازی‌ها، رعایت حقوق قانونی زندانیان و پایان دادن به برخوردهای امنیتی با کنشگران صنفی و مدنی شده است.

مجموعه این گزارش‌ها تصویری نگران‌کننده از وضعیت فعالان صنفی معلمان در ایران به دست می‌دهد؛ تصویری که در آن بازداشت موقت طولانی، بلاتکلیفی قضایی، محرومیت از درمان، اخراج از کار و پرونده‌سازی‌های تازه، به ابزارهایی برای فشار بر کنشگران صنفی تبدیل شده است. در حالی که مطالبات معلمان بر محور معیشت، امنیت شغلی، حق تشکل‌یابی، آموزش رایگان و دفاع از مدرسه عمومی شکل گرفته است، پاسخ نهادهای امنیتی و قضایی هم‌چنان در بسیاری از موارد با بازداشت، تهدید، احضار و حذف اداری همراه است.

با گذشت نزدیک به سه ماه از حملات ۴۰روزه آمریکا و اسرائیل و اعلام ‌آتش‌بس و درگیری‌های پراکند و احتمال توافق بین آمریکا و ایران، هر روز بر دامنه بحران در جامعه کارگری ایران افزوده می‌شود؛ از اخراج‌های گسترده و تعطیلی واحدهای تولیدی گرفته تا عدم پرداخت به‌موقع حقوق و مطالبات و نیز بی‌توجهی به خواسته‌های کارگران معترض همراه با برخوردهای تنبیهی و انضباطی با آنان.

خسارات واردشده به کارخانه‌ها، زیرساخت‌های انرژی و مراکز متعدد صنعتی کشور، از جمله تاسیسات نفت، پتروشیمی و فولاد، در پی حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، همراه با توقف پروژه‌های عمرانی دولتی، تورم افسارگسیخته و جهش چشمگیر هزینه‌های زندگی، موج گسترده تعدیل نیرو و محرومیت از بیمه‌های بیکاری و درمانی، نفس‌های معیشت کارگران در ایران را به شماره انداخته است.

در این میان، تهدیدهای و برخوردهای خودسرانه «امنیتی» و قضایی با کارگران به دلیل پیگیری مطالبات صنفی و حقوق بدیهی کار، امنیتی‌سازی محیط‌های کار، استقرار عوامل حکومتی در کارخانه‌ها و پالایشگاه‌ها، و نظارت و رصد گسترده فعالان کارگری برای جلوگیری از شکل‌گیری هرگونه اعتراض، عملا پیگیری مطالبات صنفی را برای کارگران دشوار و در بسیاری موارد ناممکن کرده و ظلم و تبعیضی مضاعف را بر آنان تحمیل کرده است.

در سال ۱۴۰۵، پایه حداقل دستمزد ماهانه حدود ۱۶ میلیون تومان تعیین شده است؛ رقمی که با توجه به رشد ۳۴ درصدی اجاره مسکن در تهران، تقریبا معادل اجاره یک واحد ۴۵ متری در این شهر است. روزنامه هم‌میهن، گزارش داده است بسیاری از خانوارها به دلیل هزینه‌های بالای زندگی ناچار به ترک پایتخت شده‌اند؛ موضوعی که نشان‌دهنده فشار ساختاری بازار مسکن بر طبقه کارگر شهری است. در روایت‌های رسمی نهادهای جمهوری اسلامی، ابزارهایی مانند کالابرگ و بیمه بیکاری به‌عنوان سیاست‌های حمایتی معرفی می‌شوند، اما در اقتصادی که قدرت خرید طی یک سال دست‌کم ۵۰ درصد کاهش یافته است، این حمایت‌ها نقش ناچیزی در کاهش فشار معیشتی دارند.

مرور پژوهش‌های بین‌المللی درباره جوامعی که در شرایط جنگی زندگی می‌کنند، نشان‌دهنده ارتباط مستقیم جنگ با افزایش اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه است و بی‌اطمینانی اقتصادی طولانی‌مدت، به‌ویژه در نتیجه اختلال در درآمد و بی‌ثباتی شغلی، یکی از عوامل اصلی تشدید این وضعیت به‌شمار می‌رود. مطالعات طولی نیز نشان می‌دهند حتی یک سال پس از آغاز جنگ، سطح اضطراب و افسردگی همچنان بالا باقی می‌ماند. این وضعیت برای کارگران و مزدبگیران شدیدتر است، زیرا ناامنی شغلی، حتی پیش از وقوع بیکاری، یکی از مهم‌ترین عوامل تضعیف سلامت روان محسوب می‌شود. در چنین شرایطی، هم‌زمانی جنگ، بیکارسازی، قراردادهای کوتاه‌مدت و بحران مسکن می‌تواند به شکل‌گیری نوعی «تراکم بحران روانی» در میان کارگران منجر شود؛ وضعیتی که احساس بی‌آیندگی اقتصادی و اجتماعی را به یکی از رنج‌های مشترک بخش بزرگی از مزدبگیران تبدیل کرده است.

این فشارها در سال‌های اخیر با جنگ، پیامدهای اقتصادی آن و سرکوب اعتراضات اجتماعی تشدید شده و نه‌فقط خود کارگران بلکه خانواده‌های آنان را نیز درگیر کرده است. وقتی یک طبقه برای مدت طولانی با ناامنی اقتصادی روبه‌رو باشد، پیامدهای آن دیگر فقط فردی نیست، بلکه به یک مسئله اجتماعی تبدیل می‌شود و بدون تغییر عوامل ساختاری، فرسودگی روانی کارگران ادامه خواهد داشت.

در حالی که موج بیکارسازی‌ها در صنایع بزرگ، شرکت‌های پیمان‌کاری و کارگاه‌های کوچک شکل گرفته و افراد زیادی برای دریافت بیمه بیکاری درخواست داده‌اند، هرچند خیلی از بیکاری‌ها در آمار رسمی ثبت نمی‌شوند. پیامد این وضعیت، کاهش شدید قدرت خرید و جابه‌جایی بخشی از خانوارهای طبقه متوسط به مناطق ارزان‌تر شهری است؛ روندی که نشان می‌دهد طبقه متوسط و گسترش طبقات فرودست به یک مسئله ساختاری در جامعه تبدیل شده است.

موج بیکارسازی‌ها که از صنایع بزرگ تا کارگاه‌های کوچک گسترش یافته است در شهرهای کوچک پیامدهای اجتماعی سنگینی دارد، زیرا بسیاری از این واحدهای تولیدی منبع اصلی اشتغال منطقه هستند و در چنین ساختاری سازوکار مؤثری برای حمایت از حقوق کارگران وجود ندارد.

در چنین شرایطی، می‌توان گفت که چشم‌انداز فلاکت اقتصادی و اجتماعی و گسترش اعتراضات کارگری در ایران، دور از انتظار نیست. چرا که تجربه تاریخی نشان می‌دهد همین فشارها می‌توانند زمینه شکل‌گیری اشکال تازه‌ای از همبستگی و مطالبه‌گری جمعی را نیز فراهم کنند.

در چنین فضایی، در حال حاضر چشم‌انداز بازار کار بیش از هر چیز به مسیر تحولات سیاسی و اقتصادی پس از جنگ گره خورده و پرسش اساسی کماکان بدون پاسخ است: «آیا اقتصاد کارگری ایران می‌تواند از شوک جنگ عبور کند، یا توقف درگیری‌ها آغاز مرحله‌ای تازه از بحران اقتصادی-اجتماعی است؟»

طبق اعلام معاون وزیر کار، جنگ ۴۰ روزه منجر به بیکاری ۲ میلیون نفر در ایران شده است، اما حمید حاج‌اسماعیلی، فعال شوراهای کارگری، تاکید می‌کند که با احتساب پلتفرم‌ها، فضای مجازی و بازار غیررسمی، تعداد واقعی بیکاران به ۳ تا ۴ میلیون نفر می‌رسد و دولت تاکنون برای این گروه‌ها برنامه حمایتی نداشته است.

مردم ایران در فاصله پس از جنگ ۴۰ روزه زندگی خود را به نیاز‌های اساسی محدود کرده‌اند. به گزارش رویترز، قیمت‌ها از زمان آغاز جنگ ۴۰ درصد افزایش یافته و مردم مسافرت، رستوران رفتن و خرید‌های غیرضروری یا کمتر ضروری را به شدت کاهش داده‌اند. شواهد در شبکه‌های اجتماعی حاکی از کاهش مسافران مترو، خالی شدن پارکینگ ادارات و کاهش یک‌ساعته ترافیک سنگین تهران از 5/1 ساعت به ۳۰ دقیقه است، موضوعی که به افزایش بیکاری و تعویق دستمزد‌های فروردین ماه و کاهش قدرت خرید مردم نسبت داده شده است.

قاسم محمدی، معاون وزیر کار ایران، اخیرا اعلام کرد که ۲ میلیون نفر در اثر جنگ بیکار شده‌اند. پیش‌تر او تایید کرده بود که بیش از یک میلیون شغل از دست رفته است. احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز آمار ثبت‌نام‌کنندگان بیمه بیکاری را ۱۴۷ هزار نفر اعلام کرده که نسبت به سال قبل ۵۰ هزار نفر افزایش را نشان می‌دهد. هادی کهال‌زاده، اقتصاددان، نیز هشدار داده که ۱۰ تا ۱۲ میلیون شغل که معادل حدود ۵۰ درصد نیروی کار است، در معرض خطر مستقیم و غیرمستقیم شرایط جنگی قرار دارند.

اوضاع صنایع بمباران شده نیز وخیم ارزیابی شده؛ به طوری‌که صنایع پتروشیمی با اخراج بیش از ۳۰ هزار کارگر در ماهشهر و عسلویه مواجه شده و زنجیره تامین خودروسازی که یک میلیون شغل مستقیم و غیرمستقیم را پوشش می‌داد، مختل شده است. در بخش صنعت ساختمان نیز، ۸۰ تا ۹۰ درصد کارگران عملا بیکار شده‌اند و شرکت‌های بزرگ بیش از ۶۰ درصد نیرو‌های خود را تعدیل یا در مرخصی اجباری بدون حقوق قرار داده‌اند.

قطعی اینترنت مشکلات جنگ را بیشتر هم کرده است؛ به گونه‌ای که خاموشی به مدت ۵۲ روز منجر به خسارت بیش از ۱۸ میلیارد دلار شده است. زنان شاغل در اینستاگرام نیز به شدت آسیب دیده‌اند. حمید حاج‌اسماعیلی، فعال شوراهای کارگری و کارشناس بازار کار و اشتغال جزئیات این فاجعه اجتماعی و اقتصادی را تشریح کرده است.

این کارشناس بازار کار و اشتغال با اشاره به اینکه پیش از آغاز جنگ، به علت تورم بالا در کشور دچار رکود شده بودیم که عامل اصلی بیکاری است، اظهار داشت: رکود منجر به کند شدن فعالیت‌های کسب‌وکار، تعدیل نیروی گسترده و کوچک شدن بازار می‌شود.

او افزود: از دیگر دلایلی که در بازار کار مشکل‌آفرین بود، این بود که بازار غیررسمی نسبت به بازار رسمی رونق بیش‌تری پیدا کرده بود. هم‌چنین بازار غیررسمی به دلیل تورم دچار افزایش قیمت‌ها شده بود و بازار رسمی محدود شده بود. وقتی قدرت خرید مردم کاهش می‌یابد و تورم بیش از حد افزایش می‌یابد، ریسک و فعالیت‌های بازار دچار انقباض شده و امکان فعالیت مشاغل کم می‌شود.

این فعال شوراهای اسلامی کار، با اشاره به افزایش مشکلات کسب‌وکار‌ها در دوران جنگ گفت: محدودیت‌های گسترده در کشور پس از جنگ شکل گرفت. مردم از شهر‌ها خارج شدند و این می‌توانست دامن کسب‌وکار‌ها و به ویژه بخش‌های خدماتی بازار را بگیرد.

او ادامه داد: گرانی‌ها و تورم هم در شرایط جدید بیشتر بود و بخش زیادی از کارگاه‌ها به دلیل محدودیت‌های مستقیم و غیرمستقیم جنگی، به خصوص شرایط محدودیت اینترنت، به شدت فعالیت‌های خود را کاهش دادند. حملات گسترده به برخی صنایع بزرگ کشور نیز مزید بر علت شد.

حاج‌اسماعیلی بیان کرد: دو موضوع خیلی بزرگ را در سال گذشته در کشور شاهد بودیم. نخست موج ناشی از افزایش تورم پیش از جنگ که به ویژه در نیمه دوم سال شکل گرفته بود و بازار کار را دچار محدودیت و تنگنا کرد. دوم هم جنگ بود که عوامل متعددی باعث شد بازار کار دچار محدودیت و مشکل شود. بمباران‌ها، عدم قطعیت و ریسک‌های سیاسی، بازار کار را به شدت تحت تاثیر قرار داد. طبیعی است که انتظار داشته باشیم کارگران شغل خود را از دست داده باشند.

در ایران بین دستمزد تعیین شده و سبد معیشت خانوار همواره فاصله زیادی وجود دارد و حتی گفته می‌شود پس از حذف ارز دولتی، این فاصله بیش‌تر هم خواهد شد. از طرف دیگر، در حال حاضر به علت رشد روز افزون نرخ تورم در ترکیه، دستمزدهای اعلام شده برای کارگران این کشور هم کفاف زندگی آن‌ها را نمی‌دهد.

در سال 2026 طبق تصویب وزارت اقتصاد دارایی ترکیه و مجلس جمهوری ترکیه حداقل حقوق این کشور افزایش 27 درصدی پیدا کرد. حقوق پایه ترکیه در سال 2026 با کسر بیمه و کسورات ماهانه 075/18  لیر است که بر حسب روزانه 935 لیر می باشد. در ضمن ساعت کاری برای حقوق پایه ترکیه، حداکثر 45 ساعت در هفته خواهد بود.

البته حقوق پایه ترکیه بدون کسورات 030/33 لیر است که پس از کسر بیمه و کسورات به عدد 075/28 لیر میرسد

در چنین وضعیتی، نمودار بانک مرکزی در اردیبهشت ۱۴۰۵، تورم بیش از ۵۰ درصد را نشان می‌دهد. تورم بخش کالا که در ابتدای سال ۱۴۰۴ در کانال ۴۰ درصد بود، حالا با یک جهش خیره‌کننده به 8/113 درصد رسیده است.

این یعنی برای اولین بار در دهه‌های اخیر، تورم کالا‌ها از مرز ۱۰۰ درصد عبور کرده و وارد فاز ابرتورم کالایی شده است. این عدد به‌معنای آن است که ارزش پول ملی در برابر اشیاء و اقلام مصرفی، در کم‌تر از یک سال به نصف کاهش یافته است. اما این ۱۱۳ درصد تنها یک میانگین است.

آمار‌های رسمی منتشرشده توسط مرکز آمار ایران و بانک مرکزی در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ تصویری متناقض از وضعیت تورم در ایران ارائه می‌دهند. از یک‌سو، تورم نقطه‌به‌نقطه اجاره مسکن با 9/30 درصد ثبت شده که نه تنها از تورم عمومی‌(9/53 درصد) پایین‌تر است، بلکه پایین‌ترین سطح تورم سالانه اجاره (2/33 درصد) از دی‌ماه ۱۴۰۱ تاکنون محسوب می‌شود. از سوی دیگر، داده‌های منتشرشده از تورم برخی کالا‌های اساسی مانند مرغ‌(۴۳۱ درصد)، تخم‌مرغ‌(۳۵۳ درصد) و روغن مایع‌(۳۴۲ درصد) نشان از یک ابرتورم نقطه‌ای در بخش خوراکی‌ها دارد.

در بخش خوراکی‌ها، با اعداد جدیدی رو‌به‌رو هستیم. روغن: تورم ۴۳۱ درصدی روغن نباتی و ۳۵۳ درصدی روغن مایع، به‌معنای خروج کامل این قلم از ردیف خرید‌های عادی بخشی از جامعه است.

پروتئین: وقتی تخم‌مرغ ۳۴۲ درصد و مرغ ۲۸۷ درصد گران می‌شود، یعنی ارزان‌ترین منابع پروتئینِ مردم، گران‌تر از کالا‌های لوکس سال گذشته شده‌اند.

برنج و غلات: رشد ۲۲۲ درصدی برنج خارجی نشان می‌دهد که حتی جایگزین‌های ارزان‌قیمت نیز دیگر پناهگاه سفره‌ها نیستند. به مرور زمان کالا‌های اساسی تمامی حقوق مصوب اداره کار را به خود اختصاص دادند و کالابرگ نیز تنها در دو ماه اول توانست تا حد اندکی جلوی این روند را بگیرد. امروز تورم به نقطه‌ای رسیده که حقوق کارگر و کالابرگ توان چندانی در برابر آن ندارند. هرچند تعداد نفرات خانوار، قیمت مسکن و هزینه‌های عمومی نیز در این معادله مهم است.

تورم بخش اجاره به نقطه‌ای رسیده که ۲۵ درصد افزایش سالانه اعلامی توسط دولت، رسما هیچ اعتباری در میان مستاجر و موجر ندارد. صاحب ملک می‌تواند هرقیمتی که مایل است اعلام کند و رسما نظارت خاصی بر این فرآیند وجود ندارد. از سوی دیگر، آن‌چه مردم را در این حوزه کرده، رهاشدگی تولید مسکن از سوی دولت است. مسکن رفاهی رسما در ایران هیچ جایگاهی ندارد از سوی دیگر 5/2 میلیون واحد خالی در ایران نشان می‌دهد که نهاد دولت در ایران تنها طرفدار صاحب سرمایه است نه مولد سرمایه!

درآمد خانوار پیش از آن‌که به سقف خانه برسد، در بشقاب غذا تمام می‌شود. مستاجری که باید مرغ را ۳ برابر قیمت بخرد، توان چانه‌زنی برای افزایش اجاره را ندارد. این یعنی فشار تورم کالا، به‌طور غیرمستقیم باعث سرکوب قیمت مسکن شده است. اما خطر این‌جاست، این فاصله ۷۰ درصدی میان تورم کالا و اجاره، یک ناترازی بزرگ است که در صورت کوچک‌ترین گشایش معیشتی، مانند یک آوار بر سر مستأجران خراب خواهد شد.

تورم ۱۶۴ درصدی دخانیات و رشد سرسام‌آور اقلامی مثل قهوه و سس‌(۲۱۵ درصد)، نشان‌دهنده‌ی فروپاشی رفاه طبقه‌ی متوسط است. در سال ۱۴۰۵، تفریحات کوچک و عادت‌های روزمره‌(از یک فنجان قهوه تا یک وعده غذای آماده) به نماد‌های اشرافی‌گری تبدیل شده‌اند. این وضعیت باعث شده تا طبقه‌ی متوسط به سرعت به سمت دهک‌های پایین‌تر پرتاب شود؛ جایی که تمام دغدغه‌ انسان در کالری پایه خلاصه می‌شود. با این شرایط دیگر کافه گردی به عنوان یک تفریح تبدیل به یک مناسبت می‌شود. دانشجویان و جوانانی که وقت خود را در کافه‌ها می‌گذراندند حالا باید تنها با نیت یک مناسبت و آن هم بسیار کمتر از قبل به کافه‌ها مراجعه کنند.

نمی‌توان تورم ۷۷ درصدی اردیبهشت ۱۴۰۵ را بدون در نظر گرفتن تحولات سیاسی اسفند ۱۴۰۴ تحلیل کرد. تزلزل در لایه‌های بالای مدیریتی و تنش‌های نظامی، انتظارات تورمی را به شدت تحریک کرد. اتفاقاتی که از پایان آذرماه ۱۴۰۴ افتاد که نتیجه اقتصادی آن را در دی ماه مشاهده کردیم، باعث بروز تورم شدیدی شد که هنوز بخشی از آن مشاهده شده است. اگرچه ریشه این ماجرا از شهریور ۱۴۰۰ شروع می‌شود، زمانیکه دولت ابراهیم رئیسی تلاش کرد شبیه نئولیبرال‌های غربی عمل کند، اما گویا در ایران تنها چیزیکه از نئولیبرالیسم فهمیده شده، ریاضت اقتصادی است و دیگر مولفه‌های آن به طور کلی نادیده گرفته می‌شود.

در فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵، هجوم سنگینی برای تبدیل نقدینگی به کالا رخ داد. مردم نه برای مصرف، بلکه برای حفظ ارزش دارایی به سمت بازار‌ها هجوم بردند. واردکنندگان بزرگ با پیش‌بینیِ تداومِ بحران، از عرضه کالا به بازار خودداری کردند. تورم ۴۰۰ درصدی برخی اقلام، بیش از آن‌که ناشی از کمبود باشد، ناشی از انتظار برای قیمت‌های بالاتر است.

یک نکته اساسی نیز در این بین باید مورد توجه قرار بگیرد. برخی مدعی‌اند که تورم درست است در کالا‌ها باعث کاهش توان اقتصادی شده، اما خدمات و کالا‌هایی که در دست مصرف کننده قرار دارد نیز گران شده است. اگر یک شهروند کالایی را گران می‌خرد، در محل کار خود نیز کالای دیگری را گران‌تر از ماه قبل می‌فروشد. این ادعا برای کسانی‌که کالایی در دست دارد قابل قبول است، اما برای کسانی‌که حقوق ثابت دارند رسما نشانگر کوچک شدن سفره است.

هشدار جدی‌تر این‌که تورم نقطه به نقطه گروه کالا‌ها‌(که شامل خوراکی‌ها می‌شود) از دید بانک مرکزی به بیش از ۱۱۳ درصد و از دید مرکز آمار برای اقلام خوراکی به ۱۲۹.۸ درصد رسیده است. با تداوم این روند صعودی، رسیدن شاخص تورم عمومی به نرخ‌های سه رقمی در دو یا سه ماه آینده، نه یک سناریوی بدبینانه، بلکه یک پیش‌بینی کاملا محتمل و قابل اتکاست. اردیبهشت ۱۴۰۵ را باید نقطه عطفی در تاریخ تورم ایران دانست. نقطه‌ای که از آن به بعد، واژه تورم سه رقمی از یک هشدار اقتصادی به یک واقعیت ملموس تبدیل خواهد شد.

نتیجه‌گیری

کارگران زن که از آنان به‌عنوان یکی از ارزان‌ترین نیروهای کار در ایران یاد می‌شود، هم‌چنان با تبعیضی چندلایه روبه‌رو هستند. هم دستمزد و مزایای کم‌تری می‌گیرند، هم در موقعیت‌های شغلی ناپایدارتر قرار دارند و هم قدرت چانه‌زنی پایین‌تری نسبت به همکاران مرد خود دارند.

بر اساس جدیدترین گزارش‌های مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری کل کشور در محدوده 7/5 درصد قرار دارد. از جمعیت ۶۶ میلیون نفری در سن کار (۱۵ سال و بیش‌تر)، تنها حدود 3/26 میلیون نفر از نظر اقتصادی فعال‌(شاغل یا جویای کار) هستند که نشان‌دهنده نرخ مشارکت اقتصادی حدود 7/39 درصدی و کاهش سهم جمعیت فعال است.

تنها حدود ۴ تا ۵ درصد از کارگران ایران دارای قرارداد دائم‌(رسمی) هستند و از امنیت شغلی برخوردارند. مابقی نیروی کار‌(بیش از ۹۵ درصد) تحت قراردادهای موقت یا سفید امضاء فعالیت می‌کنند.

به نوشته روزنامه بهار چاپ تهران، به روایت آمار رسمی، در حال حاضر حدود 96 درصد قراردادهای کاربه صورت موقت هستند و مشکلات مانند عدم بیمه, عدم دریافت دستمزد قانونی دارند. کارگاه‌های کم‌تر از 10 نفر نیز از این مشکلات به شکل دیگری رنج می برند، چرا که بخشی از موارد قانون کار مشمول آن‌ها نمی‌شود.

رییس اتحادیه کارگران قراردادی و پیمانی، سه سال پیش گفته بود: بیش از 96 درصد جامعه 15 میلیونی کارگران کشور، با قرارداد موقت،کوتاه مدت حتی با قراردادهای سفید امضا، مشغول به کارند.

فتح‌الله بیات؛ رییس اتحادیه کارگران قراردادی و پیمانی با اشاره به این‌که در حال حاضر بیش از 96 درصد کارگران رسمی در کشور با قرارداد موقت مشغول به کار هستند گفت: کارگران «رسمی» در ایران، آن‌هایی هستند که در شغلی با کد بیمه مشخص یا در کارگاه ثبت شده و با کد کارگاهی مشخص کار می‌کنند و کارفرما برای شان حق بیمه می‌پردازد و از تاکیدات قانون کار شامل سنوات و دستمزد مصوب و حق اضافه کاری و مرخصی قانونی و مستمری بازنشستگی بهره‌مند می‌شوند. وی ادامه داد: غیر از این‌ها، کارگرانی هم هستند که چون در شغل بدون کد بیمه‌(مشاغل کاذب) یا در کارگاه غیر رسمی و بدون کد کارگاهی مشخص کار می‌کنند، صرفاً بسته به میزان انصاف کارفرما، از مزایای قانون کار بهره می‌گیرند؛ ممکن است بیمه نشوند، ممکن است دستمزد مصوب دریافت نکنند، ممکن است سنوات نگیرند.

در سال اخیر به ویژه امسال بحران‌های اقتصادی ایران افزایش یافته و میلیون‌ها کارگر شاغل نیز کار خود را از دست داده‌اند و دستمزدها نیز به هیچ وجه کفاف زندگی آن‌ها را نمی‌دهد.

یک روز کار تمام‌وقت، تنها ۷ قرص نان سنگک آن هم در بهترین حالت می‌خرد. برآورد می‌شود ۸۰ درصد خانوارهای ایرانی زیر خط فقر جهانی زندگی می‌کنند و خرید هم‌زمان گوشت، مرغ و برنج در یک ماه برایشان غیرممکن است. 

صنایع مادر‌(فولاد، پتروشیمی) بیش از ۷۰ درصد صنایع فولاد و پتروشیمی تحت تأثیر قرار گرفته‌اند. یک مجتمع بزرگ فولادی ۲۰ هزار شغل مستقیم و ۵۰ هزار شغل غیرمستقیم را به خطر انداخته است.

صنعت ساختمان ۸۰ تا ۹۰ درصد کارگاه‌های ساختمانی تعطیل شده و بسیاری از کارگران ساختمانی بیکار شده‌اند؛ کارگرانی که اغلب بدون بیمه و قرارداد ثابت هستند.

صنعت خودرو اختلال در زنجیره تامین‌(به دلیل مشکل صنایع فولاد و پتروشیمی) و رکود بازار، تولید را متوقف کرده است. در مجموع بیش از ۲ میلیون نفر به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در این صنعت شاغل هستند.

کسب‌وکارهای کوچک و آنلاین ۹۰ درصد کسب‌وکارها دچار افت یا توقف تولید شده‌اند. قطعی گسترده اینترنت باعث تعطیلی یا تعدیل نیرو در بسیاری از کسب‌وکارهای آنلاین شده است.

حمل‌ونقل هوایی با توقف کامل پروازها از روز اول جنگ، بخش اعظمی از کارکنان خطوط هوایی بیکار شده‌اند.

تعطیلی یک صنعت بزرگ در یک شهر، به منزله نابودی اقتصاد آن منطقه است. به‌عنوان نمونه، نزدیک به 50 هزار و 500 بنگاه کوچک و متوسط در شهری که یک مجتمع فولادی در آن فعال بوده، به‌طور غیرمستقیم با آن مرتبط بوده و با آسیب آن، با بحران بیکاری مواجه شده‌اند

کارگران ساختمانی که اغلب بیمه ندارند، بدون هیچ حمایتی بیکار شده‌اند. پیش از این، ۸۰ درصد آن‌ها بیمه نبودند و حالا با هیچ پشتوانه‌ای رها شده‌اند.

زنان شاغل در مشاغل غیررسمی، اولین قربانیان تعدیل نیرو بوده‌اند و آمار رسمی کم‌ترین بازتابی از رنج آن‌ها ندارد.

جوانان و دانش‌آموختگانی که تازه وارد بازار کار شده بودند، اکنون در نخستین گام با دیوار بلند بیکاری مواجه شده‌اند و آینده‌ای جز سرخوردگی پیش روی آن‌ها نیست.

بر اساس داده‌های موجود، بحران بیکاری در بخش صنعت ایران عمیق و سیستماتیک بوده، اما آمارهای رسمی به دلیل نادیده گرفتن جمعیت «ناامید از یافتن کار»، تصویر کاملی از فاجعه را ارائه نمی‌دهند.

 محدودیت‌های گسترده در کشور و بسیج شبانه‌روز هواداران حکومت در خیابان‌ها پس از جنگ 40 روزه شکل گرفت. عناصر حزب‌الله و مداح‌ها با زبان تهدیدآمیزی مخالفان را مورد خطاب قرار می‌دهند. حتی مانند جنگ هشته ساله ایران و عراق کودکان ده یا 12 ساله نیز آموزش نظامی می‌دهند و آن‌ها را به گشت‌های خیابانی و نگهبانی در ایستگاه‌های بازرسی وادار می‌سازند.

همه آن‌چه که گفته شد البته مشکلات معیشتی و سانسور و سرکوب نه تنها همه بخش‌های جنبش کارگری از پرستاران، معلمان، کارگران صنایع و کارگاه‌ها، کشاورزی، بیکاران، حاشیه‌نشینان و بازنشستگان، بلکه همه جنبش‌های اجتماعی و مدنی و فعالین سیاسی، فرهنگی و اجتماعی را نیز شامل می‌گردد و همه قربانی بحران مزمن و ساختاری اقتصادی ایران هستند که خود محصول بحران کارآمدی حکومت و اولویت‌گذاری جمهوری اسلامی است که ملاحظات ایدئولوژیک را بر رفاه همگانی و توسعه برتری داده است.

اکنون، اگر توافقی بین آمریکا و ایران صورت گیرد باز هم وضع کارگران، بیکاران، بازنشستگان، کودکان، زنان و غیره بهتر نخواهد شد و چه بسا جمهوری اسلامی به دلیل جلوگیری از خیزش‌های احتمالی، با شدن بیش‌تری به سانسور و سرکوب خود ادامه خواهد داد؛ و معترضین را به زندان‌ها افکنده و شکنجه و اعدام تداوم خواهد یافت. بی‌تردید این وضعیت، باعث تعمیق شکاف‌های طبقاتی و رویارویی با حکومت شده و می‌تواند باعث سمت‌گیری معترضین به یک انقلاب سیاسی-اجتماعی گردد.

شنبه بیست و سوم خرداد 1405-سیزدهم یونی 2026

نوشته بحران‌ها ایران، کارگران و احتمال توافق ایران و آمریکا! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

بهرام رحمانی

امروز چهارشنبه ٢٠ خرداد ١٤٠٥-10 یونی 2026، شصت و پنجمین روز آتش‌بس و شصتمین روز محاصره دریایی توسط آمریکا است.

آمریکا بامداد چهارشنبه در پاسخ به سرنگون کردن یک هلی‌کوپتر آمریکایی حملاتی را به مواضع جمهوری اسلامی در جنوب کشور در.استان هرمزگان در شهرهای جاسک، بندرعباس، میناب و روستاهای سیریک و کوه مبارک انجام دادند. متقابلا جمهوری اسلامی، به پایگاه‌های آمریکایی در اردن، کویت و بحرین موشک‌پرانی کرده است.

سنتکام می‌گوید: «جنگنده‌های نیروی هوایی و دریایی به پدافند هوایی، ایستگاه‌های کنترل زمینی و سایت‌های رادار نظارتی در نزدیکی تنگه هرمز حمله کردند.» حملات طی سه موج در فواصل زمانی کوتاه انجام شد و «۲۰ هدف» مورد حمله قرار گرفته است.

سپس سنتکام اعلام کرد: «پاسخ ما به جمهوری اسلامی در پی سرنگون کردن بالگرد پایان یافت.»

اردن پنج موشک شلیک‌شده از ایران به سمت منطقه الازرق در اردن را رهگیری و سرنگون کرده‌اند اما هیچ تلفات یا خسارت مادی نداشته است.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده‌(سنتکام) روز سه‌شنبه 9 یونی 2026، به وقت محلی اعلام کرد که نیروهای آمریکایی در پاسخ به سرنگونی یک هلیکوپتر آپاچی ارتش ایالات متحده که دیروز رخ داد، ساعت ۵ بعد از ظهر به وقت شرق آمریکا‌(حدود ۳۰ دقیقه بامداد به وقت تهران)، به دستور فرمانده کل قوا، دونالد ترامپ، حملات دفاعی از خود علیه ایران را آغاز کردند.

سنتکام در پست خود در شبکه ایکس نوشت:

«به دستور فرمانده کل قوا، نیروهای فرماندهی مرکزی ایالات متحده امروز ساعت ۵ بعد از ظهر به وقت شرق آمریکا، در پاسخ به سرنگونی یک هلیکوپتر آپاچی ارتش ایالات متحده دیروز، حملات دفاع از خود را علیه ایران آغاز کردند. این ماموریت، پاسخی متناسب به تجاوز بی‌دلیل ایران است.»

سنتکام جزئیات بیش‌تری در مورد دامنه حملات ارائه نکرد.

دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، روز سه‌شنبه در شبکه اجتماعی تروت سوشال اعلام کرد که هلیکوپتر آپاچی آمریکایی که شب دوشنبه در سواحل عمان سقوط کرد، توسط ایران سرنگون شده است و ایالات متحده اقدام تلافی‌جویانه خواهد کرد.

ترامپ، نوشت: «همین الان توسط نیروهای نظامی بزرگ‌مان مطلع شدم که ایرانی‌ها دیشب یکی از بالگردهای پیشرفته آپاچی ما را هنگام گشت‌زنی بر فراز تنگه هرمز سرنگون کرده‌اند. دو خلبان در این حادثه حضور داشتند و هر دو در سلامت کامل هستند و آسیبی ندیده‌اند. با این حال، ایالات متحده ناگزیر باید به این حمله پاسخ دهد.»

رئیس‌جمهوری آمریکا سه‌شنبه‌شب، در گفتگو با شبکه خبری «ای‌بی‌سی»‌(ABC) درباره آغاز عملیات نظامی واشنگتن علیه ایران گفت: «من فکر می‌کنم پاسخ دادن امر بسیار مهمی است. آن‌ها یک هلیکوپتر را سرنگون کردند و ما همین حالا که صحبت می‌کنیم، در حال پاسخ دادن به آن‌ها هستیم.»

ترامپ با تاکید بر موضع قاطع خود افزود: «این اقدام پاسخی به کاری است که آن‌ها شب گذشته با هلیکوپتر ما انجام دادند و من معتقدم این واکنش باید بسیار قوی و قدرتمند باشد و حملات جاری نیز دقیقا همین‌گونه است.»

فاکس نیوز به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد که حملات آمریکا به جمهوری اسلامی ادامه دارد و اهداف شامل سامانه‌های پدافند هوایی و رادار است.

خبرنگار اکسیوس از قول یک مقام آمریکایی نوشت، نیروهای آمریکا چندین سامانه پدافند هوایی و رادار ایران را در مناطق اطراف تنگه هرمز مورد حمله قرار داده‌اند.

خبرگزاری حکومتی «مهر» نوشته است پس از حملات نیروهای آمریکا به اهدافی در «قشم، سیریک و جاسک و کوه مبارکه جاسک»، موج حملات فروکش کرده و هم اکنون وضعیت آرام گزارش می‌شود.

خبرگزاری تسنیم وابسته به سپاه پاسداران ضمن تایید هدف قرار گرفتن نقاطی در جنوب ایران نوشته است: «ایران همچنان که ساعاتی پیش نیز هشدار داده، پاسخ قطعی به تجاوز آمریکا که به بهانه سقوط هلیکوپتر آپاچی انجام می‌شود، خواهد داد.»

یک مقام آمریکایی به سی‌ان‌ان گفت که حملات جدید سنتکام با قصد هشدار دادن به جمهوری اسلامی است. او گفت ایالات متحده معتقد است که این حملات مانع مذاکرات برای پایان دادن به جنگ نخواهد شد.

فرماندهی مرکزی نیروهای آمریکای در منطقه خاورمیانه‌(سنتکام) در پستی در شبکه ایکس از تکمیل عملیات خود در پاسخ به حمله ایران به آپاچی خبر داد.

سنتکام نوشت:

«تامپا، فلوریدا – نیروهای فرماندهی مرکزی ایالات متحده‌(سنتکام) در تاریخ ۹ یونی، به دستور فرمانده کل قوا، در پاسخ به سرنگونی دیروز یک هلیکوپتر آپاچی ارتش ایالات متحده، حملات دفاع از خود علیه ایران را تکمیل کردند.

نیروهای فرماندهی مرکزی ایالات متحده با مهمات دقیق شلیک‌شده از جنگنده‌های نیروی هوایی و دریایی ایالات متحده، به سامانه‌های پدافند هوایی، ایستگاه‌های کنترل زمینی و سایت‌های رادار نظارتی ایران در نزدیکی تنگه هرمز حمله کردند. این عملیات پاسخی متناسب به حملات اخیر به نیروهای آمریکایی و کشتی‌های تجاری بین‌المللی در حال عبور از آب‌های منطقه‌ای بود.

نیروهای آمریکایی، هم‌چنان هوشیار و در موضع آمادگی برای دفاع در برابر تجاوزات توجیه‌ناپذیر ایران باقی می‌مانند.»

«تقریبا همه حمله‌های ایران رهگیری شد»

در حالی که سپاه پاسداران ادعا می‌کند ۲۱ پایگاه آمریکا را در منطقه هدف قرار داده است، نیویورک‌تایمز صبح چهارشنبه به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت که برآورد‌های اولیه حاکی از آن است که تقریبا همه حمله‌های ایران رهگیری شده و هیچ گزارشی از خسارت به پایگاه‌های آمریکا یا تلفات نیروها مخابره نشده است.

یک مقام آمریکایی دیگر نیز به نیویورک‌تایمز گفته، ادعای سپاه درباره حمله به پایگاه‌های آمریکایی صحت ندارد.

وب‌سایت تابناک گزارش داد: «پایگاه دریایی سیریک، پایگاه دریایی جاسک، موقعیت پدافند هوایی بندرعباس، باتری موشکی ساحلی میناب، باتری موشکی ساحلی قشم و بندر قشم» مناطق هدف قرار گرفته شده از سوی ارتش آمریکا در بامداد چهارشنبه بودند.

فهرست مکان های هدف قرار گرفته به نقل از MES:

پایگاه دریایی سیریک

پایگاه دریایی جاسک

موقعیت پدافند هوایی بندرعباس

باتری موشکی ساحلی میناب

باتری موشکی ساحلی قشم

بندر قشم

حادثه در حالی رخ داده که آمریکا و ایران، با وجود آتش‌بس شکننده ماه آوریل، هنوز به توافقی پایدار برای پایان جنگ نرسیده‌اند. ترامپ بارها گفته است دو طرف به توافق نزدیک‌اند، اما نشانه‌های عملی پیشرفت اندک بوده است. یکی از محورهای اصلی مذاکرات، بازگشایی تنگه هرمز است؛ گذرگاهی که پیش از جنگ، مسیر عبور حدود یک‌پنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان بود.

دو مخزن استراتژیک آب به‌طور کامل تخریب شدند

در پی حملات موشکی آمریکا به زیرساخت‌های استان هرمزگان در بامداد چهارشنبه ۲۰ خرداد، دو مخزن استراتژیک آب در بخش بمانی به‌طور کامل تخریب شدند و شبکه توزیع آب شرب در این منطقه و شهر کوهستک به‌طور کامل قطع شد.

عبدالحمید حمزه‌پور، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان هرمزگان با تایید این خبر اعلام کرد، «این حمله موشکی ساعاتی پیش رخ داده و طی آن دو مخزن با ظرفیت‌های ۵۰۰ و ۲ هزار متر مکعب به‌طور صد درصد نابود شده‌اند.»

به گفته این مقام مسئول، این مخازن نقش کلیدی و حیاتی در تامین آب شرب ساکنان بخش بمانی و شهر کوهستک ایفا می‌کردند.

مدیرعامل آبفای هرمزگان در ادامه تصریح کرد، در حال حاضر روند توزیع آب در تمامی روستاهای بخش بمانی و شهر کوهستک متوقف شده است.

بیانیه وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران

وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در بیانیه‌ای «مسئولیت حقوقی و اخلاقی» حمله آمریکا را متوجه کشورهای منطقه «به‌ویژه کشورهای جنوبی خلیج فارس» دانست.

در این بیانیه، آمده است که ارتش آمریکا و اسرائیل از «قلمرو و امکانات» کشورهای منطقه برای اجرا و پشتیبانی حملات علیه ایران استفاده می‌کند.

وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران در این بیانیه، هم‌چنین تاکید کرده است که تهران در «حق ذاتی دفاع از خود» برای «هدف قرار دادن مبدا حملات و نیز پایگاه‌ها و امکانات لجستیک مورد استفاده برای اجرا و پشتیبانی از عملیات‌های تجاوزکارانه علیه ایران، درنگ نخواهد کرد.»

سپاه: به ۲۱ هدف در پایگاه‌های آمریکا در منطقه حمله کردیم

سپاه پاسداران بامداد چهارشنبه از حمله به ۲۱ هدف در پایگاه‌های هوایی و دریایی آمریکا در منطقه خبر داد و اعلام کرد که با موشک‌های سوخت جامد دوربرد به چهار هدف از جمله آشیانه‌های جنگنده‌های اف-۳۵ در پایگاه هوایی و مرکز فرماندهی و کنترل در پایگاه «ازرق» آمریکا در اردن حمله کرده است.

هم‌زمان، نیروهای مسلح اردن از رهگیری و انهدام پنج موشک که از ایران به سوی پایگاه «ازرق» پرتاب شده بود، خبر دادند.

عراقچی به آمریکا: اگر می‌خواهید در امان باشید، منطقه ما را ترک کنید

عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران در واکنش به حملات آمریکا در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «آمریکا با وجود شکست‌هایش در میدان نبرد، تصمیم گرفت اراده ما را بیازماید. نیروهای مسلح قدرتمند ما هیچ حمله یا تهدیدی را بی‌پاسخ نخواهند گذاشت.»

او افزود: «اگر می‌خواهید در امان باشید، منطقه ما را ترک کنید.»

عراقچی، هم‌چنین گفت: «تاریخ خلیج فارس فصل‌های بسیاری درباره سرنوشت‌های شوم بیگانگان مداخله‌گر دارد.»

مقام آمریکایی: ایران دست‌کم چهار موشک و چندین پهپاد به سوی پایگاه‌های آمریکا در منطقه پرتاب کرد

باراک راوید، خبرنگار اکسیوس بامداد چهارشنبه به نقل از یک مقام آمریکایی اعلام کرد که ایران دست‌کم چهار موشک بالستیک و چندین پهپاد را به سوی پایگاه‌های آمریکا در بحرین، کویت و اردن پرتاب کرده است.

ارتش کویت: در حال رهگیری اهداف هوایی متخاصم هستیم

ارتش کویت بامداد چهارشنبه اعلام کرد که پدافند هوایی این کشور در حال رهگیری اهداف هوایی متخاصم است. این در حالی است که سپاه پاسداران دقایقی قبل از حمله پهپادی به پایگاه‌های آمریکا در کویت و بحرین خبر داده بود.

وزارت کشور بحرین نیز طی بیانیه‌ای اعلام کرد که آژیرهای هشدار در این کشور به صدا در آمدند و از مردم خواست به نزدیک‌ترین مکان امن رجوع کنند.

شهپاد آمریکایی که خدمه بالگرد آپاچی را از آب‌های عمان نجات داد، چیست؟

یک شناور هدایت‌پذیر از دور «شهپاد» متعلق به نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا، دو نفر از خدمه یک بالگرد ارتش آمریکا را پس از آنکه بالگردشان حین گشت‌زنی بر فراز تنگه هرمز مورد هدف قرار گرفته و سرنگون شد، نجات داد. این برای نخستین بار بود که از یک شهپاد برای عملیات نجات استفاده می‌شود.

نیروی دریایی آمریکا این شناور نجات را «سارونیک کورسر» معرفی کرده است؛ یک شناور سطحی خودران با طول ۷.۳ متر که قادر به حمل تا ۱۰۰۰ پوند بار در مسافت ۱۰۰۰ مایل دریایی‌(۴۰۰ کیلومتر) است. حداکثر سرعت این شناور سطحی بیش از ۳۵ گره دریایی معرفی شده است.

این شهپاد بخشی از تلاش وزارت جنگ آمریکا‌(پنتاگون) برای گسترش استفاده از سامانه‌های بدون سرنشین در کنار تجهیزات و توانمندی‌های سنتی نظامی است.

در ادامه، برخی از مهم‌ترین نکات درباره پهپادهای دریایی آمریکا آمده است:

نخستین یگان تخصصی برای سامانه‌های بدون سرنشین

«گروه عملیاتی ۵۹/Task Force 59» که در سال ۲۰۲۱ تاسیس شد و در بحرین مستقر است، نخستین یگان نیروی دریایی آمریکا است که به‌طور اختصاصی بر سامانه‌های بدون سرنشین متمرکز شده است. این گروه از اواخر ماه مارس استقرار شناورهای «کورسر» را در خاورمیانه آغاز کرد.

پهپادهای سطحی و زیر سطحی

ایالات متحده هم از شناورهای سطحی بدون سرنشین و هم از وسایل نقلیه زیرسطحی بدون سرنشین استفاده می‌کند؛ موضوعی که به فرماندهان نظامی امکان می‌دهد متناسب با نیازهای عملیاتی، از گزینه‌های متنوعی بهره ببرند. بسیاری از پیشرفته‌ترین سامانه‌های زیرآبی هم‌چنان در سطح بالایی از محرمانگی قرار دارند. پهپادها قابلیت‌های منحصربه‌فردی در اختیار نیروها قرار می‌دهند و خطرات پیش‌روی نظامیان آمریکایی را کاهش می‌دهند.

از شناسایی تا عملیات رزمی

شهپادها برای ماموریت‌هایی نظیر نظارت و پایش، کشف مین‌های دریایی و ردیابی فعالیت‌های دشمن به کار گرفته می‌شوند. برخی از این سامانه‌ها همچنین در حال تطبیق برای ایفای نقش‌های رزمی هستند. این شناورها می‌توانند هم در ماموریت‌های معمول نظارتی و هم در عملیات‌های پرخطر مورد استفاده قرار گیرند.

مزیت‌های هزینه‌ای و سرعت واکنش

پنتاگون در حال سرمایه‌گذاری بر روی شناورهای خودران است تا با هزینه‌ای کم‌تر، دامنه عملیات خود را گسترش داده و سرعت واکنش به تهدیدات را افزایش دهد. نیروی دریایی آمریکا برنامه‌ریزی کرده است که این شناورها را در مقیاس گسترده به کار گیرد؛ برنامه‌ای که شامل استقرار صدها و حتی احتمالا هزاران فروند شناور «کورسر» می‌شود.

با این حال، فناوری پهپادهای دریایی همچنان در حال تکامل است و تاکنون با چالش‌های فنی و عملیاتی مختلفی روبه‌رو بوده است.

اثبات توان رزمی شهپادها در جنگ اوکراین

استفاده اوکراین از شهپادها علیه روسیه تأثیر چشمگیر این فناوری را در میدان نبرد به نمایش گذاشته است.

شهپادهای اوکراینی نیز موفق شده‌اند چندین شناور جنگی روسیه را غرق کنند و حتی یک بالگرد را نیز سرنگون سازند؛ امری که دستاوردی بی‌سابقه برای یک شناور بدون سرنشین به حساب می‌آید.

ایران و اسرائیل حملات متقابل خود را متوقف کردند

پس از کم‌تر از یک شبانه‌روز درگیری مستقیم میان ایران و اسرائیل مقام‌های دو طرف از توقف موقت حملات متقابل خبر دادند. از گسترش بحران به یک رویارویی منطقه‌ای گسترده‌تر جلوگیری شد.

پایگاه‌های نواتیم و تل‌نوف را هدف قرار دادیم

سپاه پاسداران دولت ایران اعلام کرد که پایگاه‌های هوایی «نواتیم» در جنوب و «تل‌نوف» در مرکز اسرائیل را هدف قرار داده است.

در این بیانیه اشاره شده است که این حملات در پاسخ به حملات موشکی اسرائیل به تاسیسات راداری ایران صورت گرفته است. طرف ایرانی این عملیات را یک «پاسخ متقابل هشدارآمیز» توصیف کرد.

سپاه پاسداران ایران اعلام کرد که در مواجهه با تحولات منطقه برای تمامی احتمالات آمادگی دارد و در صورت لزوم می‌تواند عملیات‌های گسترده‌ای را در تمامی جبهه‌ها سازماندهی کند.

این اظهارات، نگرانی‌ها را درباره احتمال تصاعد بیشتر تنش‌های نظامی میان دو کشور افزایش داده است.

جشن و پایکوبی در تهران برای حملات موشکی

پس از حملات ایران به اسرائیل، تجمع‌کنندگان حامی حکومت در میدان انقلاب تهران اقدام به برگزاری تجمع و شادمانی کردند.

تجمع‌کنندگان با سر دادن شعار «تل‌آویو را بزنید»، حمایت خود را از مقامات ایران اعلام کردند. این حملات، نخستین حمله موشکی مستقیم ایران به اسرائیل پس از آتش‌بس ماه آوریل به شمار می‌رود.

روز دوشنبه ۱۸ خرداد 1405-۸ ژوئن 2026، نخستین نشانه‌های کاهش تنش زمانی آشکار شد که قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء سپاه پاسداران با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد عملیات نیروهای مسلح ایران علیه اسرائیل پایان یافته است.

این قرارگاه، دلیل اقدام نظامی ایران را حملات اسرائیل به جنوب لبنان و منطقه ضاحیه بیروت عنوان کرد و گفت جمهوری اسلامی در «حمایت از مردم مظلوم لبنان، پاسخی دردناک» به اسرائیل داده است.

در این بیانیه گفته شد: «بر این اساس، توقف عملیات نیروهای مسلح اعلام می‌گردد». با این حال فرماندهی نظامی جمهوری اسلامی ایران هشدار داد که در صورت تکرار حملات اسرائیل به لبنان، «اقدامات بسیار شدیدتر و کوبنده‌تر از قبل در راه خواهد بود.»

اندکی پیش از انتشار این بیانیه، دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، از تهران و تل‌آویو خواسته بود فورا تبادل آتش را متوقف کنند. او گفته بود هر دو طرف به‌دنبال دستیابی به آتش‌بس فوری هستند.

هم‌زمان رسانه‌های اسرائیلی، گزارش دادند که ترامپ در تماس تلفنی با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل خواستار توقف عملیات تلافی‌جویانه اسرائیل علیه ایران شده است. شبکه ۱۲ اسرائیل به‌نقل از یک مقام ارشد این کشور، گزارش داد که تل‌آویو در پاسخ به درخواست رییس‌جمهور آمریکا، حملات خود را متوقف کرده است؛ هرچند این مقام تاکید کرد تصمیم نهایی هم‌چنان وابسته به تحولات میدانی خواهد بود.

ساعاتی بعد، نتانیاهو در نخستین واکنش رسمی خود ضمن تایید توقف درگیری‌ها گفت: «آتشباری متوقف شده اما اگر رژیم ایران اشتباه کند، ما به‌شدت پاسخ خواهیم داد.»

نخست‌وزیر اسرائیل، هم‌چنین با اشاره به تحولات اخیر افزود: «ایران و حزب‌الله از همیشه ضعیف‌تر و ما قوی‌تر از همیشه هستیم.» او در همین حال، تاکید کرد که توقف فعلی به‌معنای پایان رویارویی نیست و هشدار داد هرگونه حمله جدید از سوی ایران با واکنش سخت اسرائیل روبه‌رو خواهد شد.

نتانیاهو گفت: «آن‌ها فکر می‌کردند از خاک لبنان و از ایران به اسرائیل حمله می‌کنند و ما سکوت خواهیم کرد. این اتفاق نیفتاد و نخواهد افتاد.»

در سوی دیگر، مقام‌های اسرائیلی تاکید کردند که هرچند حملات مستقیم به ایران فعلا متوقف شده، عملیات ارتش این کشور علیه حزب‌الله لبنان ادامه خواهد یافت.

یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، گفت: «هر حمله به شهرک‌های شمالی اسرائیل، به حمله به ضاحیه منجر خواهد شد.» او همچنین افزود: «هر تلاش ایران برای پیوند دادن لبنان و ایران و حمله به اسرائیل با قدرتی شدید پاسخ داده خواهد شد.»

در پی توقف حملات متقابل میان اسرائیل و ایران، عصر دوشنبه، سازمان هواپیمایی کشوری خبر داد که وضعیت پروازها به حالت عادی برگشته است و هواپیماها می‌توانند طبق اطلاعیه‌های هوانوردی‌(نوتام) دوباره پرواز کنند. پیش از این، سازمان هواپیمایی کشوری اعلام کرده بود که تمام پروازهای کشور لغو شده‌اند.

تنش‌های اخیر، از شامگاه یک‌شنبه آغاز شد؛ زمانی که ایران حملات موشکی علیه اسرائیل انجام داد و ارتش اسرائیل نیز بامداد دوشنبه مجموعه‌ای از حملات هوایی را علیه اهدافی در غرب و مرکز ایران به اجرا گذاشت. رسانه‌های اسرائیلی از هدف قرار گرفتن بیش از ۱۵ نقطه در ایران، از جمله یک کارخانه تولید پهپاد، تاسیسات پتروشیمی ماهشهر، فرودگاه مهرآباد تهران و چند تأسیسات نفتی خبر دادند. هم‌زمان حمله به گزارش‌هایی از شنیده شدن صدای انفجار در تهران، کرج، شهریار، اسلامشهر، تبریز و آبدانان منتشر شد.

بر اساس اعلام جمعیت هلال احمر ایران، ۱۲ نقطه در کشور هدف حمله قرار گرفت اما این حملات تلفات جانی یا مصدوم نداشته است.

در پی این تحولات، شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران نیز از لغو تمامی پروازهای کشور تا اطلاع ثانوی خبر داد. این تصمیم پس از بسته شدن بخش‌هایی از فضای پروازی کشور و توقف فعالیت فرودگاه بین‌المللی امام خمینی تهران اتخاذ شد.

در عرصه سیاسی اسرائیل نیز واکنش‌ها ادامه دارد. یائیر لاپید، رهبر اپوزیسیون این کشور، از نحوه مدیریت بحران انتقاد کرد و گفت: «مردم ما می‌توانند تقریبا هر وضعی را تحمل کنند اما حق دارند بدانند چرا از آن‌ها خواسته می‌شود این همه فداکاری نشان دهند و قربانی بدهند.»

در همین حال، جنبش حماس با استقبال از حملات ایران و نیروهای متحد آن اعلام کرد: «ما از پاسخ ایران و یمن بسیار قدردانی می‌کنیم.» این گروه همچنین تأکید کرد که متوقف کردن «تجاوزات اسرائیل» در غزه، کرانه باختری، قدس و لبنان، باید در اولویت قرار گیرد.

با وجود اعلام توقف متقابل حملات، نشانه‌ها حاکی از آن است که آتش‌بس فعلی شکننده است. هم تهران و هم تل‌آویو ضمن اعلام پایان دور کنونی عملیات، هشدار داده‌اند که در صورت هرگونه اقدام جدید از سوی طرف مقابل، آماده پاسخ نظامی هستند؛ موضوعی که آینده این آرامش موقت را همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.

ایران و پافشاری بر مواضع حمایتی از حزب‌الله لبنان

جمهوری اسلامی ایران، خواستار رسیدگی هم‌زمان به مناقشه میان اسرائیل و حزب‌الله و هم‌چنین مناقشه گسترده‌تری است که از ۲۸ فوریه توسط آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شده، در حالی که واشنگتن تمایل دارد پرونده لبنان را در مرحله دوم بررسی کند. بر اساس گزارش دولت لبنان و صلیب سرخ، حملات روز دوشنبه اسرائیل به جنوب لبنان، حدود ۱۵ منطقه از جمله شهر صور را هدف قرار داد که این حملات ۱۴ کشته و بیش از ۲۰ مجروح بر جای گذاشت.

حزب‌الله نیز مسئولیت حملات جدیدی را علیه نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان بر عهده گرفت، اما اعلام کرد که این حملات در داخل خاک اسرائیل نبوده است. در همین حال، ارتش اسرائیل مدعی شد که سه پرتابه به سمت سربازان اسرائیلی در حال عملیات در جنوب لبنان شلیک شده و یک پرتابه دیگر نیز بدون ایجاد تلفات در نزدیکی نیروها فرود آمده است.

از سوی دیگر، رودولف هیکل، فرمانده ارتش لبنان، روز سه‌شنبه در پاکستان با همتای پاکستانی خود، عاصم منیر، دیدار کرد. پاکستان به‌عنوان میانجی اصلی در گفت‌و‌گوها با هدف پایان دادن پایدار به این جنگ شناخته می‌شود. طبق بیانیه نظامی صادر شده، پاکستان بر تعهد ارتش خود برای تقویت همکاری‌های دفاعی با نیروهای مسلح لبنان و در نظر گرفتن تحولات امنیتی منطقه تاکید کرده است.

رهگیری یک هدف هوایی مشکوک از سمت یمن توسط اسرائیل

هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها از گسترش دوباره درگیری‌ها، ارتش اسرائیل بامداد سه‌شنبه اعلام کرد یک هدف هوایی مشکوک را که از سمت یمن می‌آمد، رهگیری کرده است. این حادثه کم‌تر از ۲۴ ساعت پس از آن رخ داد که شورشیان حوثی مستقر در یمن و متحد ایران، مسئولیت حمله‌ای به اسرائیل را بر عهده گرفتند و ممنوعیت تردد کشتی‌های اسرائیلی در دریای سرخ را صادر کردند. در این میان، قیمت نفت که در هفته‌های اخیر به دلیل مسدود شدن تنگه هرمز جهش یافته بود، صبح سه‌شنبه کاهش اندکی را تجربه کرد؛ به طوری که قیمت هر بشکه نفت برنت دریای شمال با ۰.۹۰ درصد کاهش به ۹۳.۴۰ دلار رسید و نفت وست تگزاس اینترمدیت نیز با ۱.۱۶ درصد افت، روی ۹۰.۲۴ دلار معامله شد.

دود و آوار پس از حمله هوایی اسرائیل به صور، جنوب لبنان، ۹ ژوئن ۲۰۲۶ © AFP/Kawnat Haju

جنگ ویرانگر اسرائیل در لبنان

هم‌زمان با این بحران، جنگ اسرائیل در لبنان نیز دوباره شعله‌ور شده است. اسرائیل روز سه‌شنبه 9 یونی، شهر بندری صور در جنوب لبنان را هدف قرار داد و دست‌کم هشت نفر کشته شدند. این مرگبارترین حمله به صور از زمان آغاز مرحله تازه درگیری‌ها در لبنان در ماه مارس گزارش شده است. ادامه حملات اسرائیل علیه حزب‌الله، تلاش ترامپ برای گسترش آتش‌بس شکننده جنگ ایران به یک توافق پایدارتر را دشوارتر کرده است.

جمهوری اسلامی ایران، پیش‌تر اعلام کرده بود هر توافقی با واشنگتن باید با پایان درگیری‌ها در لبنان نیز همراه باشد. اسرائیل اما جنگ علیه حزب‌الله را پرونده‌ای جدا از آتش‌بس ایران و آمریکا می‌داند و عملیات خود را ادامه داده است. حزب‌الله نیز حملات خود را متوقف نکرده است.

ترامپ روز دوشنبه 8 یونی، به اکسیوس گفته بود به بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، هشدار داده است به جنگ با ایران بازنگردد و گفته: «بی‌بی، بهتر است مراقب باشی، وگرنه خیلی زود تنها خواهی ماند.» با این حال، حملات تازه آمریکا به ایران و حملات اسرائیل در لبنان نشان می‌دهد بحران منطقه‌ای هم‌چنان در چند جبهه ادامه دارد.

در کنار بحران نظامی، پیامدهای اقتصادی جنگ نیز ادامه دارد. تنگه هرمز همچنان به‌طور کامل به وضعیت عادی بازنگشته و واشنگتن نیز محاصره بنادر ایران را ادامه می‌دهد. وزیر انرژی آمریکا گفته است رفت‌وآمد کشتی‌ها از تنگه هرمز «به‌طور معناداری» افزایش یافته، اما بازگشت جریان انرژی به سطح عادی حتی پس از پایان جنگ، ماه‌ها زمان خواهد برد.

حزب‌الله از لبنان خواست روابطش را با تهران اصلاح کند

گروه حزب‌الله با صدور بیانیه‌ای از مقامات لبنان خواست روابط خود را با ایران اصلاح کنند و از حمایت تهران بهره ببرند. این موضع‌گیری در پی آن است که ایران، در واکنش به حملات اسرائیل به ضاحیه، مواضع اسرائیل را هدف حملات موشکی قرار داد و تأکید کرد که آتش‌بس در لبنان از شرایط اساسی توافق میان ایران و ایالات متحده است.

با این حال، رهبران سیاسی لبنان در روزهای گذشته با تهران تنش‌های لفظی داشته‌اند و از ایران خواسته بودند که از دخالت در امور داخلی لبنان دست بکشد. حزب‌الله در بیانیه‌اش گفته است که مقامات بیروت باید با توجه به مذاکرات جاری میان واشنگتن و تهران، از ظرفیت‌های حمایتی تهران برای تحقق اهداف ملی استفاده کنند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، اعلام کرده است که کشورش در حال انجام «آخرین تلاش‌ها» برای دستیابی به یک توافق جامع با ایران است.

ادعای «کشف و جمع‌آوری» تجهیزات پشتیبانی جنگنده‌های اسرائیلی در جنگل‌های تنکابن ایران

رسانه‌های ایران روز سه‌شنبه 8 یونی، به نقل از خبرگزاری فارس نزدیک به سپاه پاسداران از «کشف و جمع‌آوری» مجموعه‌ای از تجهیزات مورد استفاده برای هدایت جنگنده‌های اسرائیلی خبر دادند.

با به گزارش‌ها این «تجهیزات هدایت جنگنده‌های مهاجم»، در ارتفاعات جنگلی شهرستان تنکابن در استان مازندران در شمال ایران کشف شد.

در گزارش فارس آمده است که «این تجهیزات در یکی از مسیرهای اصلی ورود جنگنده‌های دشمن به حریم هوایی پایتخت مستقر بوده‌اند.»

به گفته این رسانه، منطقه جنگل‌های تنکابن «یکی از کریدورهای اصلی ورود جنگنده‌های اسرائیلی برای اجرای حملات علیه تهران و مناطق شمالی کشور محسوب می‌شد.»

جنگنده‌های اسرائیلی در جریان جنگ ۴۰ روزه تقریبا به طور روزانه به اهدافی در تهران و بسیاری دیگر از شهرهای ایران حمله می‌کردند.

جنگل‌های دو هزار و سه هزار در ارتفاعات ییلاقی تنکابن از معروف‌ترین جاذبه‌های طبیعی و گردشگری در شمال ایران محسوب می‌شوند.

ترامپ در دو ماه اخیر، دست‌کم ۳۸ بار ادعا کرده که توافق با ایران نزدیک است

بیش از دو ماه از زمانی می‌گذرد که رییس‌جمهور دونالد ترامپ آتش‌بس با ایران را اعلام کرد و گفت که دو طرف به دستیابی به یک توافق نزدیک شده‌اند.

ترامپ در ۷ آوریل در شبکه‌های اجتماعی نوشت که مذاکرات «بسیار پیشرفته» است، اما برای «نهایی و اجرایی شدن توافق» به دو هفته زمان نیاز دارد. او در پایان افزود: «باعث افتخار است که این مشکل بلندمدت در آستانه حل‌وفصل قرار گرفته است.»

البته هیچ حل‌وفصلی رخ نداد. اما با وجود این، ترامپ در دو ماه گذشته هم‌چنان بارها و بارها این تصور را القا کرده است که توافق درست پشت در قرار دارد.

اگر دوره پیش از آتش‌بس را نیز در نظر بگیریم، او دست‌کم ۳۸ بار چنین ادعایی را مطرح کرده است. این تعداد دفعاتی است که ترامپ به‌طور مستقیم -‌در پست‌های شبکه‌های اجتماعی، سخنرانی‌های عمومی و تماس‌های تلفنی با رسانه‌ها‌- گفته که توافق قریب‌الوقوع است یا مدعی شده ایران به‌شدت خواهان رسیدن به توافق است.

هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که این ادعا امروز بیش از ۷ آوریل صحت داشته باشد. اما ترامپ هم‌چنان آن را تکرار می‌کند؛ یا به این دلیل که در توهم به سر می‌برد، یا می‌خواهد بازارهای مالی را آرام کند، یا تصور می‌کند که با تکرار مداوم می‌تواند چنین توافقی را به واقعیت تبدیل کند.

اما روشن است که دیگر نباید این ادعا را جدی گرفت.

این روند از ۲۳ مارس، یعنی کم‌تر از یک ماه پس از آغاز جنگ، شروع شد. ترامپ در گفت‌وگو با خبرنگاران در کنار هواپیمای ریاست‌جمهوری «ایرفورس وان» از مذاکرات صلح ادعایی سخن گفت و اظهار داشت: «نکات عمده توافق وجود دارد؛ می‌توانم بگویم تقریبا در همه موضوعات توافق حاصل شده است.»

روز بعد، او عبارتی را به کار برد که بعدها به یکی از تکراری‌ترین ادعاهایش تبدیل شد: این‌که ایران به‌شدت خواهان توافق است.

ترامپ افزود: «فکر می‌کنم به این ماجرا پایان خواهیم داد. البته نمی‌توانم با قطعیت بگویم.»

تا ۲۵ مارس، او گفت ایران «به‌شدت می‌خواهد توافق کند.» روز ۲۶ مارس نیز در نشست کابینه ادعا کرد که ایران «التماس می‌کند که توافقی صورت بگیرد.»

با وجود این همه اشتیاق ادعایی برای توافق، جمهوری اسلامی ایران به‌نوعی توانسته است دو ماه و نیم دیگر نیز در برابر آن مقاومت کند.

در ۲۹ مارس، ترامپ در گفت‌وگویی غیررسمی با خبرنگاران در ایرفورس وان، در پاسخ به این پرسش که آیا دستیابی به توافق را در هفته آینده محتمل می‌داند، گفت: «بله، من توافق با ایران را می‌بینم.»

از این مقطع به بعد، پیش‌بینی‌های ترامپ با اصرار بیشتری مطرح شد. در ۶ آوریل گفت که پیش از بروز یک مانع، طرفین «بسیار به توافق نزدیک شده بودند.»

روز بعد، او آتش‌بس را اعلام کرد؛ آتش‌بسی که قرار بود در ابتدا دو هفته ادامه داشته باشد تا دو طرف فرصت یابند توافق نهایی را تنظیم کنند.

یک هفته بعد، در ۱۵ آوریل، او به شبکه فاکس بیزنس گفت: «فکر می‌کنم تقریباً تمام شده است. از نظر من، بسیار نزدیک به پایان است.»

او افزود: «خواهیم دید چه اتفاقی می‌افتد. فکر می‌کنم آن‌ها واقعاً می‌خواهند توافق کنند.»

در روزهای بعد، ترامپ تقریباً اطمینان می‌داد که موضوع پایان یافته است:

• در ۱۶ آوریل به خبرنگاران گفت: «همه چیز بسیار خوب به نظر می‌رسد و ما با ایران به توافق خواهیم رسید؛ توافقی که توافق خوبی خواهد بود.»
• در ۱۷ آوریل، طی سه حضور رسانه‌ای جداگانه ادعا کرد که ایران «با همه چیز موافقت کرده است»، «فکر می‌کنم ظرف یکی دو روز آینده به توافق برسیم» و همچنین «فکر نمی‌کنم اختلافات مهم زیادی باقی مانده باشد.»
• در ۲۰ آوریل نیز در پیامی در شبکه «تروث سوشال» پیش‌بینی کرد که «همه چیز نسبتا سریع اتفاق خواهد افتاد!»

با وجود آن‌که این پیش‌بینی‌ها محقق نشد، ترامپ در ۳۰ آوریل همچنان می‌گفت ایران «برای رسیدن به توافق لحظه‌شماری می‌کند.»

او در اول مه به خبرنگاران گفت: «وقتی جنگ تمام شود -‌که نباید خیلی طول بکشد‌-…»

پس از آن، ترامپ برای مدتی از شدت پیش‌بینی‌هایش کاست؛ اما در ۱۸ مه اعلام کرد که بنا به درخواست کشورهای خاورمیانه، حملات نظامی را برای «دو یا سه روز» به تعویق می‌اندازد، زیرا «آن‌ها فکر می‌کنند بسیار به دستیابی به توافق نزدیک شده‌اند.»

در این مرحله، حتی خود ترامپ نیز به نظر می‌رسید اذعان دارد که چنین پیش‌بینی‌هایی بارها نادرست از آب درآمده‌اند.

او گفت: «دوره‌هایی داشته‌ایم که فکر می‌کردیم تقریبا به توافق رسیده‌ایم، اما نتیجه نداد.»

با این حال بلافاصله افزود: «اما این بار کمی متفاوت است.»

اما متفاوت نبود. با این وجود، ترامپ دست از ادعاهایش برنداشت.

او در ۱۹ مه، در یک مراسم پیک‌نیک کنگره گفت: «خیلی سریع به این جنگ پایان خواهیم داد.»

تا ۲۳ مه، او بار دیگر همان الگوی ۱۷ آوریل را تکرار کرد. گفت دولت آمریکا «بسیار به توافق نزدیک‌تر شده است.» گفت توافق «تا حد زیادی مذاکره شده و فقط نیازمند نهایی شدن است.» هم‌چنین اظهار داشت که توافق «به‌زودی» اعلام خواهد شد و «جزئیات نهایی» هم‌چنان در حال بررسی است.

در ۲۸ مه، در مصاحبه‌ای با لارا ترامپ، عروسش، گفت که طرفین «به یک توافق بسیار خوب نزدیک شده‌اند.»

و روز یک‌شنبه گذشته، اطمینان داد که «بسیار به توافق نزدیک هستند»، اما ایران و اسرائیل با درگیری‌های جانبی خود در حال به خطر انداختن آن هستند.

او به آکسیوس گفت: «ما بسیار به دست‌یابی به یک توافق نهایی با ایران نزدیک شده‌ایم. این توافق، توافق خوبی خواهد بود. نمی‌خواهم به خاطر اتفاقاتی که اکنون در حال وقوع است، همه چیز از هم بپاشد.»

این دست‌کم سومین باری بود که ترامپ به آکسیوس گفته بود توافق قریب‌الوقوع است.

و با وجود تنش‌های میان اسرائیل و ایران، او هم‌چنان بر همین موضع تاکید می‌کند.

ترامپ روز دوشنبه نیز در یک گردهمایی تلفنی حمایتی برای سناتور لیندزی گراهام از کارولینای جنوبی، «پیروزی کامل» را ظرف دو هفته آینده پیش‌بینی کرد و گفت ایران «آماده است هرچه بخواهیم به ما بدهد.»

سپس بامداد سه‌شنبه 9 یونی، پس از حضور در مسابقات فینال NBA در شهر نیویورک، در گفت‌وگو با خبرنگاران اظهار داشت که دو طرف در «مراحل پایانی چیزی هستند که به یک توافق بسیار، بسیار خوب منتهی خواهد شد.»

ترامپ افزود: «تنگه فورا باز خواهد شد. به محض امضای توافق، بلافاصله باز می‌شود؛ و این امضا ممکن است ظرف دو یا سه روز آینده انجام شود.»

گزارش موسسه صلح اسلو از رکوردشکنی خشونت در جهان؛ هشت جنگ بین‌دولتی در یک سال

گزارش جدید موسسۀ پژوهش‌های صلح اسلو نشان می‌دهد جهان در سال ۲۰۲۵ شاهد بالاترین سطح درگیری‌های دولتی از زمان پایان جنگ جهانی دوم بوده است. بر اساس این گزارش که روز سه‌شنبه منتشر شد، در حالی که ۶۵ درگیری مرتبط با دولت‌ها و هشت جنگ میان کشورها در نقاط مختلف جهان در سال گذشتۀ میلادی ثبت شده، شمار قربانیان حملات مستقیم علیه غیرنظامیان نیز به شکل کم‌سابقه‌ای افزایش یافته و از تشدید روند خشونت در سطح جهانی حکایت دارد.

بر اساس گزارش سالانه «روندهای درگیری» که توسط موسسۀ پژوهش‌های صلح اسلو (PRIO)  منتشر شده، در سال ۲۰۲۵ در مجموع ۶۵ درگیری شامل دست‌کم یک دولت در جهان ثبت شده که بالاترین رقم از سال ۱۹۴۶ به شمار می‌رود. سیری آاس روستاد، پژوهشگر این موسسه گفت: «متأسفانه چیز مثبت زیادی نمی‌توانم از این داده‌ها استخراج کنم». او افزود: «معمولاً همیشه می‌توانم نکته مثبتی پیدا کنم، اما امسال ارقام شوکه‌کننده هستند.»

طبق این مطالعه، شمار درگیری‌های میان دولت‌ها نیز طی یک سال دو برابر شده و به هشت مورد رسیده است؛ رکوردی تازه در ۸۰ سال گذشته. از جمله این درگیری‌ها می‌توان به تنش‌های مرزی میان هند و پاکستان، افغانستان و پاکستان، کامبوج و تایلند، تهاجم روسیه به اوکراین، عملیات نظامی اسرائیل در سوریه در اطراف بلندی‌های اشغالی جولان پس از سقوط حکومت بشار اسد و هم‌چنین چندین درگیری مرتبط با تنش‌های منطقه‌ای در خاورمیانه به دنبال حملۀ اسرائیل و آمریکا به ایران اشاره کرد.

سال ۲۰۲۵، هم‌چنین سومین سال مرگبار از زمان پایان جنگ سرد بوده است. حدود ۲۴۵ هزار نفر در نتیجه مستقیم نبردها یا خشونت‌های سیاسی جان خود را از دست داده‌اند که نزدیک به ۷۶ هزار و ۵۰۰ نفر از آنان قربانی حملات مستقیم علیه غیرنظامیان بوده‌اند؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۴ هزار و ۲۰۰ نفر بود.

افزایش چشم‌گیر این آمار عمدتاً به جنگ میان ارتش سودان و نیروهای شبه‌نظامی نسبت داده می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد که محاصره و کشتارهای صورت‌گرفته در شهر الفاشر در دارفور به تنهایی حدود ۶۰ هزار کشته بر جای گذاشته است.

روستاد گفت: «آن‌چه در پنج یا شش سال گذشته رخ داده این است که چندین درگیری بزرگ به طور همزمان جریان دارند و به نظر می‌رسد جای یکدیگر را می‌گیرند. جهان هیچ فرصتی برای تنفس ندارد.» به گفته وی، «تفاوت امروز با گذشته در همین سطح بالای شدت و تداوم درگیری‌ها در مقیاس جهانی است».

نقش آمریکا و اسرائیل

این پژوهش سه نوع اصلی خشونت سازمان‌یافته را بررسی می‌کند؛ درگیری‌های شامل دست‌کم یک دولت، درگیری‌های غیردولتی و خشونت‌های یک‌جانبه علیه غیرنظامیان.

خانم روستاد همچنین گفت اسرائیل «در حال حاضر به‌وضوح یکی از تهاجمی‌ترین کشورها در جهان است» و به مشارکت این کشور در درگیری‌های مختلف در غزه، سوریه، لبنان، علیه ایران و شورشیان حوثی اشاره کرد.

او افزود: «به‌وضوح تنش‌ها در جهان بیش‌تر شده است. می‌توان با اطمینان گفت که ایالات متحده نقش مهمی در این وضعیت دارد. این کشور تنها به حمله کردن و افزایش خشونت بسنده نمی‌کند، بلکه موانع تجاری نیز ایجاد می‌کند»؛ موضوعی که به گفته او از زمان بازگشت دونالد ترامپ به قدرت تشدید شده است.

به گفته این پژوهش‌گر، «ما در حال متوقف کردن همکاری‌ها هستیم. شورای امنیت در حال حاضر کار نمی‌کند. ما به سوی جهانی بسیار قطبی‌تر حرکت می‌کنیم».

بر اساس این گزارش، آفریقا با ۲۹ درگیری هم‌چنان بیش‌تر از دیگر مناطق تحت تاثیر درگیری‌های دولتی بوده‌است. آسیا، خاورمیانه، قاره آمریکا و اروپا نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

نتیجه‌گیری

اکنون سقوط یا سرنگونی بالگرد آپاچی و حملات تلافی‌جویانه آمریکا، آتش‌بس شکننده را با آزمونی تازه روبه‌رو کرده است. اگر این درگیری به تبادل حملات بیش‌تر میان ایران و آمریکا منجر شود، مذاکراتی که قرار بود راهی برای کاهش تنش و بازگشایی هرمز باشد، ممکن است بار دیگر به آستانه فروپاشی برسد.

دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا روز سه‌شنبه 9 یونی، از شمارش معکوس دو تا سه روزه برای دست‌یابی به یک «توافق بسیار خوب» با تهران در قالب «آخرین تلاش‌های دیپلماتیک واشنگتن» خبر داده بود

این در حالی است که با وجود فروکش کردن موقت بحران درگیری میان ایران و اسرائیل، تنش‌ها در جبهه لبنان.

دونالد ترامپ که در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا به دنبال راهی برای خروج از این جنگ غیرمحبوب است، پیش از این از ایران و اسرائیل خواسته بود تا خصومت‌ها را فورا متوقف کنند.

جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران روز شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد که در پی آن، شماری از اصلی‌ترین مقامات حکومت ایران از جمله علی خامنه‌ای کشته شدند. چهل روز بعد، تهران و واشنگتن بر سر آتش‌بسی دو‌هفته‌ای توافق کردند.

دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا در واپسین ساعات باقی‌مانده از این آتش‌بس اعلام کرد که به درخواست شماری از مقام‌های پاکستان، از سرگیری احتمالی حملات به جمهوری اسلامی را به‌طور موقت متوقف و آتش‌بس را تمدید کرد.

در این بین، مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا با میانجی‌گری پاکستان نیز بی‌نتیجه پایان یافت.

آمریکا شامگاه ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ در واکنش به سرنگونی یک بالگرد آپاچی ارتش این کشور، اهدافی را در خاک ایران مورد حمله قرار داد. جمهوری اسلامی نیز در واکنش شماری از پایگاه‌های آمریکا در کشورهای منطقه را هدف قرار داد.

افزون بر این، در هفته‌های گذشته تنش‌ میان دو کشور بر سر کنترل تنگه هرمز نیز بالا گرفته است. تهران از زمان آغاز جنگ تا کنون این آب‌راه مهم بین‌المللی را مسدود کرده است؛ اقدامی که بویژه به‌دلیل پیامدهای آن بر اقتصاد جهانی، به تنش میان تهران و بسیاری از دیگر کشورها نیز انجامیده است.

از زمان کشته‌شدن علی خامنه‌ای به نظر می‌رسد بخشی از تصمیم‌گیران در حکومت ایران در حال بازنگری در دکترین نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی هستند. برخی ناظران معتقدند واکنش‌های تهران پس از جنگ ۱۲ روزه و سپس جنگ ۴۰ روزه نشانه‌هایی از این تغییر را آشکار کرده است. اگر در سال‌های پایانی حکومت علی خامنه‌ای، جمهوری اسلامی در برابر تهدیدات و تنش‌های فزاینده تلاش می‌کرد از ورود به یک درگیری تمام‌عیار پرهیز کند، به نظر می‌رسد این رویکرد پس از جنگ‌های اخیر تا حدی دستخوش تغییر شده باشد.

بعد از کشته شدن علی خامنه‌ای، جمهوری اسلامی در واکنش به حملات اسرائیل و آمریکا، حملاتی را علیه اهدافی در اسرائیل و شماری از کشورهای منطقه انجام داد.

اظهارات محمدباقر قالیباف، هم‌چنین نشان‌دهنده بخشی از روایتی است که در سال‌های اخیر به تدریج سهم بیشتری در گفتمان تصمیم‌گیران در حکومت جمهوری اسلامی را گرفته است: جایی که ریيس مجلس می‌گوید: «آن‌ها فقط زبان زور را می‌فهمند» الگویی که از سوی بخشی از نهادها و شخصیت‌های بانفوذ در درون حکومت به‌عنوان یگانه راه تقابل و تعامل احتمالی با ایالات متحده در دولت دونالد ترامپ شناخته می‌شود.

این در حالی است که در طول سال‌های اخیر، بسیاری از کسانی که از جنگ همه‌جانبه با آمریکا و اسرائيل هراس داشتند این روایت را طرح می‌کردند که ایده «تنش‌ بیشتر در منطقه» تله‌ای است که نتانیاهو برای جمهوری اسلامی ترتیب دیده، تا ایران در آن گرفتار شود. اما بعد از کشته‌شدن چندین رده از مقام‌های سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی در جریان جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه به‌نظر می‌رسد که این انگاره در میان نیروهای تصمیم‌گیر در حکومت به نفع ایده دومی که محمدباقر قالیباف از آن صحبت کرده به حاشیه رفته است.

به‌نظر می‌رسد احتمالا بخشی از مقامات ذی‌نفوذ در جمهوری اسلامی به این جمع‌بندی رسیده‌اند که برای جلوگیری از جنگ‌های فرسایشی و پایان‌ناپذیر، باید آمادگی ورود به تقابل را نشان داد. ظاهرا هر دو طرف تلاش می‌کنند طرف مقابل را متقاعد کنند که حاضرند تا آخرین لحظه پیش بروند و از رویارویی هراسی ندارند، به این امید که در نهایت این طرف مقابل باشد که زودتر عقب‌نشینی کند.

نشانه‌هایی از این نگاه را می‌توان در اظهارات مقام‌های نظامی و دفاعی جمهوری اسلامی نیز مشاهده کرد. برای مثال، رضا طلایی‌نیک، سخنگوی وزارت دفاع، روز ۲۲ اردیبهشت گفته بود: «هرگونه تهدید و تعرض و تجاوز جدید از سوی دشمن قطعا بلافاصله و بی‌درنگ با واکنش قاطع و تمام‌کننده و پشیمان‌کننده برای آن‌ها خواهد بود.» او هم‌چنین گفت که «تکرارپذیری شکست‌های دشمن در میدان رزم» قابل پیش‌بینی است.

هم‌چنین حسن حسن‌زاده، فرمانده سپاه محمد رسول‌الله تهران بزرگ، نیز روز ۲۳ اردیبهشت سال جاری پس از یک رزمایش پنج‌روزه گفته بود: «آماده انجام هرگونه عملیات در هر نقطه و در هر بازه زمانی در کمترین زمان ممکن هستیم.» او هدف این رزمایش را ارتقای توانایی رزمی برای مقابله با «دشمن آمریکایی-اسرائيلی» عنوان کرد.

با این حال مشخص نیست چنین برداشتی تا چه اندازه در همه بخش‌های حاکمیت در ایران مورد اجماع باشد؛ به‌ویژه آنکه همزمان تلاش‌های دیپلماتیک برای رسیدن به توافق با آمریکا نیز ادامه دارد.

مجموعه رفتارها و اظهارات مقام‌های جمهوری اسلامی این گمانه را تقویت کرده که چنین رویکردی در بخشی از ساختار تصمیم‌گیری کشور وجود دارد.

هرچه دستیابی به توافق طولانی‌تر و مبهم‌تر شود، فضا برای بازگشت تنش هموارتر خواهد شد؛ تنشی که ممکن است یکی از طرف‌ها عبور از خطوط قرمز تلقی کند. در چنین شرایطی حتی یک اشتباه محاسباتی یا یک تحول پیش‌بینی‌نشده می‌تواند آتش‌بس شکننده کنونی را بار دیگر در معرض خطر قرار دهد.

چهارشنبه بیستم خرداد 1405-دهم یونی 2026

نوشته آمریکا پس از سقوط آپاچی در تنگه هرمز به ایران حمله کرد! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

از تجمعات شبانه حامیان حکومت در ایران، بیش از سه ماه می‌گذرد. اما کشمکش‌های سیاسی در مورد مذاکره با آمریکا و عروسی و شستشوی مغزی کودکان و نوجوانان و یاد دادن خشونت به آن‌ها در این تجمعات، هم‌چنان ادامه دارد.

هم‌چنین گزارش‌هایی از خطابه و شعار علیه محمدباقر قالیباف، عباس عراقچی و تیم مذاکره‌کننده در این تجمعات منتشر شده است.

محمدعلی پورمختار، نماینده ادوار مجلس، در مورد این شعارها گفت: «شعارهایی که علیه قالیباف و تیم مذاکره‌کننده در تجمعات شبانه سر داده می‌شود، بدون تردید موجب دوقطبی‌سازی خواهد شد.»

حجاب برخی زنان شرکت‌کننده هم واکنش‌‌برانگیز شده است. پس از اظهارات چهره‌هایی چون امام جمعه رشت که زنان بی‌حجاب را «همراستا با اسکتبار جهانی» خواند، در یکی از تجمع‌های شبانه از زنان کم‌حجاب حاضر به‌عنوان «نورچشم» یاد شد.

احمد مروی، تولیت آستان قدس هم گفت: «امروز همه اقشار از افراد با حجاب و بی‌حجاب، حتی برخی از مخالفان و کسانی که سوءتفاهم داشتند، در کنار هم به صف دفاع از کشور و نظام پیوستند. این دستاورد بزرگی است و باید از آن صیانت کرد.»

مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور بی‌خاصیت هم به‌تازگی درباره تجمعات شبانه گفته بود: «الان می‌بینید کسانی در خیابان‌ها از ایران دفاع می‌کنند که قبلا ما می‌خواستیم آن‌ها را جریمه کنیم.»

این موضع جدید مقام‌های حکومت در قبال، در حالی است که کافه‌ها در شهرهایی از جمله تهران و اصفهان هم‌چنان به این بهانه پلمب می‌شوند.

بسیاری از مردم هم، هم‌چنان از مزاحمت و سروصدای این تجمعات که تا دیروقت شب ادامه دارد و مانع خواب و استراحت‌ می‌شود، شکایت دارند.

به بچه‌های ۱۰ ساله کار با کلاشنیکف یاد می‌دهند

برخی خبرها حاکی از استفاده گسترده جمهوری اسلامی از کودکان و نوجوانان در ایست‌های بازرسی و تجمع‌های حکومتی است. به آنان کار با سلاح‌های جنگی آموزش داده می‌شود تا به عنوان نیروی سرکوب به کار گرفته شوند و در ایجاد «سپر انسانی» از ایشان استفاده شود.

در شبکه‌های اجتماعی آمده است:

در هر چهارراه و میدان، چادرهایی بر‌پا کرده‌اند و به زنان و کودکان تیراندازی و کار با اسلحه آموزش می‌دهند. از کودکانی که باید کاملا از این مسائل دور باشند، سوءاستفاده ابزاری می‌کنند و افکار و روحیات‌شان را تحت تاثیر قرار می‌دهند. واقعا چنین چیزی در بسیاری از کشورهای دنیا غیرقابل تصور است.

حکومت این بار رسما و علنا از کودکان و نوجوانان در فعالیت‌های امنیتی، تبلیغاتی و سرکوبگرانه خود بهره می‌گیرد و آشکارا حقوق کودکان و تعهدات بین‌المللی به هیچ می‌گیرد.

در تجمعات حکومتی شبانه، کودکان ۱۰ و ۱۲ ساله با لباس‌های نظامی به این گردهمایی‌ها آورده می‌شوند و تحت آموزش‌های ایدئولوژیک قرار می‌گیرند.

اوایل فروردین، رحیم نادعلی، معاون فرهنگی سپاه پاسداران تهران، با حضور در صداوسیما تایید کرده بود این نهاد کودکان ۱۲ ساله و نوجوانان را مسلح کرده و در ایست‌های بازرسی خیابانی به‌کار می‌گیرد.

بر اساس حقوق بین‌الملل، از جمله کنوانسیون حقوق کودک، به‌کارگیری افراد زیر ۱۸ سال در فعالیت‌های نظامی و امنیتی مسلحانه ممنوع است. بنابراین، استفاده از کودکان و نوجوانان برای سرکوب داخلی، به‌ویژه با سلاح جنگی، مصداق نقض فاحش حقوق بشر و در مواردی جنایت بین‌المللی تلقی شود.

بیش از سه ماه پس از کشته‌شدن هزاران نفر از معترضان در خیابان‌های شهرهای ایران و آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، هم‌چنین آتش‌بس کنونی، حضور مردم در خیابان‌ها حکم «جهاد» پیدا کرده و مقام‌های سیاسی و نظامی ایران در هر پیامی که منتشر می‌کنند از مردم می‌خواهند در «خیابان» به‌عنوان «سنگر و خط مقدم» حضور شبانه‌روزی داشته باشند تا به قول خودشان «دشمنان را مایوس کنند.»

۲۰ فروردین‌ پیامی منتسب به مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی ایران، به مناسبت چهلمین روز کشته‌شدن علی خامنه‌ای منتشر شد که در آن تاکید شده است که با وجود اعلام آتش‌بس «نباید تصور شود که حضور در خیابان لازم نیست.» او از مردم می‌خواهد که در میادین و محلات «سنگین‌تر از قبل» حضور داشته باشند.

علاوه بر تاکید مستمر مقام‌های حکومتی و امنیتی بر حضور مردم در خیابان‌ها، برخی چهره‌های مذهبی نیز به این فراخوان‌ها پیوسته‌اند؛ از جمله عبدالله جوادی آملی، از مراجع تقلید، که پیش‌تر در واکنش به اعتراضات دی‌ماه، معترضان را «جاهل» توصیف کرده و از نیروهای امنیتی «برای حفظ امنیت کشور» تشکر کرده بود. او گفته است که کسانی که در خیابان حضور دارند «فرشتگان زمین‌اند.»

حسن خمینی، نوه روح‌الله خمینی، از اولین کسانی بود که در ۱۱ اسفندماه، دو روز بعد از کشته شدن علی خامنه‌ای، اعلام کرد که «بر مردم واجب است تا با لباس سیاه در مساجد و میدان‌ها حضور یابند.»

در آن زمان شاید تشویق مردم برای حضور در خیابان‌ها بیشتر معطوف به عزاداری برای رهبر جمهوری اسلامی ایران بود ولی به طور مشخص ۱۳ اسفندماه، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، حضور در خیابان را برابر با حکم «جهاد» دانست و گفت: «امروز جهاد واجب، حضور در خیابان‌ها و اقامه عزای رهبر شهیدمان است.»

رییس مجلس شورای اسلامی در هفته‌های اخیر، بارها تکرار کرده است که «خیابان را رها نکنید، که موشک، خیابان و تنگه، گلوی دشمن را فشرده است.»

ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا در روز ۱۹ فررودین‌ همزمان با نخستین روز آتش‌بس در اطلاعیه‌ای اعلام کردند که «از مردم آگاه مقاوم و همیشه در صحنه می‌خواهیم هم‌چون گذشته حضور در میادین و خیابان‌ها را در شب‌های آینده حفظ نموده و دشمنان ایران مقتدر و ملت سلحشور را از هرگونه فتنه انگیزی مایوس نمایند.»

در همین روز مجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در پیامی به مردم نوشت: «دو هفته هوشیاری برای میدان، دیپلماسی و خیابان در پیش است.»

تشویق‌ به حضور مردم به خیابان شامل طیف‌های دیگری از مقام‌های پیشین نیز می‌شود. حسن روحانی، رئیس جمهور سابق، در پیامی خطاب به مردم خواستار «تداوم» حضور و حمایت مردم در خیابان شد و نوشت: «با ایستادگی بی‌نظیر در میدان و خیابان، جهانیان را به اعجاب واداشتید.»

محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین، در ۱۵ فروردین‌ خطاب به دختری که در تجمع خیابانی طرفداران حکومت عکسش را در مخالفت با مذاکره با آمریکا به آتش کشیده بود در شبکه ایکس نوشت: «دخترم؛ در خیابان بمانید و به یاد رهبر شهید «ای ایران» بخوانید که ایران و آینده از آن شما و همه ایرانیان است.»

در مقابل، از همان ابتدای جنگ و در واکنش به اشارات دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو به مخالفان حکومت ایران، و هم‌چنین وعده شاهزاده رضا پهلوی به هوادارانش برای «انتظار فراخوان نهایی»، مقامات و رسانه‌های وابسته به حکومت، معترضان را از حضور در خیابان برحذر داشته و به آن‌ها هشدار دادند. از جمله احمدرضا رادان، فرمانده نیروی انتظامی که آن‌ها را «دشمن» لقب داد و تهدید به مرگ کرد. با نگاهی به دو رویکرد حکومت در مواجهه با اعتراضات دی‌ و تشویق به حضور در خیابان این سوال مطرح می‌شود که این دوگانگی از کجا می‌آید، چرا معترضان اگر به خیابان بیایند سرکوب می‌شوند ولی از طرفداران حکومت خواسته می‌شود «تا پیروزی قطعی در خیابان‌ها و میادین» بمانند؟

تصویری از تجمع‌های خیابانی حامیان حکومت. عکس: Morteza Nikoubazl/NurPhoto/picture alliance

«زورآزمایی» معترضان در خیابان

از زمانی که شهر و شهرنشینی شکل گرفت، «خیابان» روایت‌گر زندگی روزمره شد. خیابان به‌عنوان عرصه عمومی، میدانی برای کنش و واکنش‌های جمعی اعم از فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بوده است. از این‌رو، «خیابان» فقط مسیری برای عبور و رسیدن به مقصد یا محل کار نیست و در مجموعه‌ای از عوامل و عناصر مادی و معنوی و تاریخی از جمله جمعیت، مغازه، ماشین، مدرسه، علائم ترافیکی، خط عابر پیاده و … تعریف می‌شود.

امین بزرگیان، جامعه‌شناس، در کتاب «رستگاری در خیابان» می‌نویسد: «هنگامی که خیابان به تسخیر سیاست درمی‌آید، سیاست به قلمرو زندگی پانهاده است. در واقع خیابان تجلی سیاست–زندگی است.»

این جامعه‌شناس معتقد است که خیابان می‌تواند تجلی سیاست‌زدگی هم باشد و می‌نویسد: «نقش دوگانه خیابان را در مواجهه حاکمیت سیاسی با تظاهرکنندگان به خوبی می‌توان مشاهده کرد: زمانی که تظاهرات اقتصادی–کالایی با هدف خرید یا پرسه‌زنی عامیانه (است، آن زمان) خیابان‌ها حتی تا پاسی از شب در امن و امان است اما هنگامی که جمعیت به هدف کنش سیاسی به خیابان می‌آید، دستگاه سرکوبگر دولت دست به کار می‌شوند.»

تا پیش از دهمین دوره انتخابات جنجالی ریاست جمهوری اعتراضاتی در خیابان‌ها از جمله حادثه کوی دانشگاه ۱۳۷۸ روی داده بود ولی جمهوری اسلامی به چالش جدی به نام «خیابان» روبه‌رو نشده بود. در همین زمان بود که علی خامنه‌ای در ۲۹ خردادماه خطاب به معترضان گفته بود: «زور آزمایی خيابانی كار درستی نيست.»

مرور سخنان علی خامنه‌ای درباره اعتراضات سال ۱۳۸۸و سرکوب شدید معترضان در وقایع اعتراضی آن سال و سال بعد از آن، نشان می‌دهد که حضور خیابانی معترضان برای حکومت‌، گران افتاد. چنان‌که در مستند جهان موازی خامنه‌ای که از بی‌بی‌سی پخش شده است، حمیدرضا فروزانفر، نوه خواهر علی خامنه‌ای روایت می‌کند که مجتبی خامنه‌ای در پاسخ به اعتراض یکی از بستگان به سرکوب خشونت بار اعتراضات ۱۳۸۸ گفته بود: «ما باید این‌ها را در خیابان آتش می‌زدیم، خیلی با مدارا برخورد کردیم.»

اگرچه «زورآزمایی» معترضان از نگاه علی خامنه‌ای درست نبود ولی چندماه بعد، وقتی حامیان حکومت در ۹ دی‌ماه همان سال به خیابان آمدند، او از حضور خیابانی حامیانش به‌عنوان «حماسه» و «روز شکست فتنه» یاد کرد و گفت: «حماسه ۹ دی یکی از قله‌های فراموش نشدنی تاریخ انقلاب اسلامی است.»

راهپیمایی هرساله ۲۲ بهمن‌ماه، در سالروز انقلاب ۱۳۵۷ یک حضور خیابانی است که از نگاه مسئولان جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان مهرتایید نظام و حکومت تلقی می‌شود ولی مقام‌ها و رسانه‌های نزدیک به حکومت، برای ۹ دی‌ماه حساب ویژه‌ای باز کردند و آن را پاسخی به حضور میلیونی ۲۵ خردادماه می‌دانند و ده‌ها کتاب، مقاله، تحلیل و تفسیر دراین باره نوشتند و آن را نشانه «اعتماد» و تائید مردم به نظام معرفی کردند.

از این رو، خیابان را می‌توان یکی از ملموس‌ترین شکل‌های حوزه عمومی دانست. وقتی مردم برای اعتراض یا برای حمایت از حکومت به خیابان می‌آیند در واقع دارند به‌ صورت مستقیم و بدون واسطه وارد این فضا می‌شوند. تفاوت خیابان با رسانه یا شبکه‌های اجتماعی این است که حضور در آن قابل رؤیت و جمعی است و افراد نه‌فقط حرف می‌زنند، بلکه حضورشان تبدیل به یک پیام سیاسی می‌شود.

اعتراضات خیابانی از دی تا دی

هشت سال پس از ۱۳۸۸، اعتراضات خیابانی در دی‌ماه ۱۳۹۶، آبان‌ماه ۱۳۹۸ و جنبش «زن، زندگی، آزادی» با قتل مهسا(ژینا) امینی در کشت ارشاد تهران در ۱۴۰۱ به شکل‌های گسترده‌تر ادامه یافت تا در دی‌ماه سال ۱۴۰۴ و با کشتار هزاران نفر به شدت سرکوب شد؛ اقدامی که بسیاری معتقدند در یکصد سال اخیر بی‌سابقه بود.

روز جمعه ۲۵ شهریور‌1401(۱۶ سپتامبر 2022)، جان باختن مهسا امینی، دختر ۲۲ ساله‌ای که برای سفر همراه با خانواده‌اش از سقز به تهران آمده و از سوی گشت ارشاد بازداشت شده بود، از سوی نزدیکانش تایید شد.

مهسا که به گفته خانواده، او را در خانه ژینا صدا می‌زدند، فرزند بزرگ خانواده‌ای شش نفره بود که به تازگی در دانشگاه ارومیه قبول شده بود و می‌خواست به دانشگاه برود.

مهسا امینی سه‌شنبه ۲۲ شهریور حوالی ساعت شش عصر در بزرگراه شهید حقانی تهران در حالی که همراه برادرش بود، توسط گشت ارشاد دستگیر و دو ساعت بعد در بیمارستان کسری بستری شد.

پزشکان در اولین اظهارنظر به خانواده‌اش گفته‌ بودند، مهسا دچار سکته مغزی و قلبی شده و مغزش دیگر هشیار نیست. با گذشت دو روز از مرگ مغزی مهسا امینی و منتشر شدن عکس‌ها و فیلم‌هایی از او، در حالی که بی‌جان روی تخت بیمارستان بود، بسیاری از متخصصان امور پزشکی اعلام کردند، از آن‌جا که روی گوش مهسا علائم خونریزی مشهود است، احتمالا ضربه سنگینی به سر او وارد شده و سکته نمی‌تواند، دلیل به کما رفتن او باشد.

جنبش «زن، زندگی، آزادی» با رهبری زنان، دیوارهای تبعیض جنسیتی، طبقاتی، مذهبی و اتنیکی را فرو ریخت و گفتمانی برای عدالت پدید آورد.

این جنبش با شعار محوری خود که ریشه در جنبش زنان کرد ترکیه و روژآوا دارد، مرزهای جنسیتی، اتنیکی و طبقاتی را درنوردید و میلیون‌ها ایرانی را در خیابان‌ها و فضاهای عمومی متحد کرد. این رویداد تاریخی با وجود سرکوب‌های شدید، به مدت شش ماه طول کشید و تاثیرات اجتماعی و فرهنگی و سیاسی آن، هم‌چنان پویا و زنده است.

شلیک مستقیم به معترضان و حتی کسانی که از کنار اعتراضات عبور می‌کردند، منجر به کشته‌شدن حداقل بیش از ۵۰۰ نفر شد، از جمله ده‌ها زن و کودک. علاوه بر این، شلیک گلوله‌های ساچمه‌ای به صورت معترضان -‌که بر اساس گزارش‌های جمع‌آوری‌شده توسط سازمان حقوق بشر ایران، به‌نظر می‌رسد هدفمند و به‌طور خاص به‌صورت زنان انجام شده است. دستگیری‌های گسترده، شکنجه، تهدید، تهدید خانواده‌ها، و جلوگیری از خاک‌سپاری یا برگزاری مراسم، تنها بخشی از موارد نقض حقوق بشر هستند که در اعتراضات ۱۴۰۱ رخ داد. کمیته حقیقت‌یاب سازمان ملل، این اقدامات را جنایت علیه بشریت می‌داند، مانند کشتار در جمعه خونین زاهدان و کشتار کودکان و زنان در دیگر شهرها.

جنبش «زن، زندگی، آزادی» مرزهای ایران را درنوردیده و تا همین امروز، توانسته تاثیراتی مشابه انقلاب‌های بزرگ تاریخی داشته باشد، شعارش را جهانی کند و همدلی و همراهی جهانی را برانگیزد. این توجه و پذیرش جهانی، هم فشار مضاعفی بر جمهوری اسلامی وارد کرده و هم روحیه‌ای تازه به شهروندان ایرانی داده است که اکنون در متمایز کردن خود از حکومتی که هم در داخل و هم در خارج به ترور و جنگ‌افروزی و سرکوب و غارت شهره است، بیش از هر زمان دیگر توفیق یافته‌اند.

در اعتراض‌های دی‌ماه ۱۴۰۴ که از بازار تهران آغاز شد و در مدت کوتاهی از مرکز پایتخت فراتر رفت و به شهرهای دیگر گسترش پیدا کرد، اقشار مختلف، از دانشجویان و جوانان تا بازنشستگان، شرکت داشتند. با این حال، داده‌های میدانی و گزارش‌ها نشان می‌داد حضور افراد زیر ۱۸ سال در این دور از اعتراض‌ها بسیار چشم‌گیر و مشهود بود.

این حضور در آمارهای مربوط به بازداشت‌ها و ناپدیدشدن‌ها نیز بازتاب یافته است. به‌‌طوری‌ که گزارش‌ها آشکار می‌کند کودکان زیادی پس از ضرب‌وشتم شدید بازداشت و به مکان‌های نامعلوم منتقل شده‌اند. ده‌ها خانواده اعلام کرده‌اند که از وضعیت و محل نگه‌داری فرزندان زیر ۱۸ سال خود بی‌اطلاع‌اند. در برخی موارد، بازداشت‌ها با هجوم نیروهای امنیتی به خانه‌ها و خشونت‌آمیز بوده و هم‌زمان از کشته شدن چند کودک در جریان این اعتراض‌ها هم گزارش‌هایی منتشر شده است.

بر اساس کنوانسیون حقوق کودک که جمهوری اسلامی ایران نیز از کشورهای عضو و متعهد به اجرای آن به شمار می‌رود، دولت‌ها موظف‌اند در تمامی اقدام‌های مرتبط با کودکان، اصل منافع کودک را در اولویت قرار دهند. این کنوانسیون هرگونه بازداشت غیرقانونی و خودسرانه کودکان را به‌صراحت ممنوع می‌داند و تاکید می‌کند دستگیری، بازداشت یا زندانی‌ کردن کودک تنها باید به‌عنوان آخرین راه‌حل و برای کوتاه‌ترین مدت ممکن صورت گیرد.

طبق مفاد این کنوانسیون، دولت‌ها متعهد شده‌اند از جرم‌انگاری رفتارهایی که در چارچوب حقوق بنیادین کودکان قرار می‌گیرد، خودداری کنند و با کودکان قانون‌شکن هم برخوردی متناسب با سن، کرامت انسانی و نیازهای رشدی آنان داشته باشند. اعمال خشونت در فرایند بازداشت، نگه‌داری کودکان در مکان‌های نامعلوم، محروم‌ کردن آنان از دسترسی به خانواده و ایجاد فضای ارعاب و ترس، نقض آشکار تعهدات بین‌المللی دولت‌ها در قبال حقوق کودک محسوب می‌شود.

کنوانسیون حقوق کودک حق آزادی بیان، حق آزادی عقیده و حق مشارکت کودکان در بیان دیدگاه‌هایشان را هم به رسمیت می‌شناسد و تصریح می‌کند کودکان حق دارند نظرشان را درباره تمامی موضوعات مرتبط با زندگی و آینده خود آزادانه ابراز کنند، بدون آنکه به دلیل استفاده مسالمت‌آمیز از این حقوق، در معرض تعقیب، بازداشت یا مجازات قرار گیرند. سرکوب اعتراض‌های مسالمت‌آمیز و بازداشت کودکان به دلیل حضور در تجمع‌ها یا بیان مخالفت، در تضاد مستقیم با این تعهدات قرار دارد و نشان‌دهنده نقض سازمان‌یافته حقوق بنیادین کودکان است.

در اعتراض‌های اخیر، نه‌تنها تعهدات مندرج در کنوانسیون حقوق کودک زیرپا گذاشته شد، بلکه شواهد میدانی و گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد که کودکان بسیاری با اعمال شدیدترین برخوردهای خشونت‌آمیز بازداشت شده‌اند. بر اساس داده‌های موجود، نیروهای امنیتی و انتظامی در جریان بازداشت کودکان به ضرب‌وجرح، تهدید و ارعاب متوسل شده‌اند و در موارد متعددی، دستگیری‌ها با خشونت فیزیکی شدید همراه بوده است.

محمدمعین ملکی، کودک ۱۶ ساله اهل دهلران، از جمله این موارد است که بنا بر گزارش‌های موجود، با یورش نیروهای امنیتی به منزل پدری‌اش و اعمال خشونت بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل شده است. تعداد قابل‌توجهی از کاربران در فضای مجازی از بازداشت کودکان خانواده و اقوام‌شان در نقاط مختلف ایران خبر داده‌اند. آن‌ها اعلام کرده‌اند که پس از بازداشت، از وضعیت جسمی و روانی کودکان، محل نگه‌داری آنان یا نهاد مسئول بازداشت هیچ اطلاعی در دست نیست. حال‌ آن‌که قطع ارتباط کودکان بازداشت‌شده با خانواده، نگهداری در مکان‌های نامعلوم و محروم‌ سازی آنان از حداقل تضمین‌های قانونی، مصداق بارز ناپدیدسازی قهری و نقض آشکار حقوق بنیادین کودک به شمار می‌رود.

در میانه این سرکوب‌های گسترده، خبرگزاری‌های رسمی و حکومتی ویدیویی از دو دختر نوجوان منتشر کردند که در آن، در قالب گفت‌و‌گویی کنترل‌شده، به دریافت پول برای راه‌اندازی تجمعی در گوشه‌ای از تهران اعتراف می‌کنند.

یکی از پایگاه‌های اینترنتی وابسته به رژیم هم پیش‌تر ویدیویی منتشر کرده بود که در آن، پسر نوجوانی که پس از سردادن شعارهای تند بازداشت شده بود، به دلیل ترس و درماندگی شدید، کنترل خود را از دست می‌دهد.

در غیاب آمار دقیق و نبود اطلاع‌رسانی شفاف، امکان ارائه عددی قطعی درباره شمار بازداشت‌شدگان وجود ندارد، اما گزارش‌های میدانی و شهادت‌های مستقیم مردم حاکی از آن است که تعداد زیادی از افراد، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، در این مدت با شدیدترین اشکال خشونت، ضرب‌وشتم و سرکوب بازداشت شده‌اند.

یکی از این روایت‌ها مربوط به پدری است که پسران نوجوانش در محله نازی‌آباد تهران بازداشت شدند. او روایتش را با مقایسه‌ میان اعتراض‌های سال ۱۴۰۱ و اعتراض‌های اخیر آغاز می‌کند و می‌گوید: «من در سال ۱۴۰۱ هم در اعتراض‌های نازی‌آباد حضور داشتم. به جرات می‌توانم بگویم که دست‌کم در محله ما، حضور کودکان و نوجوانان در این دور از اعتراض‌ها بسیار پررنگ‌تر و چشمگیرتر از سال ۱۴۰۱ است. آن زمان هم دانش‌آموزان زیادی به خیابان آمدند، اما در این دور، من نوجوانان بیشتری را می‌بینم و مهم‌تر از آن، می‌بینم که برخورد با آن‌ها به‌مراتب خشن‌تر و خشونت‌‌بارتر شده است.»

این مرد که در محله نازی‌آباد تهران مغازه لباس‌فروشی دارد، می‌گوید پسرانش سه روز پیش، حدود ساعت ۶ عصر، از خانه خارج شدند و دیگر بازنگشتند. به گفته او، از ساعت ۸ یا ۹ شب، تماس‌های مکرر با موبایل آن‌ها بی‌پاسخ ماند و گوشی‌هایشان خاموش بود. او به همراه برادرش به نخستین کلانتری نزدیک محل سکونتش مراجعه کرد، اما با برخوردی توهین‌آمیز و تهدیدآمیز مواجه شد.

به گفته او، ماموران کلانتری با الفاظ زشت و خشونت‌آمیز اعلام کردند که «بچه‌های شما حتما اغتشاشگر بودند. این‌جا نیستند، بروید و سئوال نکنید» و زمانی که آن‌ها به این نحوه برخورد اعتراض کردند، با تهدید بازداشت مواجه شدند.

به گفته این پدر، پس از بی‌نتیجه ماندن مراجعه به نخستین کلانتری، او و برادرش تصمیم گرفتند به کلانتری دیگری مراجعه کنند، اما این بار ماجرا را به شکل متفاوتی مطرح کردند و گفتند که پسرانشان گوشی‌های گران‌قیمت داشته‌اند و آن‌‌ها نگران‌اند که اتفاقی مانند سرقت برای آن‌ها رخ داده باشد. این روایت باعث شد ماموران کلانتری دوم کد ملی پسران را در سامانه وارد کنند و پس از ثبت اطلاعات بود که مشخص شد هر دو نوجوان به‌عنوان «اغتشاشگر» بازداشت و به ساختمان پلیس امنیت در خیابان تختی منتقل شده‌اند.

این پدر می‌گوید پس از دریافت آدرس پلیس امنیت، با نگرانی شدید به آن محل مراجعه کردند، اما در آن‌جا به آن‌ها گفته شد که هیچ فردی به آن مرکز منتقل نشده و اطلاعات ارائه‌شده نادرست بوده است. او توضیح می‌دهد که از نازی‌آباد تا اداره پلیس تختی در محله افسریه، مسیر را با اضطراب شدید و وضعیت روحی وخیم طی کردند، اما آنجا نیز متوجه شدند که پاسخ روشنی دریافت نمی‌کنند. در نهایت، پس از بازگشت دوباره به یکی از کلانتری‌ها و با پرداخت مبلغی به یکی از سربازان، موفق شدند بفهمند که همه بازداشت‌شدگان به پلیس پیشگیری انقلاب منتقل شده‌اند.

این فرد می‌گوید زمانی که به پلیس پیش‌گیری انقلاب مراجعه کرد، با صحنه‌ای مواجه شد که عمق بحران را به‌روشنی نشان می‌داد: ده‌ها پدر و مادر نگران، خشمگین و مستاصل که در جست‌و‌جوی خبری از فرزندان بازداشت‌شده خود بودند و هیچ پاسخ روشنی دریافت نمی‌کردند. او فضای مقابل اداره پلیس پیشگیری انقلاب را آمیخته‌ای از ترس، خشم و درماندگی توصیف می‌کند که آن‌جا بسیاری از پدر و مادرها گریه می‌کردند، برخی با صدای بلند فریاد می‌زدند و عده‌ای دیگر در هوای سرد زمستان و از شدت اضطراب و بی‌خبری به خود می‌لرزیدند.

با این حال در تمام آن مدت، مسئولان حاضر در محل هیچ توضیح نمی‌دادند و تنها در مواردی، برخی نیروها به‌صورت پنهانی و زیر لب به خانواده‌ها اطلاع می‌دادند که فرزندان‌شان به‌شدت کتک خورده است. البته این خبرهای کوتاه و غیررسمی هم بیش از آنکه آرامش ایجاد کند، بر اضطراب و وحشت خانواده‌ها می‌افزود.

او روایت می‌کند که در یکی از موارد، زمانی که یکی از خانواده‌ها موفق شد فرزند بازداشت‌شده خود را آزاد و از محل خارج کند، صحنه‌ای تکان‌دهنده شکل گرفت. پدران و مادران دیگر به سمت آن خانواده هجوم آوردند و با التماس می‌پرسیدند که چگونه توانستند فرزندشان را نجات دهند و آیا راهی برای آزادی کودکان آن‌ها نیز وجود دارد یا نه.

این مرد تعداد افرادی را که در آن لحظه مقابل پلیس پیش‌گیری انقلاب تجمع کرده بودند، دست‌کم حدود هزار نفر برآورد می‌کند؛ خانواده‌هایی که هر یک در جست‌وجوی نشانی از فرزند خود بودند و مدام فقط این جمله را می‌شنیدند که «اینجا تجمع نکنید.»

سربازی که در یکی از کلانتری‌های تهران مشغول خدمت است، مشاهداتش را در روزهای اخیر چنین روایت می‌کند: «افرادی که در خیابان‌ها معترضان را بازداشت می‌کنند، اغلب از نیروهای یگان ویژه‌اند. مردم را دسته‌دسته بازداشت می‌کنند و اغلب در حالی که خونین و زخمی‌اند، به کلانتری تحویل می‌دهند.»

این سرباز توضیح می‌دهد که بازداشت‌شدگان در شرایطی غیرانسانی نگه‌داری می‌شوند. به گفته او، در بازداشتگاه کلانتری، ده‌ها نفر را در یک اتاق کوچک روی هم می‌ریزند، به شکلی که افراد تنها می‌توانند به‌صورت ایستاده کنار هم بایستند و امکان نشستن یا حرکت ندارند و این وضعیت ساعت‌ها ادامه پیدا می‌کند.

به گفته این شاهد عینی، بازداشت‌شدگان از طیف‌های مختلف اجتماع‌اند، اما آن‌چه در روزهای اخیر به‌طور برجسته دیده می‌شود، ترکیب سنی آنان است: «با اطمینان می‌توانم بگویم دست‌کم ۸۰ درصد افرادی که در این چند روز به کلانتری ما آورده شده‌اند، کودکان و نوجوانان زیر ۱۸ سال بودند.»

علاوه بر بازداشت‌های گسترده، گزارش‌ها حاکی از آن است که در جریان اعتراض‌های اخیر، تعدادی از کودکان کشته شده‌اند. با وجود گذشت چندین روز از آغاز این دور از اعتراض‌ها، نه آمار دقیق قربانیان کودک به‌صورت رسمی اعلام شده و نه درباره جزئیات کشته ‌شدن آنان اطلاعات شفاف و کاملی در دسترس است.

آن‌چه از مجموعه داده‌های میدانی، روایت‌های شاهدان عینی و گزارش‌های منابع حقوق بشری به دست می‌آید، نشان‌دهنده الگویی نگران‌کننده و سازمان‌یافته از سرکوب اعتراض‌ها با تمرکز ویژه بر کودکان و نوجوانان است.

بازداشت‌های گسترده، ضرب‌وشتم شدید، هجوم به خانه‌ها، نگه‌داری کودکان در مکان‌های نامعلوم، قطع ارتباط با خانواده و فقدان هرگونه اطلاع‌رسانی شفاف، همگی مصادیق روشن بازداشت خودسرانه و نقض اصول بنیادین حمایت از کودک به شمار می‌روند.

با آغاز جنگ 40 روزه، جمهوری اسلامی ایران، خیابان را به یکی از ستون‌های اصلی قدرت خود تبدیل کرد و با هدف بازدارندگی از نیروهای مخالف و معترض، در شرایط جنگی، آگاهانه برای آن، کارکردی دوگانه تعیین کرد و به فضایی برای گردآوری و سازماندهی حامیان، و صحنه‌ای برای نمایش قدرت عریان (ایست و بازرسی‌ها) تبدیل کرد.

جمهوری اسلامی، با سرکوب شدید و وحشیانه اعتراضات دی‌ سال گذشته، همواره نگران بازگشت معترضان به خیابان‌هاست.

نخستین بیاینه تهدیدآمیز سازمان اطلاعات سپاه پاسداران در آغاز جنگ، مصداق ادبیات امنیتی حاکمیت برای «بقا» بوده است. برپایه بیانیه ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ «آشوبگران» به‌عنوان کلید واژه‌ای در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی ایران، امتداد دشمن خارجی شناخته می‌شوند و «آشوب‌های خیابانی» مصداق همکاری مستقیم با«دشمن» معرفی می‌شود و حدود دو هفته بعد، همان نهاد سرکوب با لحنی تندتر اعلام کرد که در برابر تلاش‌ها برای برانگیختن ناآرامی‌ها، «ضربه‌ای محکم‌تر از ۱۸ دی» در انتظار «نوداعشی‌ها» خواهد بود.»

به این ترتیب، جمهوری اسلامی با بسیج هر روزه هواداران خود، در کنار تمرکز بی‌سابقه نیروهای کنترل خیابانی، عملا این پیام را القا می‌کند که برتری نهایی در این جنگ در خیابان رقم خواهد خورد.

سوابقه جمهوری اسلامی نشان می‌دهد که در شرایط غیرجنگی نیز تحمل حضور مردم در خیابان‌ها را ندارد. جمهوری اسلامی ایران، حتی حاضر نیست که مطابق با اصول قانون اساسی زیر بار آزاد بودن برگزاری تجمعات در خیابان برود.

در مجموع، به نظر می‌رسد محدود کردن تجمعات خیابانی در حکومت‌های اقتدارگرا صرفا به‌معنای جلوگیری از اعتراض نباشد، بلکه به‌نوعی به کنترل و محدودسازی «حوزه عمومی» مربوط شود. در این چارچوب، برخورد دوگانه با «خیابان» را می‌توان تلاشی برای تعیین این دانست که چه کسانی حق حضور در این فضا را دارند و کدام صداها مجال شنیده شدن پیدا می‌کنند. بر همین اساس، حضور حامیان حکومت در خیابان، چون در امتداد روایت رسمی قرار می‌گیرد، تشویق می‌شود، در حالی که حضور مخالفان بیش‌تر به‌عنوان اخلال در نظم عمومی یا تهدید تلقی می‌شود.

در حالی که مذاکرات اسلام‌آباد زیر سایه آتش‌بسی شکننده و درگیری‌های محدود در جریان است، جمهوری اسلامی ایران با مهندسی خیابان در پی نمایش اقتداری است که با واقعیت معیشتی و سفره‌های خالی اکثریت جامعه، فرسنگ‌ها فاصله دارد.

از زمان آغاز مذاکرات غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن در اسلام‌آباد با میانجی‌گری مقامات پاکستانی، نوعی «تعلیق اضطراب‌آور» بر فضای ایران حاکم شده؛ و با درگیری مجدد جمعه 6 یونی ایران به اسرائیل و شبه صبح 7 یونی اسرائیل به ایران، اضطراب بیش‌تر شده است هر چند هر دو طرف اعلام کرده‌اند فعلا به حملات مجدد دست نخواهند زد اما وضعیت آن‌قدر وخیم و نگران‌کننده است که هر آن انتظار شعله‌ور شدن جنگ در بطن جامعه وجود دارد. با این وجود، شب و روز، جمهوری اسلامی ایران با سازماندهی تجمعاتی پرزرق‌وبرق با عروسی و نمایش‌های گوناگون، تلاش می‌کند تصویری از «اقتدار و همراهی مردمی» را به جهان مخابره کند.

اما در سایه هولناک «رقص پرچم‌های جمهوری اسلامی»، روایت‌های شهروندی از سازوکاری متفاوت حکایت دارند. بنا بر گزارش‌های میدانی، حکومت در میانه کمرشکن‌ترین بحران اقتصادی تاریخ معاصر، بودجه‌های کلانی را صرف «مهندسی حضور» در خیابان‌ها کرده است. بر اساس مشاهدات عینی، در کلان‌شهرهایی چون تهران، تبریز، مشهد، اصفهان و…، بسته‌های تشویقی بی‌سابقه‌ای برای شرکت‌کنندگان در نظر گرفته شده است؛ از پرداخت مبالغ ۵ میلیون تومانی به ازای هر سرنشین خودروهای حامل پرچم جمهوری اسلامی گرفته تا توزیع سوخت بنزین و اقلام غذایی.

در شرایطی که باز هم بخش بزرگی از کشور با قطع یا اختلال شدید اینترنت روبروست، گزارش‌های ویدئویی از میدان ولی‌عصر و خیابان انقلاب تهران، استقرار دکل‌های سیار و «وای‌فای‌های عمومی پرسرعت» توسط یگان‌های جنگ الکترونیک را مستند کرده‌اند؛ امکاناتی که منحصرا در اختیار شرکت‌کنندگان در تجمع‌ها قرار می‌گیرد تا بتوانند محتوای تبلیغاتی خود را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کنند.

یکی از شهروندان در روایتی از این تضاد می‌گوید: «مردم در صف نان بودند و گوشی‌هایشان آنتن نداشت، اما چند متر آن‌طرف‌تر، عده‌ای با اینترنت بدون فیلتر رانتی، مشغول آپلود استوری‌های حماسی بودند.»

تصویری از تجمع‌های خیابانی حامیان حکومت در تهران. عکس: Fatemeh Bahrami/Anadolu/picture alliance

این تضاد معیشتی و زیستی، تنها به توزیع پول و تکنولوژی محدود نمی‌شود. گزارش‌ها از اجبار اداری و آموزشی برای پر کردن خلاءهای جمعیتی حکایت دارند. از بخشنامه‌هایی که حضور دانش‌آموزان را به «نمره انضباط و سهمیه‌های خاص آموزشی» گره می‌زنند، تا اداراتی که دستگاه‌های حضور و غیاب خود را به محل تجمعات منتقل کرده و کارمندان را تهدید به حذف مزایای «سختی کار دوران جنگ» در صورت عدم شرکت کرده‌اند.

تصاویر منتشر شده از مناطقی چون ورامین نیز حضور افرادی با کفن و سلاح‌های سرد در کنار پرچم‌های گروه‌های شبه‌نظامی غیرایرانی مانند «فاطمیون» را نشان می‌دهد؛ تصویری که در تضاد آشکار با اضطراب عمومی شهروندان قرار دارد.

در چنین روندی، در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک در اسلام‌آباد به دنبال راهی برای خروج از بن‌بست نظامی هستند، به‌نظر می‌رسد جمهوری اسلامی با صرف هزینه‌های گزاف، در پی ساختن واقعیتی موازی در خیابان‌هاست؛ واقعیتی که در آن، شکم‌های سیر شرکت‌کنندگان در تجمعات حکومتی، فرسنگ‌ها با سفره‌های خالی اکثریت جامعه فاصله دارد.

فضای شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) نیز این روزها به بستری برای افشای جزئیات سازماندهی این تجمعات تبدیل شده است.

تکان‌دهنده‌ترین بخش این روایت‌ها، به تضاد معیشتی میان «حامیان برخوردار» و «اکثریت تحت فشار» بازمی‌گردد. کاربران با انتشار تصاویری از توزیع بن‌های خرید کالا، گوشت و برنج دولتی در محل راهپیمایی‌ها در شهرهایی چون اصفهان و تهران، به این نکته اشاره کرده‌اند که این کالاها در بازار آزاد نایاب شده‌اند. یکی از فعالان مدنی در توصیف این وضعیت می‌نویسد: «تصویر روز ما این است؛ پیرزنی با کیسه خالی در پی نان دولتی، و در کنار او جوانی با بلندگو که از ایستادگی حرف می‌زند در حالی که وانت پشت سرش مملو از آب معدنی و غذای گرم برای حاضران در تجمع است.»

ازدواج در نمایش خیابانی طرفداران حکومت

در تجمع شبانه حامیان حکومت ایران، دوشنبه ۲۸ اردیبهشت مراسم ازدواج ۵۰۰ زوج برگزار شد که واکنش‌هایی را به دنبال داشت. از جمله بعضی کاربران شبکه‌های اجتماعی از آن به‌عنوان «جنگی‌ترین عروسی تاریخ» یاد کردند.

مراسم عروسی زوج‌ها در میدان‌های اصلی تهران برگزار شد و بعد از آن عروس و دامادها سوار بر خودروهای نظامی مسلح به دوشکا در سطح خیابان‌های تهران رژه رفتند.

گزارشی در تلویزیون ایران از ازدواج «جان‌فدایان ایران» منتشر شده است که زوج تازه ازدواج کرده مهمان برنامه اعلام کردند یک پهپاد شاهد به‌عنوان مهریه عروس در نظر گرفته شده است.

بنابراین یکی از اهداف طراحان اصلی تجمعات شبانه حامیان حکومت، از جمله استفاده از کودکان برای اهداف ایدئولوژیک مدنظرشان است. در مراسم ازدواج برگزار شده کودکان نقش پررنگی در تبلیغ این مراسم داشتند. در شب‌های قبل هم تصاویری از آموزش کار با اسلحه به کودکان منتشر شد. در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، استفاده از کودکان در ایست و بازرسی‌ها واکنش‌های زیادی را به دنبال داشت.

در واقع حضور مداحان، بسیجیان و دسته‌جات مذهبی– سیاسی حکومتی در خیابان‌ها تلاشی برای نشان دادن سلطه قدرت و ایدئولوژی حکومت بر خیابان است.

حکومت، برای ایجاد این سلطه استفاده از زور، خشونت و ایجاد رعب و‌ وحشت را حتی جایز و‌ واجب می‌داند. جمهوری اسلامی با این ابزارهاست که بحران و شرایط اضطراری را بدون وقفه در جامعه زنده نگه داشته و آن را جزئی از ابزارهای بقای حاکمیت خود کرده و هزینه‌های روانی این نمایش‌ها را شهروندان نیز می‌پردازد. ایجاد سلطه ایدئولوژی حکومتی بر خیابان، نتایج و تاثیرات منفی جبران‌ناپذیری بر جامعه خواهد داشت و شرایط جنگی و خشونت را نهادینه می‌کند.

«جولیا بطروس» خواننده زن لبنانی است که برخی از هواداران جمهوری اسلامی ترانه های او را چون مضمون حماسی و میهن پرستانه دارد می‌پسندند. او در سال ۱۹۸۲ همزمان با حمله دوم اسرائیل به لبنان شروع به خواندن به زبان عربی کرد.

در اقدامی بی‌سابقه کنسرت خانم بطروس در یکی از همین تجمعات شبانه در خیابان باغ فردوس تهران نمایش داده شد. این اتفاق در حالی افتاد که تک‌خوانی زنان در ایران ممنوع است و خوانندگان و نوازندگان زن از زمان پیروزی انقلاب ۵۷ با مجازات‌ها، موانع و فشارهای جدی روبرو بوده‌اند.

در حالی که جمهوری اسلامی، همواره با هنرمندان معترض برخورد کرده، آن‌ها را از فعالیت منع کرده یا عرصه را طوری بر آن‌ها تنگ کرده که یا خانه‌نشین شوند و نتوانند کار کنند و یا ایران را ترک کنند.

مهدی یراحی، خواننده‌ای که با اعتراضات علیه حکومت ایران همراه شده بود، بعد از آخرین برخورد قضایی در پی انتشار ترانه‌ای با عنوان «روسری‌تو در بیار» در حمایت از جنبش مهسا حدود سه سال پیش، بازداشت شد، به حبس محکوم شد و ۷۴ ضربه شلاق خورد. او قبلا هم به دلایلی مانند حمایت از اعتراضات کارگری خوزستان بازداشت و ممنوع‌الفعالیت شده بود.

توماج صالحی، رپر معترض تا به‌‌حال دو بار برای ترانه‌های اعتراضی‌اش به زندان رفته است. برای اوهم پرونده «فعالیت تبلیغی علیه نظام» تشکیل شد و به حبس محکوم شد.

شروین حاجی‌پور، خواننده ترانه «برای»، برنده جایزه بهترین ترانه برای تغییر اجتماعی گرمی شد، اما دادگاه انقلاب ساری او را برای انتشار این ترانه به «تبلیغ علیه نظام» متهم و به حبس و ساختن موسیقی علیه آمریکا محکوم کرد.

به‌نظر می‌رسد متولیان فرهنگ و هنر حکومت ایران اگر بدانند هنرمندی راوی روایت آن‌ها خواهد بود، آماده‌اند برخی خطوط و مرزبندی‌های چهل و اندی ساله را نادیده بگیرند.

اکنون، کنسرت جولیا بطروس را در خیابان پخش کنند یا قیصر، خواننده لس آنجلسی را روز عید غدیر خم، هم‌زمان با سالمرگ آیت‌الله خمینی، به قول خودشان به «مهمونی کیلومتری غدیر» بیاورند تا در میدان امام حسین تهران روی صحنه کنسرت خیابانی برود.

«بینش بلور» با نام هنری قیصر، خواننده لس‌آنجلسی، روز ۱۴ خرداد، در میان شعارهای مرگ بر آمریکا حاضران در جشن خیابانی عید غدیر، روی صحنه رفت و آواز خواند. تقریبا همه رسانه‌های رسمی داخل ایران اجرای او را پوشش دادند.

آقای بلور که مقیم نروژ است و در سال‌های اخیر به ایران سفر می‌کرده، در طول جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران هم در صفحه اینستاگرامش بارها از سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران حمایت کرد. او در همکاری با بازوی تخصصی موسیقی سازمان هنری اوج، وابسته به سپاه پاسداران، قطعه‌ای هم برای دانش‌آموزان میناب خوانده است. این قبیل اقدامات، بر اساس نیاز و ضرورت زمان حکومت وارد صورت می‌گیرد و تاثیر مقطعی دارد.

تجمع‌های خیابانی حامیان حکومت در تهران. عکس: Morteza Nikoubazl/NurPhoto/picture alliance

ترومای جمعی

در ماه‌های اخیر، در ایران بسیاری کشته شدند، یا در معرض اعدام‌ و دستگیری‌ بوده‌ و هستند. مردم زیر نظرند. زنان تحت کنترل مکانیسم‌های ظالمانه و آزاردهنده‌ هستند. در واقع آن‌چه در ایران می‌گذرد با تعریف ترومای جمعی مطابقت دارد.

ترومای افراد مختلف در جامعه متفاوت است. ممکن است یک نفر خودش یا یکی از نزدیکانش بازداشت شده باشد، دیگری فقط با دنبال کردن اخبار دچار مشکل روحی شده یا فرد دیگری اصلا تمایلی به تغییر ندارد. در جامعه‌ای که دچار ترومای جمعی است با نیازهای متفاوت افراد چه باید کرد؟

دکتر دافی: ترومای جمعی ایران پیچیده است و این که تروما هم‌چنان ادامه دارد وضعیت را پیچیده‌تر هم می‌کند. مردم سعی می‌کنند خودشان را با شرایط خیلی بی‌ثبات وفق دهند، خود این بی‌ثباتی یک بعد دیگر به تجربه تروما اضافه می‌کند.

ما انسان‌ها چندین نیاز اساسی داریم. در سطح خیلی ابتدایی نیاز به غذا و سرپناه است. بسیاری از مردم ایران الان در همین سطح هم احساس تهدید و خطر می‌کنند، چون فکر می‌کنند اگر به حکومت اعتراض کنند ممکن است شغل و خانه‌شان را از دست بدهند.

سطح بعدی نیازهای ابتدایی حس امنیت است. در حال حاضر در ایران دقیقا برعکس این حس یعنی حس خطر خیلی زیاد است. مثلا این که به چه کسی می‌توانم اعتماد کنم؟ در خیابان به مردم می‌توانم اعتماد کنم یا لباس شخصی‌ هستند؟ با چه کسی راحت می‌توانم حرف بزنم؟ مثلا می‌دانم بعضی جوان‌هایی که در این اعتراضات شرکت کردند تمایلی ندارند در خانه با پدر و مادرشان در این مورد صحبت کنند، چون شاید والدین از پیامدهای درگیر بودن فرزندشان در اعتراضات می‌ترسند.

سطح بالاتر نیازهای روانی ما برقراری رابطه و دوستی‌ است. این که بتوانیم در فعالیت‌های مفید و هدف‌دار مثل رویدادهای فرهنگی شرکت کنیم که این نیاز هم در ایران در خطر است.

در شرایط عادی، شهروندان از دولت می‌خواهند که برای تامین این نیازها به آن‌ها کمک کند. اما این الان در کشوری که ظاهرا بین حاکمان و مردم برخورد جدی وجود دارد، غیرممکن است.

نکته خیلی مهم این که در شرایط ترومای جمعی باید توجه کنید که آیا علائم اختلال اضطراب پس از سانحه یا PTSD را دارید یا نه. ممکن است فلش‌بک‌های ناگهانی یا

دکتر دافی از سرشناس‌ترین روانپزشکان حوزه تروما در جهان است. دکتر دافی: بیش‌تر مردم خود را با آن‌چه که اطرافشان می‌گذرد وفق می‌دهند و با مرور زمان دچار مشکلات روانی نمی‌شوند. اما اقلیت قابل‌توجهی در خطر ابتلا به مشکلات روانی ماندگار هستند.

تحقیقات نشان داده که تاثیرات تروما بر روان ما بستگی به اتفاق وحشتناکی که رخ داده ندارد. در واقع، کاری که ما پس از آن حادثه انجام می‌دهیم هست که می‌تواند مهم، مفید و موثر باشد.

کسانی که خاطرات، فلش‌بک‌ها و یادآوری‌های آزاردهنده را تجربه می‌کنند، باید بدانند که محرک‌هایی این‌ها را یادآوری می‌کند. محرک می‌تواند یک صدا، بوی خاص یا تصویری باشد شبیه به آن‌چه که در لحظه تروما یا ضربه روانی اولیه تجربه کرده بودند.

اگر این محرک‌ها را نشناسید، دوباره به سرعت درگیر آن خاطره و تصویر وحشتناک می‌شوید. مثلا بدانید که بویی خاص، شب آتش‌سوزی را به یاد می‌آورد. دفعه بعد که این بو به مشام‌ رسید، تشخیص دهید که این بو فقط یک محرک است و به خودتان بگویید که قرار نیست دوباره آن اتفاق رخ بدهد، اضطراب و وحشتم برای این نیست که الان خطری مرا تهدید می‌کند، واکنش من به آن خاطره است. به این ترتیب ارتباط محرک و آن خاطره را قطع کنید. سعی کنید این تکنیک مهم را یاد بگیرید تا با یادآوری خاطرات آن تروما عذاب نکشید.

یک بیمار دارم که در انفجار گرفتار شده بود، نزدیک به یک ماشین ایستاده بود که بمب منفجر شده بود. مردم زیادی می‌میرند و مجروح می‌شوند. او هم ساعت‌ها زیر آوار بود و به شدت مجروح شده بود. زنده ماند، ولی دچار اختلال اضطراب پس از سانحه یا PTSD شد. برای همین هر وقت در خیابان ماشینی می‌دید که فقط رنگش به آن ماشینی که منفجر شده بود شبیه بود، همه چیزهای وحشتناکی که آن روز زیر آوار دیده بود برایش زنده می‌شد.

وقتی متوجه شد که این یک محرک است، بیرون می‌رفتیم و زمانی که ماشینی شبیه آن می‌دیدیم، به جای این که از این محرک فرار کند یا سعی کند نگاهش نکند، عمدا خوب نگاهش می‌کرد و با خودش می‌گفت که این همان ماشین نیست، هیچ بمبی در این ماشین نیست، احساس وحشتم فقط برای این است که شبیه به ماشین روز حادثه ‌‌است.

دکتر دافی: کارهایی هست که مردم بتوانند برای محافظت از خودشان انجام دهند. نکته مهم این است که مردم روی چیزی که اطراف‌شان می‌گذرد تمرکز کنند و درباره آن‌چه که شاید اتفاق میفتاد، نشخوار فکری نکنند.

نشخوار فکری زمانی است که افراد روی جنبه‌های منفی آنچه که اطرافشان می‌گذرد انگشت می‌گذارند و رهایش نمی‌کنند؛ اگر فلان اتفاق بیفتد چه؟ چرا این‌جوری شد؟ و…

چون این جور سئوالات به راه‌حلی نمی‌رسد و فقط باعث اضطراب زیاد می‌شود. می‌توانید به اتفاقی که افتاده فکر کنید، ولی مثلا در اعتراضات بودید و کسی را گرفته‌اند و برده‌اند، اگر بعدش دائم از خودتان بپرسید که چرا کاری نکردم؟ چه کار دیگری می‌توانستم بکنم؟ چرا مرا به جایش نبردند؟ این افکار به کسی که دستگیر شده کمکی نمی‌کند، اما برای شما حتما مشکلات روانی ایجاد خواهد کرد.

اگر درگیر سئوالات «اگر این جوری، اگر آن جوری» هستید، از خودتان بپرسید که اگر دوست صمیمی‌ام درباره کارهایی که فلان روز انجام داده یا نداده دائم فکر می‌کرد، من به او چه می‌گفتم؟

اگر احساس گناه می‌کنید، معمولا نشانه این است که بیش از حد فکر می‌کنید و در حال نشخوار فکری هستید. احساس گناه نشانه این است که شاید لازم است نحوه تفکرتان درباره شرایط را عوض کنید.

چیزی را که می‌توانید تغییر دهید، تغییر دهید و با چیزی که نمی‌توانید، خودتان را وفق دهید. این انعطاف‌پذیری مهم است. ما برای محافظت از خود باید سازگاری را یاد بگیریم.

از خودتان هم فردی و هم گروهی مراقبت کنید. مراقب سلامت جسمی‌تان باشید، چیزهای ابتدایی؛ ورزش، تغذیه مناسب، خواب کافی. سلامت جسم به حفظ سلامت روان هم کمک می‌کند.

اگر تصویر دردناک حادثه مدام به ذهن بیاید و شما سرکوبش کنید، آن تصویر دوباره برمی‌گردد، حتی قوی‌تر و به دفعات بیش‌تر. پس سعی نکنید جلوی خاطرات را بگیرید. رویشان تمرکز نکنید، بگذارید بیایند و بروند و به خودتان بگویید که این فقط یک خاطره است و قرار نیست دوباره اتفاق بیفتد.

چیزی که درباره محرک‌ها گفتم را انجام دهید. آن محرک را تشخیص دهید، آگاهانه به آن توجه کنید و به خودتان بگویید که این فقط یادآور خاطره تروما است.

نکته بعدی این که مردم باید واقعا سعی کنند زیاد در معرض پوشش رسانه‌ای اتفاقات وحشتناک قرار نگیرند، چون باعث می‌شود بیشتر درباره این که چiقدر همه چیز وحشتناک است فکر کنند.

سعی کنید روی آن‌چه در زندگی‌تان مثبت است تمرکز کنید. احساس معنا‌دار بودن و هدف‌دار بودن زندگی را حفظ کنید. اگر می‌توانید باعث تغییری بشوید، سعی کنید آن را انجام دهید.

من حدس می‌زنم درگیر شدن در فعالیت‌های جمعی، تظاهرات و اعتراضات می‌تواند برای مردم مثبت باشد. چون حداقل از این که برای ایجاد تغییر تلاش می‌کنند، احساس خوبی می‌کنند.

نگرانی بزرگ من برای کسانی است که منزوی شده‌اند. انزوا و قطع روابط اجتماعی عامل کلیدی بروز مشکلات روانی در آینده است. حس همبستگی جمعی عامل مهمی برای محافظت از سلامت روانی است. اگر برای ایجاد تغییر تلاش می‌کنید، به‌عنوان جزئی از گروهی بزرگ‌تر آن را انجام دهید.

مهم است که امید را از دست ندهید. یادتان باشد که حکومت‌های مستبد زیادی در سراسر جهان بودند، رژیم‌های بی‌رحم و سرکوب‌گر که به نقطه پایان رسیدند. حتی اگه در جامعه‌ای زندگی می‌کنید که هر لحظه احساس خطر می‌کنید، مهم است که سعی کنید امید را حفظ کنید. مثل اوکراین، در مناطق مرزی اوکراین مردم هر ساعت روز احساس خطر می‌کنند، ولی این امید که تغییر ممکن است را از دست نداده‌اند.

پژوهش‌های زیادی درباره کشورهایی که مدت طولانی در معرض حملات راکتی بودند انجام شده است. نتیجه این بوده که حفظ حس همبستگی اجتماعی و قدرت جمعی در مقابل فشار روانی از شما محافظت می‌کند. جنگ، فارغ از جغرافیا و انگیزه‌های سیاسی، یکی از ویرانگرترین تجربه‌های جمعی در تاریخ بشر بوده که نه‌تنها زیرساخت‌های جوامع را نابود می‌کند، بلکه تار و پود روابط اجتماعی و فرهنگی مردم را دستخوش دگرگونی‌های عمیق می‌سازد.

با پایان یافتن درگیری‌های نظامی، آغاز «دوران پسا‌ جنگ» صرفا به‌معنای خاموش شدن صدای سلاح‌ها نیست؛ بلکه مرحله‌ای حساس و پیچیده از بازتعریف هویت و برخورد با خاطرات تروماتیک است. تحولات اجتماعی در دوران پسا‌ جنگ به‌شدت به شرایط تاریخی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی هر جامعه وابسته هستند. در برخی کشورها، این دوران فرصتی برای بازاندیشی در بنیان‌های اجتماعی فراهم می‌کند، در حالی که در جوامع دیگر، میراث جنگ به شکل‌ تازه‌ای از خشونت، بی‌اعتمادی و شکاف‌های اجتماعی تبدیل می‌شود.

به عقیده کارشناسان، برای اکثریت مردم ایران که پیش‌تر نیز با بار سنگین مشکلات معیشتی، تورم و بی‌ثباتی اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کردند، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، شرایط را بحرانی‌تر کرد. با وخامت اقتصاد نیمه‌جان کشور، موج بیکاری، تعدیل نیروها و تعطیلی مشاغل، کورسوی امید مردم برای تامین حداقل‌های زندگی نیز به خاموشی گرایید.

بسیاری از شهروندان خود را در وضعیتی از بلاتکلیفی و بی‌آیندگی یافتند و احساس می‌کنند که نه تنها چشم‌انداز پیشرفت و رفاه از دست رفته، بلکه حتی امکان بقا و امرار معاش نیز روزبه‌روز دشوارتر می‌شود. در چنین شرایطی، سرمایه اجتماعی، یعنی همان اعتماد متقابل و اعتماد به نهادهای رسمی، به‌شدت فرسوده شده و جامعه بیش از پیش به سوی انزوا، بی‌اعتمادی و بی‌تفاوتی سوق داده شده است.

یک پژوهشگر حقوق کودک به خبرآنلاین گفته است: «اگر به گذشته نگاه کنیم، جنگ‌ها همیشه پایان یافته‌اند، اما آن‌چه هرگز به‌طور کامل پایان نمی‌یابد، اثر آن‌ها بر ذهن انسان‌هاست؛ به‌ویژه بر ذهن کودکانی که بی‌آن‌که انتخابی داشته باشند، در دل آن متولد شده یا رشد کرده‌اند. کودک، برخلاف بزرگسال، تاریخ را تحلیل نمی‌کند؛ او آن را زندگی می‌کند. و این زندگی، به حافظه‌ای تبدیل می‌شود که حتی در سکوت نیز ادامه دارد.»

در ادبیات حقوق بین‌الملل و مطالعات روان‌شناسی اجتماعی، جنگ تنها یک رخداد نظامی نیست؛ بلکه یک فرآیند عمیق انسانی است که در لایه‌های پنهان جامعه رسوب می‌کند و به‌تدریج در حافظه جمعی ملت‌ها تثبیت می‌شود. این حافظه، صرفا مجموعه‌ای از خاطرات گذشته نیست، بلکه نیرویی زنده و فعال است که بر شکل‌گیری هویت نسل‌های آینده اثر می‌گذارد. در چنین چارچوبی، کودکان در موقعیتی دوگانه قرار می‌گیرند: از یک‌سو قربانیان مستقیم یا غیرمستقیم خشونت و بی‌ثباتی ناشی از جنگ‌اند، و از سوی دیگر، حاملان آینده حافظه تاریخی یک ملت. آنچه آنان تجربه می‌کنند، تنها تجربه فردی نیست؛ بلکه بخشی از یک روایت جمعی است که در ذهن جامعه ثبت و بازتولید می‌شود.

نتیجه‌گیری

در تمام سال‌های گذشته پس از فراز و فرودهایی که اعتراضات خیابانی به‌همراه داشت، معمولا حامیان جمهوری اسلامی نیز به خیابان می‌آمدند و شعارهایی در حمایت از حکومت سر می‌دادند اما در طول ۴۷ سالی که از عمر حکومت جمهوری اسلامی می‌گذرد تشویق حضور مردم در خیابان برای چهل و چند شب بی‌سابقه است. این اقدام در زمان جنگ ایران و عراق و جنگ ۱۲ روزه در سال ۱۴۰۴ هم مطرح نبود.

حکومت از ابتدای شروع جنگ مجدد از 9 اسفند 1404، از یک طرف حق خودش می‌داند که به بهانه شرایط جنگی محدودیت‌هایی را اعمال کند و از طرف دیگر، نگران شروع دوباره اعتراضات خیابانی بود. از همین رو فرمانده نیروی انتظامی در همان روز اول جنگ اعلام کرد که معترضان را به چشم «دشمن» می‌بینند و نیروهای مسلح «دست به ماشه» هستند.

جنگ چهل روزه ایران با آمریکا و اسرائیل، علاوه بر پیامدهای سیاسی و امنیتی، بر وضعیت فرهنگی و هنری داخل ایران نیز تاثیر گذاشته است.

همزمان با جنگ، نهادهای رسمی و حامیان حکومت از ابزارهای فرهنگی و هنری برای بازتاب و ترویج روایت خود از رویدادها استفاده کردند.

خیابان‌هایی که در ماه‌های پیش از جنگ صحنه اعتراضات ضدحکومتی و کشتارمعترضان بودند، با آغاز جنگ به میدان رجزخوانی حامیان حکومت تبدیل شدند. در این تجمع‌ها، علاوه بر شعارها و سخنرانی‌ها برای تهییج روحیه مخاطبان، کلاس‌های آموزش استفاده از تسلیحات جنگی و فعالیت‌های سرگرم‌کننده نیز برگزار می‌شد.

علاوه بر مداحی‌ها، پخش کنسرت و حضور برخی هنرمندان و اجراهای زنده هم به شب زنده‌داری‌ها در خیابان‌ اضافه شد.

اتهام «جاسوسی» به یکی از محوری‌ترین ابزارهای دستگاه قضایی در موج جدید پرونده‌ها تبدیل شده است. بسیاری از ناظران معتقدند حکومت ایران در شرایطی که با بحران‌های اقتصادی، نارضایتی اجتماعی و پیامدهای سیاسی جنگ روبه‌رو است، از مجازات مرگ برای افزایش هزینه اعتراض و ایجاد بازدارندگی استفاده می‌کند.

غلامحسین محسنی اژه‌ای، رییس قوه قضاییه، ۲۳ تیرماه خواستار تسریع در رسیدگی به پرونده‌های مربوطه به ارتباط با اسرائیل شد و گفت «این پرونده‌ها باید در نهایت سرعت تعیین تکلیف شوند»، زیرا به گفته او بخشی از «اثر بازدارنده» این احکام به سرعت اجرای آن‌ها وابسته است.

چند هفته بعد، اسدالله جعفری، رییس کل دادگستری اصفهان، نیز اعلام کرد احکام قطعی در پرونده‌های مرتبط با اسرائیل، محاربه، افساد فی‌الارض و اعدام، «خارج از نوبت» اجرا خواهند شد.

پس از جنگ؛ تورم بی‌سابقه، رکود اقتصادی و بحران معیشتی در ایران غوغا می‌کند. ایران در این مرحله، با شکاف‌های داخلی و چالش‌های عمیق اقتصادی و اجتماعی همراه روبه‌رو خواهد شد، از جمله تورم شدید، رکود اقتصادی برآوردشده در حدود 10 درصد، قطعی‌های گسترده برق، و هم‌چنین مطالباتی برای توقف پیگردها و اقدامات امنیتی علیه مخالفان.

جنگ در حدود 270 میلیارد دلار خسارت اقتصادی برا ایران وارد کرده است که عمدتا بر بخش‌های زیرساختی، آموزشی، بهداشتی، انرژی، صنعت فولاد و مسکن وارد شده است.

اقتصاد ایران پس از جنگ، در شرایطی وارد فاز جدید خواهد شد که بالاترین نرخ تورم مواد غذایی از زمان جنگ جهانی دوم را تجربه می‌کند. بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، تورم سالانه مواد غذایی در ماه مه به حدود 130 درصد و تورم قیمت گوشت و مرغ نیز به 176 درصد رسیده است.

هم‌چنین کارشناسان حوزه سلامت نسبت به افزایش سوءتغذیه، پوکی استخوان و تاخیر رشد کودکان هشدار داده‌اند که ناشی از ناچار شدن بسیاری از خانواده‌ها به حذف لبنیات از سبد غذایی خود به دلیل افزایش قیمت‌هاست.

محمد جهرمی، وزیر پیشین ارتباطات ایران در هشداری قابل توجه نوشت: «بمب بعدی که ممکن است ترامپ و نتانیاهو پرتاب کنند، احتمالا نه از جنس باروت بلکه از نوع تورم خواهد بود.»

جهرمی میدان نبرد آینده را سفره‌های مردم، اجاره مسکن و شرایط معیشتی توصیف کرد. از سوی دیگر، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران همچنان نسبت به دشواری‌های اقتصادی پیش‌رو هشدار داده و خواستار حفظ انسجام اجتماعی در مرحله آینده شد.

طبق گزارشات میدانی، نشانه‌های نارضایتی عمومی با کاهش تدریجی محدودیت‌های اینترنتی در حال افزایش است که بحث‌های گسترده‌ای را برانگیخته است.

جمهوری اسلامی ایران، پس از پایان جنگ به دنبال آن است، صرفا توافقات سیاسی یا هسته‌ای نیست، بلکه رهایی از فشارهای شدید اقتصادی است که سال‌ها بر کشور تحمیل شده است؛ با این حال، پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد هرگونه گشایش مالی احتمالی، محدود خواهد بود و با حجم خسارت‌های واردشده به اقتصاد ایران در طول جنگ، تناسبی نخواهد داشت.

بحران‌های اقتصادی و کاهش سطح معیشت به‌طور محسوس افزایش یافته و قیمت‌ها در پی محاصره دریایی و پیامدهای جنگ، جهش ملموسی دارند. هم‌چنین دست‌کم چهار میلیون نفر به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، شغل خود را از دست داده‌اند. این امر می‌تواند زمینه‌ساز شکاف‌ها و تنش‌های فزاینده داخلی شود.

در چنین وضعیتی، با وجود سرکوب خونین دی ماه و پس از آن جنگ 40 روزه، در حال حاضر اعتراضات کارگران و حتی دانش‌آموزان آغاز شده است. بنابراین، مبارزه طبقاتی و اعتراضات مردمی نه تنها دور از انتظار نیست، بلکه تشدید هم خواهد شد.

سه‌شنبه نوزدهم خرداد 1405-نهم یونی 2026

نوشته تجمعات طرفداران شبانه حکومت‌ در خیابان‌ها و کابوس کودکان و مبارزه! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️:بهرام رحمانی

آکادمی اطلاعات ملی ترکیه‌(MİA) با انتشار گزارش جامع «جنگ آمریکا / اسرائیل و ایران، به تاریخ 20 مه 2026، از منظر نظامی و ژئوپلیتیکی و تاثیرات آن بر ترکیه»، پیامدهای رویارویی نظامی 40 روزه که از 28 فوریه آغاز شد را مورد تحلیل قرار داد.

در این گزارش، ابعاد نظامی، فناوری، ژئوپولیتیکی و امنیتی جنگ اخیر میان آمریکا، اسرائیل و ایران و پیامدهای آن برای منطقه و ترکیه بررسی شده است.

این گزارش، تحولات جنگ‌های مدرن را در چارچوب نقش فزاینده فناوری‌های نوین از جمله هوش مصنوعی، سامانه‌های بدون سرنشین، جنگ الکترونیک و عملیات مبتنی بر شبکه ارزیابی می‌کند و می‌گوید که ماهیت درگیری‌ها از ساختار پلتفرم‌محور به سمت داده‌محور و شبکه‌محور در حال تغییر است.

گزارش ابعاد فنی، دکترینال و ژئوپلیتیکی منازعات اخیر در منطقه و پیامدهای آن بر امنیت ملی ترکیه را مورد بررسی قرار داده است. این گزارش با تمرکز بر تحول در ماهیت جنگ‌های مدرن، به واکاوی نقش کلیدی فناوری‌های نوظهور و تغییر توازن قدرت در خاورمیانه می‌پردازد.

در این گزارش تاکید شده که این درگیری‌ها فراتر از یک رویارویی صرف، آغازگر دوره‌ای جدید در حوزه امنیت انرژی، زیرساخت‌های حیاتی، تاب‌آوری اجتماعی و عملیات شناختی است.

پروفسور طلحه کوسه، رییس این آکادمی، با بیان این‌که پیش‌بینی‌های قبلی این نهاد درباره منطقه‌ای شدن درگیری‌ها تحقق یافته، تصریح کرد که ورود مستقیم آمریکا به این جنگ، تحولات بنیادین در دکترین‌های نظامی و عملیات اطلاعاتی را آشکار کرده است.

این گزارش نشان می‌دهد که جنگ مدرن از پلتفرم‌های سنتی به ساختاری مبتنی بر «داده»، «شبکه» و «پایداری عملیاتی» تغییر جهت داده است.

بر اساس ارزیابی آکادمی اطلاعات ملی ترکیه، سامانه‌های هوش مصنوعی در شناسایی، نظارت و پدافند هوایی، سرعت تصمیم‌گیری در میدان نبرد را به‌شدت افزایش داده‌اند. هم‌چنین برتری در طیف الکترومغناطیسی و امنیت ارتباطات ماهواره‌ای به عوامل تعیین‌کننده در نتیجه جنگ تبدیل شده‌اند.

یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که استفاده از پهپادهای کم‌هزینه و حملات موشکی چندلایه ایران، برخی سامانه‌های پیشرفته پدافندی را دور زده است که این مسئله ضرورت ایجاد «معماری‌های یکپارچه دفاعی» شامل امنیت سایبری و هشدارهای زودهنگام را برجسته می‌کند.

در پایان گزارش، آمده است که پلتفرم‌های نظامی گران‌قیمت، علی‌رغم اهمیت‌شان، در برابر تهدیدات موشکی و پهپادی آسیب‌پذیری بیشتری از خود نشان داده‌اند.

در بخش چکیده مدیریتی گزارش آمده است که سامانه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در فرایندهای شناسایی، رصد، اولویت‌بندی اهداف و پدافند هوایی نقش پررنگ‌تری یافته‌اند و چرخه تصمیم‌گیری نظامی را تسریع کرده‌اند. همچنین تأکید شده است که کنترل طیف الکترومغناطیسی، زیرساخت‌های ارتباطی و شبکه‌های فرماندهی و کنترل به بخشی تعیین‌کننده از جنگ‌های آینده تبدیل شده‌اند.

این گزارش، هم‌چنین به افزایش نقش پهپادهای انتحاری و حملات اشباعی در عبور از سامانه‌های پدافند هوایی اشاره کرده و می‌افزاید که حتی سامانه‌های چندلایه دفاع هوایی نیز در برابر حملات گسترده و کم‌هزینه آسیب‌پذیر هستند.

بخشی از این گزارش به ارزیابی پدافند هوایی در جنگ‌های نوین پرداخته و تأکید می‌کند که مفهوم «سپر دفاعی نفوذناپذیر» با چالش‌های جدی مواجه شده است. نویسندگان گزارش معتقدند که پایداری عملیاتی، مدیریت هزینه مهمات و ظرفیت تولید انبوه، اکنون بیش از پیش در تعیین سرنوشت جنگ‌ها نقش دارند. هم‌چنین در حوزه ژئوپلیتیک، این سند به بررسی تغییر ساختار قدرت در ایران، راهبردهای منطقه‌ای اسرائیل و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی در خلیج و عراق می‌پردازد.

در بخش دیگری از این سند، حمله به زیرساخت‌های حیاتی، مراکز انرژی، شبکه‌های راداری و سامانه‌های ارتباطی به‌عنوان یکی از ویژگی‌های اصلی جنگ‌های مدرن توصیف شده و بر ضرورت افزایش تاب‌آوری زیرساختی و اجتماعی کشورها تأکید شده است.

گزارش آکادمی اطلاعات ملی ترکیه، هم‌چنین با اشاره به تحولات منطقه‌ای، پیامدهای احتمالی جنگ بر امنیت خاورمیانه، مسیرهای انتقال انرژی و توازن‌های ژئوپولیتیکی را بررسی می‌کند. در این چارچوب، بر اهمیت پروژه‌هایی مانند «کریدور میانی» و «جاده توسعه» برای ترکیه تأکید شده است.

در بخش مربوط به ترکیه، این گزارش بر ضرورت تقویت ظرفیت تولید صنایع دفاعی، توسعه سامانه‌های پدافند هوایی و موشکی، حفاظت از زیرساخت‌های راهبردی و افزایش توان مقابله با جنگ شناختی و عملیات اطلاعاتی تأکید می‌کند.

آکادمی اطلاعات ملی ترکیه، در معرفی این گزارش، پرسش‌هایی درباره نقش فناوری، داده، پهپادها، سامانه‌های دفاع هوایی و جنگ الکترونیک در تعیین سرنوشت جنگ‌های آینده و درس‌های امنیتی احتمالی آن برای ترکیه مطرح کرده است.

بر اساس این گزارش، جنگ دیگر صرفا میدان نبرد تانک‌ها، جنگنده‌ها و موشک‌ها نیست. بلکه عرصه‌ای چندلایه است که در آن هوش مصنوعی، شبکه‌های داده، جنگ الکترونیک، اقتصاد مهمات، زیرساخت‌های انرژی، رسانه‌ها و حتی تاب‌آوری اجتماعی، همگی به عناصر تعیین‌کننده تبدیل شده‌اند.

نقش هوش مصنوعی و تحول میدان نبرد با پهپادها

یکی از اصلی‌ترین موضوعات این گزارش، نقش فزاینده هوش مصنوعی در جنگ است. گزارش توضیح می‌دهد که هوش مصنوعی به بخش مهمی از جنگ‌های مدرن تبدیل شده و اکنون در تحلیل تصاویر، شناسایی اهداف، مدیریت سامانه‌های دفاعی و تصمیم‌گیری نظامی نقش دارد. این موضوع سرعت جنگ را بسیار افزایش داده و باعث شده کشوری که توان پردازش داده و واکنش سریع‌تری داشته باشد، برتری عملیاتی پیدا کند.

به باور نویسندگان، هم‌چنین این جنگ نشان داد حتی پیشرفته‌ترین سامانه‌های پدافندی نیز در برابر حملات گسترده پهپادی و موشکی کاملاً امن نیستند. استفاده هم‌زمان از پهپادهای ارزان و موشک‌های مختلف می‌تواند سامانه‌های دفاعی گران‌قیمت را تحت فشار قرار دهد و فرسوده کند. به همین دلیل مفهوم سنتی دفاع هوایی نیازمند بازنگری شده است.

گزارش در ادامه تاکید می‌کند که پهپادها و سامانه‌های بدون سرنشین دیگر فقط ابزار شناسایی نیستند، بلکه به یکی از ارکان اصلی جنگ تبدیل شده‌اند. این سیستم‌ها با هزینه کم می‌توانند خسارات سنگینی ایجاد کنند و حتی زیرساخت‌های حیاتی را هدف قرار دهند. به همین دلیل ارتش‌ها ناچارند ساختار دفاعی و تاکتیک‌های خود را با جنگ‌های مبتنی بر پهپاد و سامانه‌های خودکار تطبیق دهند.

نویسندگان توضیح می‌دهند که که ناوهای هواپیمابر، کشتی‌های بزرگ و پایگاه‌های متمرکز هم‌چنان اهمیت نظامی دارند اما در برابر موشک‌ها و پهپادهای ارزان‌قیمت بسیار آسیب‌پذیرتر شده‌اند. بنابراین چالش اصلی نه بی‌ارزش شدن آن‌ها بلکه افزایش خطرپذیری این تجهیزات در برابر تهدیدات جدید است،.

جنگ فرسایشی و اهمیت ظرفیت صنعتی و تغییر مفهوم امنیت 

بخش مهم دیگری از گزارش درباره «تداوم جنگ» و ظرفیت صنعتی است. نویسندگان معتقدند که در جنگ‌های مدرن فقط فناوری پیشرفته کافی نیست، بلکه توان تولید مداوم موشک، پهپاد و مهمات نیز عامل تعیین‌کننده است. به همین دلیل صنایع دفاعی باید علاوه بر فناوری، از نظر ظرفیت تولید ذخایر استراتژیک و زنجیره تأمین نیز مقاوم باشند. مفهومی که گزارش آن را «عمق سه‌بعدی» صنایع دفاعی می‌نامد.

نویسندگان همچنین تأکید می‌کنند که مرز میان جنگ نظامی و جامعه مدنی از بین رفته و زیرساخت‌های انرژی، اینترنت، بانک‌ها، رسانه‌ها و افکار عمومی نیز بخشی از میدان نبرد شده‌اند. بنابراین امنیت سایبری، تاب‌آوری اجتماعی و مدیریت اطلاعات به اندازه قدرت نظامی اهمیت پیدا کرده‌اند.

نویسندگان معتقدند که در جنگ‌های آینده، موفقیت متعلق به کشوری خواهد بود که بتواند میان فناوری پیشرفته، ظرفیت صنعتی، امنیت اطلاعات، انعطاف سازمانی و تاب‌آوری اجتماعی تعادل برقرار کند.

نویسندگان معتقدند جنگ اخیر از همان ابتدا فقط یک عملیات محدود علیه برنامه هسته‌ای یا توان نظامی ایران نبود، بلکه به بحرانی چندلایه تبدیل شد که کل منطقه، مسیرهای انرژی، تجارت جهانی و حتی آینده نظم بین‌المللی را تحت تأثیر قرار داد. از نگاه گزارش، جنگ نشان داد که خاورمیانه دوباره به مرکز رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی تبدیل شده است. 

انرژی، تجارت و اهمیت ژئوپلیتیک مسیرها

یکی از دیگر محورهای اصلی این گزارش، اهمیت انرژی و مسیرهای تجاری است. گزارش توضیح می‌دهد که این جنگ نشان داد امنیت انرژی و امنیت نظامی کاملاً به هم وابسته‌اند و تنش در مناطقی مانند تنگه هرمز، دریای سرخ و شرق مدیترانه مستقیماً بر اقتصاد جهانی، تجارت و زنجیره‌های تأمین اثر می‌گذارد. به همین دلیل مسیرهای انتقال انرژی و کالا به بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی قدرت‌ها تبدیل شده‌اند.

در همین چارچوب، پروژه‌هایی مانند «کریدور میانی» و «جاده توسعه» فقط پروژه اقتصادی نیستند، بلکه ابزارهای ژئوپلیتیکی مهمی محسوب می‌شوند. بحران‌های ناشی از جنگ باعث شده کشورها به دنبال مسیرهای جایگزین برای تجارت و انتقال انرژی باشند و در این میان مسیرهای عبوری از ترکیه اهمیت بیش‌تری پیدا کرده‌اند.

گزارش هم‌چنین تاکید می‌کند که ناامنی در خلیج فارس و تنگه هرمز، اهمیت مسیرهای جایگزین از طریق عراق و ترکیه را افزایش داده است. به اعتقاد نویسندگان، اگر ترکیه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی و لجستیک خود را تقویت کند، می‌تواند از یک کشور ترانزیتی به بازیگری تبدیل شود که در شکل‌دهی نظم تجاری منطقه نقش مهمی دارد.

رقابت ایران، اسراییل و بازیگران منطقه‌ای و نقش آمریکا

بخش مهمی از گزارش به توازن قدرت میان ایران، اسراییل و کشورهای منطقه و نقش آمریکا اختصاص دارد. نویسندگان معتقدند که جنگ باعث تضعیف نفوذ و ظرفیت منطقه‌ای ایران شده و این وضعیت خلأ قدرتی در خاورمیانه ایجاد کرده است که رقابت میان بازیگران منطقه‌ای را افزایش می‌دهد. در این میان، اسراییل تلاش می‌کند از تضعیف ایران برای گسترش نفوذ خود استفاده کند، اما هم‌زمان ترکیه را نیز مانعی مهم در برابر سیاست‌های منطقه‌ای خود می‌بیند. به همین دلیل احتمال رقابت مستقیم‌تر میان ترکیه و اسراییل در سوریه، شرق مدیترانه و ساختار امنیتی منطقه افزایش یافته است.

نویسندگان هم‌چنین هشدار می‌دهند که اسراییل ممکن است حضور نظامی و امنیتی خود را در سوریه و لبنان گسترده‌تر و دائمی‌تر کند. روندی که می‌تواند هم موازنه منطقه‌ای را بر هم بزند و هم امنیت ترکیه را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل گزارش پیشنهاد می‌کند ترکیه سیاست فعال‌تری برای حفظ توازن منطقه‌ای دنبال کند.

در ادامه، گزارش به نقش آمریکا می‌پردازد و تاکید می‌کند که اگرچه حضور نظامی واشنگتن هم‌چنان عامل مهمی در بازدارندگی منطقه است، اما جنگ اخیر نشان داد حمایت آمریکا از متحدانش می‌تواند محدود و وابسته به محاسبات سیاسی باشد. همین مساله باعث شده بسیاری از کشورها، به‌ویژه در خاورمیانه، به دنبال افزایش «خودمختاری راهبردی» و کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا باشند.

ارزیابی‌ها و درس‌هایی برای ترکیه

نویسندگان این گزارش معتقدند که، جنگ‌های مدرن دیگر فقط به عرصه نظامی محدود نیستند و اقتصاد، فناوری، رسانه، انرژی، افکار عمومی و روحیه جامعه نیز به بخشی از میدان جنگ تبدیل شده‌اند. به همین دلیل ترکیه باید از نگاه سنتی به امنیت فاصله بگیرد و به سمت یک «پارادایم امنیتی جدید» حرکت کند. پارادایمی که در آن علاوه بر قدرت نظامی، تاب‌آوری اجتماعی، امنیت سایبری، ظرفیت صنعتی، مدیریت اطلاعات و قدرت روایت‌سازی نیز نقش تعیین‌کننده دارند.

نویسندگان هم‌چنین تکید می‌کنند که مهم‌ترین درس جنگ برای ترکیه، ضرورت ایجاد «عمق سه‌بعدی» در صنایع دفاعی است. یعنی ترکیب فناوری پیشرفته، توان تولید انبوه و امکان ادامه تولید در جنگ‌های طولانی. تجربه جنگ نشان داده کشورهایی که ذخایر کافی مهمات و ظرفیت تولید مستمر ندارند در جنگ‌های فرسایشی آسیب‌پذیر می‌شوند. به همین دلیل امنیت زنجیره تامین، ذخایر استراتژیک و تداوم تولید بخشی از امنیت ملی محسوب می‌شود.

گزارش در ادامه می‌گوید ساختار جنگ نیز تغییر کرده و ساختارهای متمرکز نظامی در برابر حملات دقیق، پهپادها و جنگ شبکه‌محور آسیب‌پذیرتر شده‌اند. بنابراین ترکیه باید سامانه‌های پراکنده، چندلایه و انعطاف‌پذیر ایجاد کند و از تمرکز زیرساخت‌های حساس، مراکز داده و شبکه‌های فرماندهی در یک نقطه پرهیز کند. نویسندگان تاکید می‌کنند که آینده جنگ به سرعت تصمیم‌گیری، هماهنگی داده‌ها و ساختارهای شبکه‌ای وابسته خواهد بود.

گزارش تاکید می‌کند که در جنگ‌های جدید فقط ارتش‌ها هدف قرار نمی‌گیرند، بلکه جامعه، افکار عمومی، شبکه‌های بانکی، انرژی، ارتباطات و زیرساخت‌های شهری نیز وارد میدان جنگ می‌شوند. به همین دلیل اگر جامعه در بحران دچار ترس، بی‌اعتمادی و آشفتگی روانی شود، حتی ارتش‌های قدرتمند نیز آسیب‌پذیر خواهند شد. از این رو، ترکیه باید علاوه بر توان نظامی، روی انسجام اجتماعی، مدیریت بحران، آمادگی عمومی و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی سرمایه‌گذاری کند.

گزارش هم‌چنین به «جنگ شناختی» و عملیات روانی توجه ویژه‌ای دارد و توضیح می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی، هوش مصنوعی، دیپ‌فیک و عملیات رسانه‌ای اکنون به ابزار جنگ تبدیل شده‌اند. هدف این عملیات فقط انتشار اطلاعات غلط نیست، بلکه ایجاد بی‌اعتمادی، تضعیف روحیه عمومی و مختل کردن تصمیم‌گیری دولت‌هاست. به همین دلیل پیشنهاد می‌شود ترکیه ساختاری برای «امنیت شناختی» ایجاد کند تا بتواند عملیات روانی و روندهای رسانه‌ای را تحلیل و مدیریت کند. گزارش همچنین تاکید می‌کند که توان روایت‌سازی و مدیریت افکار عمومی بین‌المللی، بخشی از موفقیت در جنگ‌های جدید است.

نویسندگان معتقدند ناامنی در خلیج فارس و تنگه هرمز باعث خواهد شد مسیرهای جایگزین تجارت و انرژی اهمیت بیشتری پیدا کنند. در این میان، ترکیه می‌تواند به مرکز اصلی ترانزیت انرژی، تجارت و لجستیک بین آسیا و اروپا تبدیل شود. گزارش تأکید می‌کند که این پروژه‌ها فقط اقتصادی نیستند، بلکه ابزار ژئوپلیتیکی برای افزایش نفوذ منطقه‌ای ترکیه محسوب می‌شوند. 

یکی از بخش‌های مهم گزارش، ارزیابی سیاست خارجی ترکیه در طول جنگ است. نویسندگان معتقدند آنکارا توانست هم‌زمان ارتباط خود را با ایران، کشورهای خلیج فارس، آمریکا، اروپا و پاکستان حفظ کند و همین مسئله به ترکیه مزیت دیپلماتیک مهمی داده است. گزارش این توانایی را نشانه «انعطاف دیپلماتیک» ترکیه می‌داند و معتقد است آنکارا می‌تواند در نظم امنیتی جدید نقش میانجی، متعادل‌کننده و حتی معمار بخشی از ترتیبات منطقه‌ای را ایفا کند. با این حال گزارش تاکید می‌کند که اگر ایران رفتار بی‌ثبات‌کننده در منطقه داشته باشد، ترکیه باید اقدامات بازدارنده لازم را انجام دهد.

در جمع‌بندی نهایی، گزارش تاکید می‌کند که جهان وارد دوره‌ای شده که نظم امنیتی قدیمی به‌تدریج در حال فروپاشی است. در این دوره، قدرت کشورها فقط با تعداد تانک و جنگنده سنجیده نمی‌شود. بلکه فناوری، داده، تولید صنعتی، تاب‌آوری اجتماعی، توان مدیریت بحران و قدرت روایت‌سازی نیز تعیین‌کننده هستند. نتیجه اصلی گزارش این است که ترکیه باید این تحولات را صرفاً تهدید نبیند، بلکه آن را فرصتی تاریخی برای افزایش نفوذ و قدرت راهبردی خود تلقی کند. موفقیت ترکیه در آینده به توانایی این کشور در ایجاد ساختاری چندلایه، پایدار و هماهنگ در حوزه امنیت، فناوری، اقتصاد و جامعه بستگی خواهد داشت.

گزارش آکادمی اطلاعات ملی ترکیه از جنگ 12 روزه میان ایران و اسرائیل منتشر شد

پیش‌تر نیز آکادمی اطلاعات ملی ترکیه‌(MİA) گزارشی تحلیلی با عنوان «جنگ ۱۲ روزه و درس‌هایی برای ترکیه» منتشر کرده که به بررسی تنش‌های نظامی اخیر میان ایران و اسرائیل در فاصله زمانی ۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵ پرداخته؛ درگیری که افکار عمومی از آن با نام «جنگ ۱۲ روزه» یاد می‌کنند.

در این گزارش، ابعاد نظامی، اطلاعاتی، سیاسی و فناورانه درگیری به‌صورت مفصل ارزیابی شده و به درس‌های راهبردی قابل‌استخراج برای ترکیه اشاره شده است.

این درگیری نظامی که در مدت‌زمانی کوتاه تعادل منطقه‌ای را برهم زد، از برتری هوایی تا حملات سایبری، از عملیات‌های روانی تا توانمندی‌های صنایع دفاعی، در چشم‌اندازی گسترده موردبررسی قرار گرفته است.

در گزارش آکادمی اطلاعات ملی، آینده تقابل ایران و اسرائیل و گام‌هایی که ترکیه باید در برابر سناریوهای احتمالی بردارد، نیز به شکلی جامع تشریح شده است.

برجسته‌شدن جنگ سایبری، حملات الکترونیکی و دستکاری دیجیتال

در این گزارش تاکید شده که درگیری نظامی ۱۲ روزه نمونه‌ای برجسته از جنگ‌های نسل جدید است که در مدت‌زمانی کوتاه تأثیرات عمیقی برجا گذاشته‌اند. درگیری با حملات هوایی غافلگیرانه و عملیات‌های ترور اسرائیل آغاز و با بمباران تأسیسات هسته‌ای ایران توسط آمریکا پایان یافت.

در گزارش آمده است که فناوری‌های جنگی مدرن، به‌ویژه عناصر هوایی، چگونه روند درگیری را تغییر داده‌اند. در این میان، ابزارهایی مانند جنگ سایبری، حملات الکترونیکی و عملیات‌های فریب افکار عمومی به شکل ویژه‌ای برجسته شده‌اند.

گزارش می‌نویسد این تنش نظامی نشان داد که دوران جدیدی از درگیری‌ها آغاز شده که فراتر از ارتش‌های سنتی، بر اشکال چندلایه و پیچیده نبرد متمرکز است.

همچنین، گزارش نشان می‌دهد که شبکه‌های اطلاعاتی و عملیاتی اسرائیل که سال‌ها درون ایران فعالیت داشته‌اند، در تعیین سرنوشت این درگیری نقشی حیاتی ایفا کرده‌اند و ساختارهای مدرن اطلاعاتی توانسته‌اند روند درگیری را تغییر دهند.

لزوم آمادگی ترکیه برای تهدیدات مشابه

در این گزارش، آمده که ایران سعی داشت با استفاده از ظرفیت پیشرفته موشک‌های هایپرسونیک توازن ایجاد کند، اما سامانه‌های پدافند هوایی چندلایه باعث شد موفقیت این موشک‌ها محدود بماند.

بااین‌حال، دشواری اسرائیل در مقابله با این موشک‌ها نشان می‌دهد که ترکیه نیز باید برای تهدیدات مشابه آمادگی داشته باشد. ازاین‌رو، مدرن‌سازی سامانه‌های دفاع هوایی و تقویت توانمندی‌های ضد موشکی پیشنهاد شده است.

در بخش دیگری از گزارش تصریح شده که درگیری صرفاً نظامی نبود، بلکه به یک نبرد دیجیتال نیز تبدیل شد.

ایران و اسرائیل از طریق حملات سایبری هم به زیرساخت‌های یکدیگر آسیب زدند و هم سعی کردند افکار عمومی را تحت‌تأثیر قرار دهند. اقدام ایران برای مسدودسازی اپلیکیشن‌هایی چون واتساپ، به‌عنوان نشانه‌ای از اثرات روانی درگیری بر جامعه توصیف شده است.

بر همین اساس، بر اهمیت راهبردی امنیت دیجیتال، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و توسعه نرم‌افزارهای ملی و بومی برای ترکیه تأکید شده است.

همچنین، به ضعف سامانه‌های هشدار اولیه و زیرساخت‌های پناهگاهی در ایران اشاره شده که موجب تلفات غیرنظامی به‌ویژه در تهران و سایر شهرها شده است. این در حالی است که ساختار پیشرفته دفاع غیرنظامی اسرائیل، مانع از رخ‌دهی وضعیت مشابه در آن کشور شده است.

در گزارش آمده است که ترکیه نیز باید در کلان‌شهرهای خود زیرساخت‌های مشابهی ایجاد کند، چراکه ظرفیت دفاع غیرنظامی در آینده، نقش حیاتی خواهد داشت.

لزوم توسعه راهکارهای داخلی و ملی

در ادامه گزارش، اهمیت فرآیند یکپارچه‌سازی و ادغام سامانه‌های سرنشین‌دار و بدون سرنشین در نیروی هوایی ترکیه مورد تأکید قرار گرفته و توصیه شده که علاوه بر ظرفیت تولید انبوه، باید راهکارهای داخلی و ملی برای استفاده از فناوری‌های غیرنظامی در حوزه نظامی نیز توسعه یابد.

در همین راستا، بر لزوم برنامه‌ریزی چندوجهی و بلندمدت در حوزه صنایع دفاعی ترکیه تأکید شده است.

در گزارش، هم‌چنین هشدار داده شده که اگر راه‌حل‌های دیپلماتیک در ایران مسدود شود، بی‌ثباتی منطقه‌ای اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. این وضعیت ممکن است باعث مهاجرت‌های گسترده به سمت ترکیه، اختلال در تامین انرژی و ایجاد تهدیداتی در مرزهای کشور شود. از این‌رو، آمادگی برای این سناریوها ضروری ارزیابی شده است.

پیشنهاد توسعه سیاست‌های امنیتی پیشگیرانه

در ارزیابی آکادمی اطلاعات ملی ترکیه، آمده است که اگر درگیری جدیدی میان ایران و اسرائیل رخ دهد، شدت آن از درگیری‌های پیشین بیش‌تر خواهد بود و ترکیه باید راهبردی چندوجهی در برابر این احتمال تدوین کند.

هم‌چنین، در گزارش تصریح شده که صنایع دفاعی یکی از اهداف اصلی سرویس‌های اطلاعاتی خارجی است و ترکیه باید برای محافظت از فعالان این حوزه، سیاست‌های امنیتی پیشگیرانه توسعه دهد.

در پایان، آموزش نیروهای کلیدی، سامانه‌های هشدار سریع و اقدامات حفاظت دیجیتال به‌عنوان عوامل تعیین‌کننده در جنگ‌های احتمالی آینده معرفی شده‌اند.

آکادمی ملی اطلاعات ترکیه در سال ۲۰۲۳ در چارچوب «سازمان ملی اطلاعات» ترکیه تاسیس شد و از ژانویه ۲۰۲۴ فعالیت خود را آغاز کرده و هدف آن توسعه و تثبیت رشته اطلاعات به‌عنوان یک حوزه علمی است. این آکادمی برنامه‌های تحصیلات تکمیلی در زمینه اطلاعات، امنیت، استراتژی و فناوری‌های مرتبط ارایه می‌دهد و با انجام تحقیقات علمی و پروژه‌های پژوهشی، ایجاد پلتفرم‌های همکاری ملی و بین‌المللی، تقویت جایگاه ترکیه در حوزه اطلاعات و امنیت و تعامل با جامعه علمی جهانی را دنبال می‌کند.

پنج‌شنبه هفتم خرداد 1405-بیست و هشتم مه 2026

نوشته گزارش آکادمی اطلاعات ملی ترکیه درباره پیامدهای جنگ ایران و آمریکا/اسرائیل اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️ : بهرام رحمانی

دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، روز جمعه سفر سه روزه خود به چین را در حالی به پایان رساند که هر دو ابر قدرت پیشرفت در رابطه‌شان را ستودند. اما تحول بزرگی در زمینه مسائل عمده و مورد اختلاف، از جمله ایران و تایوان، اعلام نشد. هم‌زمان پکن اعلام کرده است که شی جین‌پینگ، رییس‌جمهور چین، دعوت دونالد ترامپ برای سفر به آمریکا در سال جاری را پذیرفته است.

دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، روز چهارشنبه ۱۳ مه ۲۰۲۶–۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، وارد پکن شد تا در سفری سه‌روزه با شی جین‌پینگ، رییس‌جمهور چین، درباره مجموعه‌ای از بحرانی‌ترین پرونده‌های جهانی و دوجانبه گفت‌وگو کند. ورود ترامپ به پکن، نخستین سفر یک رییس‌جمهور آمریکا به چین در نزدیک به یک دهه گذشته و نخستین سفر او به این کشور از سال 2017 است. دیدارهای رسمی دو طرف قرار است روزهای پنج‌شنبه و جمعه برگزار شود و جنگ ایران، بحران تنگه هرمز، تجارت، تایوان، هوش مصنوعی، فناوری تراشه و طرح احتمالی گفت‌وگو درباره کنترل تسلیحات هسته‌ای از محورهای اصلی آن خواهد بود.

این سفر در شرایطی انجام شد که جنگ ایران و آمریکا ـ اسرائیل به یکی از عوامل اصلی فشار بر اقتصاد جهانی و سیاست داخلی آمریکا تبدیل شده است. ترامپ پیش از عزیمت به چین گفت انتظار دارد با شی جین‌پینگ درباره ایران «گفت‌وگویی طولانی» داشته باشد، اما هم‌زمان مدعی شد برای پایان دادن به جنگ ایران به کمک چین نیاز ندارد. او گفت تنها چیزی که برایش اهمیت دارد این است که ایران به سلاح هسته‌ای دست نیابد؛ اظهاراتی که در آمریکا به دلیل فشار تورم و افزایش هزینه‌های ناشی از جنگ، با انتقاد روبه‌رو شده است.

با وجود این اظهارات، چین به دلیل روابط راهبردی و اقتصادی با ایران و وابستگی به مسیرهای انرژی خلیج فارس، یکی از بازیگران کلیدی در بحران کنونی است. بخش بزرگی از نفت تحریم‌شده ایران راهی چین می‌شود و بسته‌شدن یا کنترل محدود تنگه هرمز بر بازار انرژی آسیا و جهان اثر مستقیم دارد. هم‌زمان، پکن در روزهای اخیر از پاکستان خواسته است نقش میانجی‌گرانه خود میان تهران و واشنگتن را تقویت کند و به حل‌وفصل مسئله بازگشایی تنگه هرمز کمک کند. این نشان می‌دهد چین، حتی اگر نخواهد در ظاهر نقش میانجی مستقیم را بپذیرد، در پشت صحنه برای مهار پیامدهای جنگ فعال شده است.

در آستانه ورود ترامپ به پکن، مقام‌های اقتصادی دو کشور نیز تحرکات فشرده‌ای داشته‌اند. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، و هه لی‌فنگ، معاون نخست‌وزیر چین، در کره جنوبی دیداری سه‌ساعته برگزار کردند تا زمینه گفت‌وگوهای اقتصادی رهبران دو کشور را آماده کنند. موضوع این مذاکرات، رسیدگی به اختلافات تجاری، زنجیره‌های تامین جهانی، مواد معدنی حیاتی، تعرفه‌ها، نیمه‌رساناها و احتمال تمدید آتش‌بس شکننده تجاری میان دو کشور بود. مقام‌های آمریکایی امیدوارند سازوکاری شبیه «هیات تجارت» میان واشنگتن و پکن ایجاد شود تا از بازگشت جنگ تعرفه‌ای جلوگیری کند.

ترامپ در این سفر آشکارا به دنبال یک موفقیت اقتصادی است. او پیش از حرکت گفته بود از شی خواهد خواست چین را بیش‌تر به روی شرکت‌های آمریکایی باز کند. همراهی مدیران بزرگ فناوری و تجارت، از جمله جنسن هوانگ، مدیرعامل انویدیا، و حضور چهره‌هایی مانند ایلان ماسک در هیئات همراه او، نشان می‌دهد کاخ سفید می‌خواهد این سفر را نه فقط یک نشست امنیتی، بلکه ماموریتی برای گسترش حضور شرکت‌های آمریکایی در بازار چین معرفی کند.

ترامپ پس از قدم‌زدن با شی در میان بوته‌های گل سرخ در باغ‌های ژونگ‌نان‌های، محوطه مرکزی رهبری چین گفت: «ما چند توافق تجاری فوق‌العاده انجام داده‌ایم؛ توافق‌هایی عالی برای هر دو کشور.» او در ادامه افزود: «ما بسیاری از مشکلات مختلف را حل کرده‌ایم؛ مشکلاتی که دیگران قادر به حل آن‌ها نبودند.» ترامپ با وجود این سخنان، جزئیاتی درباره توافق‌ها ارائه نکرد.

در مقابل، شی جین‌پینگ این سفر را «نقطه عطفی» توصیف کرد و گفت دو طرف «رابطه دوجانبه‌ای تازه» برقرار کرده‌اند؛ رابطه‌ای که به گفته او، «ثبات راهبردیِ سازنده» است. رییس ‌جمهوری چین هم‌چنین وعده داد که برای باغ گل سرخ کاخ سفید، بذر گل بفرستد.

^د

دونالد ترامپ، رییس جمهور ایالات متحده، هنگام ورود به فرودگاه بین‌المللی پکن – ۱۳ مه ۲۰۲۶ شرکت می‌کند. رویترز/ایوان ووچی

سخنان رییس جمهور چین و بیانیه وزارت خارجه چین

شی جین پینگ خواستار تبدیل سال ۲۰۲۶ به سالی «تاریخی و مهم» برای روابط چین و آمریکا شد. شی جین پینگ، رییس‌جمهور چین، هم‌چنین تاکید کرد که چین و آمریکا «باید شریک باشند، نه رقیب» و افزود که همکاری به نفع هر دو طرف است در حالی که رویارویی به هر دو آسیب می‌زند.

شی جین پینگ، در سخنانی اعلام نمود که روابط تجاری و اقتصادی باید هم‌چنان نیروی محرکه روابط چین و آمریکا باشد، نه مانع.

چین و آمریکا باید ارتباط خود را در تمام سطوح و از طریق تمام کانال‌ها برای افزایش درک متقابل حفظ کنند. چین و آمریکا می‌توانند برای دستیابی به اهداف بزرگتر به نفع کل جهان با یکدیگر همکاری کنند.

به گزارش «رویترز»، وزارت خارجه چین اعلام کرد که شی جین‌پینگ در جلسه‌ای بیش از دو ساعته به ترامپ هشدار داد که مدیریت نادرست مساله تایوان می‌تواند روابط دو کشور را به «جایی بسیار خطرناک» بکشاند و حتی خطر درگیری مستقیم ایجاد کند.

پکن هم‌چنان تایوان را بخشی از خاک چین می‌داند و استفاده از زور برای الحاق آن را رد نکرده است، در حالی که آمریکا بر اساس قانون موظف به حمایت دفاعی از تایوان است. اگرچه واشینگتن در بیانیه رسمی خود اشاره مستقیمی به این هشدار نکرد، اما مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، تأیید کرد که موضوع تایوان در مذاکرات مطرح شده است.

در کنار اختلافات امنیتی، دو طرف تلاش کردند آتش‌بس شکننده جنگ تجاری را حفظ کنند. مذاکرات اقتصادی پیشین در کره جنوبی زمینه توافق‌هایی درباره تجارت و سرمایه‌گذاری را فراهم کرده بود، و آمریکا امیدوار است چین خرید هواپیماهای بوئینگ، محصولات کشاورزی، و انرژی آمریکایی را افزایش دهد. در مقابل، پکن خواهان کاهش محدودیت‌های صادرات فناوری و تجهیزات پیشرفته نیمه‌رسانا از سوی آمریکا است.

رییس جمهور چین در سخنرانی خود، از واژه «تله تویسیدید» نام برد. اصطلاح «تله توسیدید» را کارشناسان و تحلیل‌گران برای توصیف نوعی خطر درگیری به کار می‌برند که در پی تهدید یک قدرت نوظهور برای جایگزینی قدرتی مستقر، پدید می‌آید.

نخستین بار توسیدید را تاریخ‌نگار آتنی و از بنیان‌گذاران «تاریخ‌نگاری علمی» و مکتب واقع‌گرایی سیاسی، حدود ۲۵۰۰ سال پیش در روایت خود از جنگ پلوپونز توصیف کرد.

سخنان ترامپ

رییس‌جمهور ایالات متحده در حالی که در میان هیات آمریکایی در اتاق بزرگی نشسته بود، گفت: «رییس‌جمهور شی، می‌خواهم بسیار از شما تشکر کنم. پیش از هر چیز، آن مراسم، افتخاری بود که کمتر کسی تاکنون مانندش را دیده است. و من به‌ویژه تحت تاثیر آن کودکان قرار گرفتم. آن‌ها خوشحال بودند، زیبا بودند. ارتش مشخص است، نمی‌توانست بهتر از این باشد، اما آن کودکان شگفت‌انگیز بودند، و آن‌ها نماینده چیزهای بسیاری هستند. می‌دانم که آن‌ها برای شما نماینده چیزهای بسیار زیادی هستند.»

ترامپ افزود: «من و شما اکنون مدت طولانی است که یکدیگر را می‌شناسیم. در واقع، طولانی‌ترین رابطه میان دو رییس‌جمهور کشورمان را داشته‌ایم. و این، برای من، یک افتخار است. ما رابطه‌ای فوق‌العاده داشته‌ایم، با هم کنار آمده‌ایم. وقتی دشواری‌هایی وجود داشت، آن‌ها را حل می‌کردیم. من با شما تماس می‌گرفتم و شما با من تماس می‌گرفتید، هر زمان که مشکلی داشتیم. مردم نمی‌دانند، هر وقت مشکلی داشتیم، خیلی سریع آن را حل می‌کردیم. و ما آینده‌ای فوق‌العاده را در کنار هم خواهیم داشت.»

ترامپ افزود: «بنابراین من واقعا بسیار مشتاق گفت‌وگوی‌مان هستم، این یک گفت‌وگوی بزرگ است. کسانی هستند که می‌گویند شاید این بزرگ‌ترین نشست تاریخ باشد، آن‌ها چیزی مانند این را هرگز به یاد نمی‌آورند. من می‌توانم بگویم که در ایالات متحده، مردم درباره چیز دیگری صحبت نمی‌کنند. اما بودن در کنار شما یک افتخار است، دوست شما بودن یک افتخار است، و رابطه میان چین و ایالات متحده آمریکا بهتر از همیشه خواهد شد.»

تنگه هرمز

ترامپ در مصاحبه‌ای با فاکس‌نیوز، پس از پایان روز نخست نشست، گفت شی با چند مورد از خواسته‌های آمریکا موافقت کرده ‌است. چین به واشنگتن وعده داده که به تهران کمک نظامی نخواهد کرد.

ترامپ به فاکس گفت: «او (شی جین‌پینگ) گفت که تجهیزات نظامی نخواهد داد… این را با قاطعیت گفت.» ترامپ در بخشی دیگر از این مصاحبه افزود: «این یک اعلام مهم است.»

ترامپ تاکید کرد: «او (شی جین‌پینگ) مایل است تنگۀ هرمز باز شود و گفت اگر بتوانم به هر شکلی کمک کنم، دوست دارم کمک کنم.»

به گفته کاخ سفید، در پایان گفت‌وگوهای روز پنج‌شنبه میان ترامپ و شی، دو رهبر توافق کردند که تنگه هرمز باید باز بماند. کاخ سفید هم‌چنین اعلام کرد که رییس ‌جمهوری چین مخالفت کشورش را با نظامی‌سازی این آب‌راه و هرگونه تلاش برای ایجاد عوارض عبور از آن، اعلام کرده‌است.

ترامپ هم‌چنین در مصاحبه‌ای که پنج‌شنبه‌شب از فاکس‌نیوز پخش شد، با اشاره به ایران گفت: «من دیگر خیلی بیش‌تر از این صبور نخواهم بود. آن‌ها باید به توافق برسند.»

او هم‌چنین گفت شی جین‌پینگ «احتمالا توانایی تأثیرگذاری بر ایران» را دارد.

در همین حال، وزارت امور خارجه چین، روز جمعه بیانیه‌ای منتشر کرد و خواستار «آتش‌بس جامع و پایدار» شد. در این بیانیه هم‌چنین آمده ‌است: «مسیرهای کشتی‌رانی باید هرچه زودتر، در پاسخ به درخواست‌های جامعه بین‌المللی، بازگشایی شوند.»

تارنمای رسمی وزارت امور خارجه چین گزارش داد، شی جین پینگ و دونالد ترامپ روسای جمهوری چین و آمریکا در جریان جلسه در پکن توافق کردند که در میزبانی موفقیت‌آمیز نشست رهبران اقتصادی اپک و اجلاس گروه ۲۰ در سال جاری میلادی از یکدیگر حمایت کنند.

بر اساس این گزارش، شی جین پینگ گفت که دو رهبر بر سر «رابطه پایدار استراتژیک سازنده» به‌عنوان جهت‌گیری جدید روابط دوجانبه در طول سه سال آینده و پس از آن توافق کردند.

به گفته شی، «ایجاد یک رابطه سازنده با ثبات استراتژیک بین چین و ایالات متحده یک شعار نیست.»

وزارت خارجه چین به نقل از شی، هم‌چنین اعلام کرد که دو طرف باید تفاهمات مشترک مهمی را که به آن رسیده‌اند، اجرا کنند و از کانال‌های ارتباطی در زمینه‌های سیاسی و دیپلماتیک و نظامی–نظامی بهتر استفاده کنند. دو کشور هم‌چنین باید مبادلات و همکاری‌ها را در زمینه‌هایی مانند اقتصاد و تجارت، بهداشت، کشاورزی، گردشگری، روابط مردمی و اجرای قانون گسترش دهند.

مارکو روبیو اعلام کرد ایالات متحده به پشتیبانی بیش‌تر چین در راه یافتن راه‌حلی برای تنگه هرمز امیدوار است. وزیر خارجه آمریکا تصریح کرد: «ما امیدواریم چین را متقاعد کنیم که نقشی فعالانه‌تر برای متقاعد کردن ایران بازی کند تا تهران از آن‌چه در حال حاضر در خلیج فارس انجام می‌دهد و در تلاش برای انجام آن است، فاصله بگیرد.»

روبیو که دونالد ترامپ را در سفر به چین همراهی می‌کند، این اظهارات را در گفت‌وگو با شبکه فاکس نیوز که در هواپیمای «ایرفورس وان» انجام شد، ابراز کرد.

وزیر خارجه ایالات متحده در این گفت‌وگو تأکید کرد که رفع وضعیت کنونی حاکم در تنگه هرمز به دلایل مختلف به نفع چین است. با این حال از آن‌جایی که کشتی‌های چینی نیز در آب‌های خلیج فارس گرفتار شده‌اند. او افزود، اقتصاد چین بر محور صادرات فعالیت می‌کند و از فشارهای اقتصادی ناشی از بحران تنگه هرمز رنج می‌برد، زیرا کشورهای دیگر بر اثر این بحران کالاهای کم‌تری از چین خریداری می‌کنند.

اظهارات روبیو در تضاد با سخنان ترامپ قرار دارد. رییس جمهور آمریکا در آغاز سفرش به پکن در پاسخ به این پرسش که آیا همتای چینی او، شی می‌تواند در جنگ ایران یاری‌دهنده باشد، گفت بود: «گمان می‌کنم، ما در مورد ایران به هیچ کمکی نیاز نداریم.»

این در حالی است که چین یکی از هم‌پیمانان مهم جمهوری اسلامی محسوب می‌شود و از مهم‌ترین خریداران نفت ایران است.

سیاست در قبال تایوان «بدون تغییر»

دست‌دادن‌های گرم و تشریفات روز پنج‌شنبه تا اندازه‌ای تحت‌ شعاع هشدار صریح شی درباره تنش ژئوپولیتیک بسیار قدیمی‌تر، یعنی تایوان، قرار گرفت.

کمی پس از آغاز گفت‌وگوها، رسانه‌های دولتی چین گزارش دادند که شی به ترامپ گفته است خطا در موضوع حساس تایوان می‌تواند دو کشور را به سوی «درگیری» سوق دهد.

مصاحبه ترامپ با فاکس‌نیوز به موضوع تایوان نپرداخت و رییس جمهوری آمریکا نیز در جریان سفر، وقتی خبرنگاران دربارۀ این موضوع از او پرسیدند، اظهارنظری نکرد.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، به شبکه سی‌ان‌بی‌سی گفت رییس ‌جمهوری «در روزهای آینده» در این‌باره بیش‌تر سخن خواهد گفت.

با این حال، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز پنج‌شنبه به شبکه ان‌بی‌سی گفت که «سیاست آمریکا در موضوع تایوان تغییر نکرده است.» او گفت پکن این موضوع را مطرح کرده بود، اما «ما همیشه موضع خود را روشن می‌کنیم و سپس به موضوعات دیگر می‌پردازیم.»

هوش مصنوعی

درباره تراشه‌های پیشرفته شرکت انویدیا که در هوش مصنوعی استفاده می‌شوند نیز هیچ اعلامی صورت نگرفت؛ هرچند جنسن هوانگ، مدیرعامل این شرکت، در میان رهبران تجاری هیات همراه ترامپ حضور داشت.

شرکت‌های فناوری چینی طبق مقررات صادراتی آمریکا از خرید پیشرفته‌ترین تراشه‌های هوش مصنوعی شرکت انویدیا، مستقر در کالیفرنیا، منع شده‌اند؛ مقرراتی که واشنگتن می‌گوید برای حفاظت از امنیت ملی وضع شده‌اند.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، به سی‌ان‌بی‌سی گفت؛ درباره ایجاد «چارچوب‌ها و خطوط حفاظتی» برای استفاده از هوش مصنوعی گفت‌وگو شده است و افزود که «دو ابرقدرت هوش مصنوعی جهان گفت‌وگو را آغاز خواهند کرد.»

تجارت

در حوزه تجارت، ترامپ با لحنی پیروزمندانه از «توافق‌های تجاری فوق‌العاده» سخن گفت، اما جزئیات زیادی ارائه نکرد. او پیش‌تر در گفت‌وگو با فاکس نیوز گفته بود چین پذیرفته است ۲۰۰ فروند هواپیمای بوئینگ خریداری کند. با این حال، بازارها واکنش هیجان‌زده‌ای نشان ندادند. شاخص‌های اصلی بورس چین در روز جمعه نوسان محدودی داشتند و شاخص هنگ‌سنگ هنگ‌کنگ کاهش یافت. برخی تحلیل‌گران می‌گویند بازار انتظار توافقی بزرگ‌تر، به‌ویژه در حوزه تجارت و تعرفه‌ها، داشت. در همین حال، اعلام رقم ۲۰۰ فروند برای خرید هواپیماهای بوئینگ کم‌تر از انتظار برخی تحلیل‌گران بود و به افت سهام بوئینگ انجامید.

با این همه، واشنگتن می‌گوید در زمینه خرید محصولات کشاورزی آمریکا از سوی چین پیشرفت‌هایی حاصل شده است. جیمیسون گریر، نماینده تجاری آمریکا، گفت توافق‌هایی در زمینه خرید محصولات کشاورزی و گوشت گاو نهایی‌تر شده و انتظار می‌رود ارزش این خریدها به ده‌ها میلیارد دلار برسد. اما او هم‌زمان تاکید کرد هنوز روشن نیست آتش‌بس تجاری میان دو کشور پس از پایان مهلت فعلی در اواخر سال تمدید خواهد شد یا نه. همین ابهام نشان می‌دهد که توافق‌های اعلام‌شده بیش از آن‌که یک چارچوب پایدار و جامع باشد، در مرحله مدیریت تنش و خرید زمان باقی مانده است.

ترکیب عکسی که ایلان ماسک، تیم کوک، کلی اورتبرگ، جین فریزر، استیون شوارتزمن و چاک رابینز را نشان می‌دهد؛ شماری از مدیران شرکت‌هایی که ترامپ را در سفرش به چین همراهی می‌کنند.  AP Photo

ایلان ماسک، تیم کوک، لری فینک و دیگران

در این هیات، هم‌چنین چهره‌های سرشناسی چون ایلان ماسک و تیم کوک حضور دارند. ماسک، مدیرعامل تسلا و اسپیس‌ایکس، به دلیل فعالیت گسترده تولیدی تسلا در چین هم‌چنان یکی از چهره‌های محوری در روابط اقتصادی آمریکا و چین به شمار می‌رود.

این سفر پس از دوره‌ای انجام می‌شود که او ریاست «اداره کارایی دولت» را بر عهده داشت؛ نهادی موقت که در نوامبر ۲۰۲۵ منحل شد. با وجود اختلاف‌نظرهای علنی گذشته با رییس‌جمهور، حضور ماسک نشان‌دهنده تداوم اهمیت فعالیت‌های او در حوزه سیاست خارجی است.

هم‌زمان، تیم کوک در آنچه انتظار می‌رود آخرین تلاش عمده دیپلماتیک او در مقام مدیرعامل اپل باشد شرکت می‌کند.

با قطعی شدن بازنشستگی او در اول سپتامبر، کوک در حال آماده‌سازی برای واگذاری سکان مدیریت به جان ترنوس است. او در سال‌های مدیریت خود کوشیده است با ایجاد توازن میان سرمایه‌گذاری در داخل آمریکا و تولید در خارج، اثرات جنگ‌های تجاری را مدیریت کند.

برای کاهش آثار تعرفه‌ها، اپل به تازگی متعهد شده است ۶۰۰  میلیارد دلار‌(۵۱۰.۸ میلیارد یورو) در آمریکا سرمایه‌گذاری کند؛ اقدامی که معافیت‌های مهمی برای محصولات شاخص این شرکت به‌همراه آورد.

بخش هوانوردی با حضور کلی اورتبرگ، مدیرعامل بوئینگ، نمایندگی می‌شود؛ او در تلاش است در شرایط دشوار مقرراتی فعلی، اهداف تحویل هواپیما را محقق کند.

بوئینگ از آوریل ۲۰۲۵، زمانی که پکن برای مقابله به مثل با تصمیم آمریکا برای افزایش تعرفه بر محصولات چینی تا ۱۴۵ درصد، مالیات واردات بر کالاهای آمریکایی را به ۱۲۵ درصد رساند، با موانع جدی روبه‌رو بوده است.

اورتبرگ پیش‌تر ابراز اطمینان کرده بود که این تنشهای تجاری مانع از بهبود مالی نخواهد شد و به گزارش‌ها، مذاکرات برای یک قرارداد بزرگ فروش هواپیما هم‌چنان ادامه دارد.

در کنار این مدیران صنعتی، گروهی از مدیران وال‌استریت از جمله لری فینک از بلک‌راک، دیوید سولومون از گلدمن ساکس و جین فریزر از سیتی‌گروپ نیز حضور دارند. به گزارش‌ها، مدیرانی از متا، مسترکارت و ویزا هم در این سفر هستند و نمایندگی طیف وسیعی از منافع اقتصادی آمریکا را بر عهده دارند.

این مدیران در مجموع می‌کوشند روابط تجاری میان دو کشور را که هرچه بیش‌تر با اقدامات حمایت‌گرایانه و رقابت فناورانه تعریف می‌شود، ثبات ببخشند.

سخنان ترامپ درباره ایران

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، طی آخرین روز دیدار با همتای چینی خود اعلام کرد تهران نمی‌تواند سلاح هسته‌ای داشته باشد و گفت بسیاری از مشکلات مربوط به بحران ایران که «دیگران نمی‌توانستند کاری کنند» حل‌وفصل شده است.

ترامپ جمعه 25 اردیبهشت گفت پرونده ایران را با شی جین‌پینگ، رییس‌جمهوری چین، بررسی کرده و دو طرف نمی‌خواهند ایران به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند. او تاکید کرد واشینگتن و پکن می‌خواهند تنگه هرمز باز شود.

رییس‌جمهوری آمریکا، هم‌چنین گفت دو طرف درباره نحوه پایان دادن به وضعیت مربوط به جنگ ایران به دیدگاه‌های مشترک نزدیک شده‌اند. او اضافه کرد: «احساس می‌کنیم درباره نحوه پایان دادن به این وضعیت، همگرایی زیادی وجود دارد.»

دونالد ترامپ، هم‌چنین اعلام کرد شی جین‌پینگ، رییس‌ جمهوری چین، متعهد شده است هیچ تجهیزات نظامی برای کمک به ایران در جنگ با آمریکا و اسرائیل ارسال نکند و در عین حال برای کمک به باز نگه‌داشتن تنگه هرمز اعلام آمادگی کرده است.

رییس جمهوری ایالات متحده، پنج‌شنبه 24 فروردین، پس از دیدار با شی در پکن، در گفت‌وگو با شبکه «فاکس‌نیوز» گفت: «او گفت تجهیزات نظامی ارائه نخواهد کرد» و افزود رئیس‌جمهوری چین «روی این موضوع تاکید داشت.»

ترامپ پیش‌تر به شبکه «فاکس نیوز» گفته بود زمان تهران در حال پایان است و ایران باید توافقی را امضاء کند. او بار دیگر تاکید کرد اجازه نخواهد داد ایران به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند و گفت در این زمینه با چین هم‌نظر است. رییس‌جمهوری آمریکا هم‌چنین هشدار داد در صورت شناسایی هرگونه تحرک در تاسیسات هسته‌ای ایران، آمریکا حملات نظامی مستقیمی انجام خواهد داد.

ترامپ در این گفت‌وگو خاطرنشان کرد عملیات نظامی پیشین آمریکا علیه تاسیسات هسته‌ای ایران، «تلاش‌های تهران برای توسعه سلاح هسته‌ای» را ناکام گذاشته است. او هم‌چنین مقام‌های ایران را «دیوانه» توصیف کرد و گفت اگر ایران به بمب هسته‌ای دست پیدا کند، از آن علیه اسرائیل، خاورمیانه، اروپا و حتی آمریکا استفاده کند.

احتمال تاثیرگذاری چین بر ایران

با توجه به نارضایتی چین از احتمال وضع عوارض از سوی ایران برای عبور از تنگه هرمز، ترامپ گفت معتقد است شی جین‌پینگ شاید بتواند بر ایران تاثیر بگذارد. او خاطرنشان کرد آمریکا به‌دنبال بازگشایی تنگه هرمز برای تمام کشورهای منطقه است.

رییس‌جمهوری آمریکا، هم‌چنین گفت صبر زیادی در برابر ایران نخواهد داشت و از تهران خواست هرچه سریع‌تر توافقی را نهایی کند. ترامپ درباره حملات آمریکا به ایران گفت: «اگر متوقف نمی‌شدیم، ممکن بود این وضعیت چند هفته دیگر ادامه پیدا کند و در نهایت پایان یابد. این کار را به درخواست بسیاری از رهبران انجام دادم. با آن‌ها روابط خوبی دارم و این موضوع برایشان مهم است. کار ایران تمام شده است. اکنون می‌توانند توافق کنند، یا نابود خواهند شد. من نمی‌خواهم چنین کاری انجام دهم.»

ترامپ هم‌چنین گفت رییس‌جمهوری چین برای کمک به مذاکرات با ایران با هدف دست‌یابی به توافقی درباره بازگشایی تنگه هرمز اعلام آمادگی کرده است.

هم‌زمان، وزارت خارجه چین اعلام کرد سفر رییس‌جمهوری آمریکا به پکن باعث افزایش اعتماد و تفاهم میان دو کشور شده است. بنابه اعلام وزارت خارجه چین، شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ بر سر چارچوبی جدید برای «ثبات راهبردی» توافق کرده‌اند.

وزارت خارجه چین پیش‌تر نیز تاکید کرده بود هرچه سریع‌تر آتش‌بسی جامع و پایدار در منطقه برقرار شود و اعلام کرده بود دستیابی سریع به راه‌حل، به سود آمریکا، ایران و تمام کشورهای منطقه خواهد بود.

کنگره آمریکا طرح محدودسازی اختیارات ترامپ در ایران را رد کرد

مجلس نمایندگان ایالات متحده آمریکا که جمهوری‌خواهان در آن اکثریت دارند، با اختلافی بسیار اندک قطع‌نامه‌ای را که دموکرات‌ها برای توقف جنگ با جمهوری اسلامی ارائه کرده بودند رد کرد.

این قطع‌نامه با هدف متوقف کردن جنگ تا زمان دریافت مجوز رسمی از کنگره ارائه شده بود، اما تلاش ارائه‌دهندگان آن برای محدود کردن کارزار نظامی دونالد ترامپ، رییس ‌جمهور آمریکا، با کم‌ترین اختلاف ممکن شکست خورد.

مجلس نمایندگان با ۲۱۲ رای موافق در برابر ۲۱۲ به این قطع‌نامه رای مخالف داد؛ در نتیجه اکثریتی به دست نیامد و  این طرح شکست خورد.

این سومین مورد رای‌گیری مجلس نمایندگان در سال جاری درباره قطع‌نامه اختیارات جنگی مربوط به ایران محسوب می‌شود و هم‌چنین نخستین رای‌گیری پس از آن است که در اول ماه مه، مهلت ۶۰ روزه برای مراجعه ترامپ به کنگره درباره جنگ ایران به پایان رسید.

ترامپ در آن زمان، اعلام کرد که آتش‌بس، عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی را پایان داده است. با این حال به نظر می‌رسد که اکنون اختلاف آرا به تدریج کم‌تر شده است و جمهوری‌خواهان هم‌حزبی ترامپ، تنها اکثریتی شکننده را در اختیار دارند.

قطع‌نامه قبلی درباره اختیارات جنگی در ۱۶ آوریل با نتیجه ۲۱۳ رای مخالف در برابر ۲۱۴ رای موافق شکست خورده بود و یک نماینده نیز رای ممتنع داده بود.

اختلاف آرا در سنای آمریکا نیز کمتر شده است؛ روز چهارشنبه، یک قطعنامه مرتبط با اختیارات جنگی با نتیجه ۵۰ رای مخالف در برابر ۴۹ رای موافق متوقف شد. در آن رای‌گیری، سه جمهوری‌خواه همراه با تمام دموکرات‌ها به جز یک نفر، به پیشبرد این طرح رای داده بودند.

جنگ‌های آمریکا از زبان ترامپ

ترامپ، شامگاه جمعه 15 مه 2026، در گفت‌و‌گو با فاکس‌نیوز گفت: «جنگ ویتنام ۱۹ سال طول کشید، عراق یک دهه، جنگ‌های دیگر هم یک دهه طول کشیدند. ما دو ماه و نیم است در ایران هستیم. در جنگ‌های دیگر ده‌ها هزار سرباز از دست دادیم. در این جنگ، متاسفانه ۱۷ سرباز از دست دادیم.»

او افزود: «در ایران بهتر از این نمی‌شود عمل کرد. آن‌ها نیروی دریایی ندارند، نیروی هوایی ندارند. اخبار جعلی این را پخش می‌کند که ما جنگ را می‌بازیم.»

رییس‌جمهوری آمریکا با هشدار به رهبری تهران گفت: «دیگر مدت زیادی صبور نخواهم بود. آن‌ها باید توافق کنند. هر انسان عاقلی توافق می‌کرد؛ شاید آن‌ها دیوانه‌اند. آن‌ها باید میان توافق و نابودی یکی را انتخاب کنند. قیمت نفت بالا رفت، اما خیلی کم‌تر از آن‌چه مردم فکر می‌کردند. برای مدت کوتاهی قابل قبول بود، چون نمی‌توانستیم اجازه دهیم ایران سلاح هسته‌ای داشته باشد. آن‌ها دیوانه‌اند؛ از آن استفاده می‌کردند. دیگر اسرائیلی وجود نداشت، اروپایی وجود نداشت، و آن‌ها به سراغ ما می‌آمدند.»

هم‌زمان با ازسرگیری هشدارهای دونالد ترامپ به جمهوری اسلامی ایران، که آخرین مورد آن بامداد امروز یک‌شنبه 17 مه 2026، در شبکه «تروث سوشال» که طی آن جمله‌ای تحت عنوان «آرامش پیش از طوفان» منتشر کرد، منابع اسرائیلی تاکید کردند که میان تل‌آویو و واشینگتن هماهنگی‌های فشرده‌ای برای احتمال از سرگیری جنگ با تهران در جریان است.

به گزارش روزنامه «یدیعوت آحارونوت» منابع اسرائیلی، هم‌چنین توضیح دادند که برآوردهای تل‌آویو نشان می‌دهد احتمال اقدام ترامپ برای آغاز دوباره درگیری‌ها حدود 50 درصد است.

هم‌زمان، اسرائیل و آمریکا آماده‌سازی‌های گسترده‌ای برای احتمال ازسرگیری جنگ انجام می‌دهند و گفت‌وگوهای هماهنگی در بالاترین سطوح میان ارتش اسرائیل و موساد در حال برگزاری است. در همین راستا، منابع اسرائیلی تاکید کردند که ارتش در بالاترین سطح آمادگی برای تجدید جنگ قرار دارد.

به گفته منابع مطلع، ارزیابی اسرائیل این است که ترامپ احتمالا به حملات محدود، مانند هدف قرار دادن نیروگاه‌های برق و پل‌ها، بسنده خواهد کرد. هم‌چنین ممکن است ترامپ دستور عملیات زمینی نیز صادر کند، هرچند نسبت به این گزینه مردد است و از گرفتار شدن در جنگ هراس دارد. اما اگر تصمیم به عملیات زمینی بگیرد، سه سناریو «اجرای عملیات برای خارج کردن اورانیوم غنی‌شده‌ای که در عمق زمین دفن شده است»، «کنترل جزیره نفتی خارک» و ازسرگیری «عملیات آزادی» برای هدایت کشتی‌های گرفتار در تنگه هرمز مطرح است.

این منابع اما در عین حال تاکید کردند که ادامه محاصره دریایی بنادر ایران و احتمال تشدید آن برای افزایش فشار اقتصادی بر تهران از سوی ترامپ قطعی است.

در روزهای گذشته، بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر اسرائیل، مجموعه‌ای از نشست‌های امنیتی درباره آمادگی برای احتمال بازگشت جنگ برگزار کرده است. با این حال، نکته قابل توجه این بود که به‌جز یک نشست کابینه کوچک امنیتی، نتانیاهو طی هفته گذشته از تشکیل جلسه کابینه گسترده خودداری کرد؛ اقدامی که به نوشته روزنامه اسرائیلی شاید برای «فریب دشمن» انجام شده باشد.

شایان ذکر است که ترامپ اخیرا پاسخ ایران به پیشنهاد آمریکا را «بسیار بد» توصیف کرده و اشاره کرده بود که اگر از پیشنهاد جدید ایران خوشش نیاید، پس از خواندن سطر اول آن را رد خواهد کرد.

در همین حال، برخی منابع آگاه گفتند که تهران شروط خود را تغییر نداده و هم‌چنان بر مسئله رفع محاصره دریایی بنادر ایران، لغو محدودیت بر دارایی‌های بلوکه‌شده ایران در خارج و هم‌چنین ایجاد نظامی جدید برای مدیریت تنگه هرمز پافشاری می‌کند؛ افزون بر این، ایران بر حق غنی‌سازی اورانیوم تأکید دارد، هرچند احتمال دارد با تعلیق آن برای چند سال مشخص موافقت کند.

به این ترتیب با وجود تهدیدهای مکرر ترامپ، اما هنوز در مذاکرات را باز گذشته و محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان در یک سفر از پیش اعلام نشده، به ایران سفر کرده تا گفت‌و‌گوهای صلح میان آمریکا و ایران را «تسهیل» کند.

خبرگزاری تسنیم گزارش داده که «محسن نقوی، امروز در یک سفر رسمی دو روزه به‌عنوان بخشی از تلاش‌های مداوم پاکستان برای تسهیل مذاکرات و ارتقای صلح منطقه‌ای وارد جمهوری اسلامی ایران شد.»

نورنیوز نیز گزارش داده که وزیر کشور ایران و همتای پاکستانی او در دیداری که امروز شنبه 16 مه، داشتند، در مورد روابط میان دو کشور و چشم‌انداز ازسرگیری مذاکرات صلح، گفت‌و‌گوی «مفصلی» داشتند.

وزیر کشور پاکستان درحالی به ایران سفر کرده که هنوز مشخص نیست، آیا ایران و آمریکا مذاکرات اسلام‌آباد را ادامه خواهند داد یا خیر.

نشریه فارن افرز، در مقاله‌ای به قلم «دنی سیترینوویچ»، پژوهش‌گر ارشد برنامه ایران و محور شیعی در «مؤسسه مطالعات امنیت ملی» و مسئول پیشین بخش پژوهش و تحلیل ایران در واحد اطلاعات ارتش اسرائیل، استدلال کرده است جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، برخلاف انتظار طراحان آن، نه تنها به فروپاشی جمهوری اسلامی منجر نشد، بلکه فرصت تازه‌ای برای بازسازی، تمرکز قدرت و تقویت نیروهای تندروتر در درون حکومت فراهم کرد.

فارن افرز می‌نویسد این روند می‌توانست به شکلی کاملا متفاوت پیش برود. پیش از جنگ، جمهوری اسلامی با یکی از عمیق‌ترین بحران‌های مشروعیت خود از زمان انقلاب ۱۳۵۷ روبه‌رو بود. مشارکت در انتخابات مجلس مارس ۲۰۲۴ اندکی بیش از ۴۰ درصد بود، پایین‌ترین میزان از زمان تاسیس جمهوری اسلامی. انتخاب مسعود پزشکیان، چهره‌ای نسبتا میانه‌رو، به ریاست جمهوری نیز از نگاه نویسنده نشان می‌داد که حکومت دریافته بود باید به نارضایتی عمومی پاسخ دهد. در همان دوره، اجرای قانون سخت‌گیرانه‌تر حجاب متوقف شد و تا اواخر سال ۲۰۲۵، زنان بیش‌تری بدون حجاب در خیابان‌ها ظاهر می‌شدند و رفتارهای اجتماعی آزادانه‌تری در فضای عمومی دیده می‌شد.

مقاله ریشه خطای محاسباتی آمریکا و اسرائیل را در مقایسه نادرست ایران با ونزوئلا می‌داند. ترامپ پس از برکناری نظامی نیکولاس مادورو در ونزوئلا، تصور می‌کرد ایران نیز نظامی شکننده، وابسته به یک رهبر و آماده فروپاشی سریع است. به همین دلیل، طرح اسرائیل برای زدن ضربات سریع و مشخص، از جمله کشتن خامنه‌ای، در نگاه او جذاب جلوه کرد. اما ایران، به نوشته فارن افرز، ونزوئلا نبود. جمهوری اسلامی ساختاری چندلایه از نهادهای روحانی، نظامی و اداری دارد که برای جذب شوک و حفظ تداوم قدرت طراحی شده است. نارضایتی مردم ایران واقعی بود، اما طراحان جنگ قدرت فشار خارجی برای تبدیل این نارضایتی به فروپاشی نظام را بیش از اندازه برآورد کردند.

نتیجه جنگ، تمرکز بیش‌تر قدرت در دست دستگاه امنیتی بود. مجتبی خامنه‌ای به چهره‌ای محوری در روند جانشینی تبدیل شد و سپاه پاسداران نفوذ خود را بر نهادهای تصمیم‌گیری، از جمله ریاست جمهوری و شورای عالی امنیت ملی، افزایش داد. ساختار تازه قدرت، به نوشته نویسنده، متمرکزتر، نظامی‌تر و کمتر مقید به رقابت‌های جناحی است. جمهوری اسلامی پس از این جنگ، نه تنها عقب‌نشینی نکرد، بلکه تهاجمی‌تر شد: به کشورهای عربی خلیج فارس حمله کرد؛ کشورهایی که خامنه‌ای پیش‌تر در پی تنش‌زدایی با آن‌ها بود. برخلاف جنگ ۱۲ روزه ژوئن گذشته، این بار حاضر نشد بدون تضمین‌های محکم جنگ را پایان دهد. توان موشک‌های دوربردی را به نمایش گذاشت که خامنه‌ای پیش‌تر در محدود کردن آن احتیاط داشت، و در تنگه هرمز نیز رفتاری جسورانه‌تر نشان داد…

فارن افرز سپس به خطای دیگری در محاسبات دولت آمریکا اشاره می‌کند: واشنگتن هنوز برخی چهره‌های جمهوری اسلامی، مانند محمدباقر قالیباف، رییس مجلس، را با مقام‌هایی در ساختار ونزوئلا مقایسه می‌کند و گمان دارد می‌توان از آنان برای تغییر جهت راهبردی ایران استفاده کرد. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در اواسط آوریل گفته بود قالیباف «عملا ایران را اداره می‌کند.» نویسنده این برداشت را خیال‌پردازانه می‌داند و می‌گوید قدرت واقعی اکنون در دست مجموعه‌ای از رهبران امنیتی و سیاسی است که همگی به اصول بنیادی جمهوری اسلامی وفادارند و انگیزه انتقام از درگیری‌های گذشته را دارند. از نگاه او، تصور این‌که قالیباف یا چهره‌هایی مشابه بتوانند شریک تغییر جهت راهبردی ایران شوند، غیرواقع‌بینانه است…

جمع‌بندی فارن افرز این است که تلخ‌ترین پیامد جنگ، خاموش کردن امکان تحول داخلی در ایران بود. راهبردهای تغییر حکومت اغلب نه به دلیل قدرت ذاتی حکومت‌ها، بلکه به این دلیل شکست می‌خورند که این حکومت‌ها توان سازگاری دارند. در مورد ایران، فشار خارجی به شکاف در نظام منجر نشد؛ بلکه موقعیت تندروترين نیروها را تقویت کرد. نتیجه، به نوشته این نشریه، ایرانی است کم‌تر قابل پیش‌بینی، کم‌تر مهارپذیر و احتمالا خطرناک‌تر.

در این تصویر که توسط خبرگزاری تسنیم منتشر شده، یک قایق تندرو نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به کشتی باری «اپامینونداس» نزدیک می‌شود؛ رسانه‌های دولتی این صحنه را به توقیف یکی از دو شناور متهم به نقض مقررات در تنگه هرمز در تاریخ ۲۱ آوریل ۲۰۲۶ نسبت داده‌اند.  AP – Meysam Mirzadeh

زندگی در سایه جنگ و سرکوب – گرانی و فقر  در ایران

مسعود پزشکیان، رییس جمهور و عبدالناصر همتی، رییس بانک مرکزی، گفته‌اند از افزایش قیمت‌ها آگاهند، اما جنگی را که از اواخر فوریه آغاز شده عامل اصلی فشارهای اخیر دانسته‌اند. دولت هم‌چنین با قوه قضاییه برای مقابله با گران‌فروشی و احتکار هماهنگ شده است. با این حال، در فضای سیاسی رسمی کشور، بخشی از واکنش‌ها به جای تمرکز بر ریشه‌های ساختاری بحران، به نسبت دادن گرانی‌ها به «توطئه دشمن» متمایل شده است.

شماری از نمایندگان مجلس، حتی مجریان تلویزیون دولتی و رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران افزایش قیمت‌ها را «مشکوک» توصیف کرده‌اند. آنان گرانی‌های افسارگسیخته را بخشی از کارزار «انتقام اقتصادی» دشمنانی دانسته‌اند که به گفته آنان در میدان نظامی شکست خورده‌اند. یکی از مهمانان شبکه افق تلویزیون دولتی روز شنبه گفت مردم ایران نباید فریب «گرانی‌های ساخته دشمن» را بخورند و مدعی شد «دستاوردهای اقتصادی جنگ» با هیچ دوره دیگری قابل مقایسه نیست.

اما برای خانوارهایی که هر روز با قیمت‌های تازه و سفره کوچک‌تر روبه‌رو می‌شوند، چنین ادبیاتی کم‌تر می‌تواند واقعیت زندگی را توضیح دهد. فشار اقتصادی فقط از بیرون نمی‌آید. الجزیره تأکید می‌کند که بخشی از درد اقتصادی مردم، نتیجه مستقیم قطع تقریبا کامل اینترنت است که مقام‌های ایرانی برای هفتاد و دومین روز پیاپی اعمال کرده‌اند. بسیاری از مقام‌های دولتی، شرکت‌های زیرساخت اینترنت، شرکت‌های مخابراتی و سازمان‌های وابسته به دولت گفته‌اند با نظام اینترنت طبقاتی و محدودیت‌های فعلی مخالف‌اند، اما مسئولیت آن را نمی‌پذیرند و می‌گویند این تصمیم از سوی شورای عالی امنیت ملی گرفته شده و تا پایان جنگ ادامه خواهد داشت.

قطع اینترنت برای اقتصاد ایران، ضربه‌ای جداگانه و سنگین بوده است. کسب‌وکارهای آنلاین، خدمات دیجیتال، فروشگاه‌های اینترنتی، استارتاپ‌ها، فریلنسرها، شرکت‌های تبلیغاتی و خدمات پلتفرمی در ماه‌های گذشته با رکودی فلج‌کننده روبه‌رو شده‌اند. انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی روز شنبه در بیانیه‌ای تند اعلام کرد:

«اکوسیستم استارتاپی کشور مرده است؛ ما دنبال سنگ قبرش می‌گردیم.» این جمله، شاید بیش از هر آمار رسمی، عمق ویرانی بخشی از اقتصاد نوین ایران را نشان دهد.

در مجموع، آن‌چه امروز بر خانوارهای ایرانی می‌گذرد، حاصل هم‌زمان چند بحران است: سوءمدیریت داخلی، تحریم‌های غرب، محاصره دریایی، جنگ، سقوط ریال، کسری بودجه، قطع اینترنت و نبود چشم‌انداز روشن برای پایان بحران.

در حالی که اقتصاد ایران پیش از جنگ نیز زیر فشار تحریم‌ها، فساد ساختاری، سوءمدیریت، سقوط ارزش پول ملی و کاهش قدرت خرید مردم فرسوده شده بود، جنگ سال ۲۰۲۶ و پیامدهای مستقیم آن اکنون بازار کار کشور را با بحرانی تازه روبه‌رو کرده است. گزارش نیویورک تایمز از تهران نشان می‌دهد موجی از اخراج‌ها، تعدیل نیرو، تمدید نشدن قراردادها، کاهش ساعت کار و مرخصی‌های اجباری در بخش‌های گوناگون اقتصاد ایران به راه افتاده است؛ موجی که از شرکت‌های فناوری و فروش اینترنتی تا کارخانه‌های نساجی، صنایع وابسته به پتروشیمی و واحدهای کوچک تولیدی را دربرگرفته است.

در بخش صنعت، علت فوری بسیاری از اخراج‌ها کمبود مواد اولیه است. حملات آمریکا و اسرائیل به برخی واحدهای بزرگ پتروشیمی و فولاد، عرضه مواد پایه برای صنایع پایین‌دستی را مختل کرده است. از سوی دیگر، محاصره بندرهای ایران واردات کالاها و مواد مورد نیاز تولید را دشوارتر کرده است. کارخانه‌هایی که به مواد پتروشیمی، فلزات، قطعات وارداتی یا ماشین‌آلات وابسته‌اند، یا تولید خود را کاهش داده‌اند یا عملاً فقط در ظاهر باز مانده‌اند. در چنین شرایطی، اخراج رسمی همیشه تنها شکل بیکاری نیست؛ بسیاری از کارگران با قراردادهای تمدیدنشده، کاهش ساعت کار، مرخصی اجباری یا تعطیلی‌های پراکنده روبه‌رو می‌شوند.

خبرگزاری کار ایران، گزارش داده است یک کارخانه نساجی در غرب ایران ۷۰۰ نفر از ۸۰۰ کارگر خود را اخراج کرده و کارخانه دیگری در شمال کشور ۵۰۰ نفر را از کار بیکار کرده است. بهرام زنوبی‌تبار، رییس یک شورای کار محلی در استان فارس، گفته است برخی واحدها در عمل تولید واقعی ندارند و فقط برای حفظ موجودیت خود به صورت نیمه‌فعال یا مقطعی کار می‌کنند. این توصیف، تصویر دقیق‌تری از رکود کنونی می‌دهد: کارخانه‌هایی که خاموش نشده‌اند، اما نفس نمی‌کشند؛ کارگرانی که هنوز نام‌شان در فهرست‌ها هست، اما مزد و کار واقعی ندارند.

مهدی بستانچی، رییس شورای هماهنگی صنایع، گفته است بخش صنعتی ایران وارد دوره‌ای از انقباض شده که می‌تواند تا سه و نیم میلیون کارگر را تحت تاثیر قرار دهد. او توضیح داده است برخلاف رکودهای کلاسیک، کاهش اشتغال همیشه بلافاصله در آمار رسمی دیده نمی‌شود، زیرا بسیاری از کارفرمایان به جای اعلام اخراج گسترده، قراردادها را تمدید نمی‌کنند، ساعت کار را کم می‌کنند یا کارگران را به مرخصی اجباری می‌فرستند. همین پنهان بودن بخشی از بیکاری، خطر بحران را بیشتر می‌کند، زیرا آمار رسمی ممکن است عمق واقعی فاجعه را دیرتر نشان دهد. گزارش‌های کارگری و اقتصادی نیز از گسترش تعدیل‌ها در زنجیره تأمین و صنایع وابسته به پتروشیمی خبر داده‌اند.

فشار بر بازار کار در داده‌های کاریابی نیز دیده می‌شود. در ۲۵ آوریل–۵ اردیبهشت، یک سکوی کاریابی در ایران رکورد ۳۱۸ هزار رزومه ارسالی در یک روز را ثبت کرد؛ رقمی که حدود ۵۰ درصد بالاتر از رکورد قبلی بود. گزارش‌های دیگر این عدد را نزدیک به ۳۲۰ هزار درخواست شغلی در یک روز دانسته‌اند. چنین افزایشی معمولا فقط یک آمار اداری نیست؛ نشانه هجوم ناگهانی بیکاران، اخراج‌شدگان، نیروهای نگران از آینده شغلی و کسانی است که زیر فشار تورم ناچارند به دنبال شغل دوم یا درآمد جایگزین بگردند.

در این میان، سیاست‌های دولت نیز گاه به جای مهار بحران، فشار بر کسب‌وکارها را بیشتر کرده است. دولت در ماه مارس حداقل دستمزد را ۶۰ درصد افزایش داد؛ تصمیمی که ظاهرا برای جبران تورم شدید و سقوط قدرت خرید کارگران گرفته شد. اما در شرایط رکود، جنگ، کاهش فروش و اختلال تولید، برخی مدیران بخش خصوصی می‌گویند این تصمیم شوک تازه‌ای به شرکت‌ها وارد کرد و موج اخراج‌ها را شدت داد. این استدلال البته نباید بهانه‌ای برای سرزنش مزد کارگران شود. مسئله اصلی آن است که کارگران سال‌ها زیر تورم له شده‌اند، در حالی که دولت و کارفرمایان نه توان مهار قیمت‌ها را داشته‌اند و نه برنامه‌ای برای حفظ اشتغال و حمایت واقعی از مزدبگیران ارائه کرده‌اند.

قوه قضاییه جمهوری اسلامی با انتشار گزارشی با عنوان «عملکرد قوه قضاییه در ۷۷ روز گذشته»، دوره جنگ و آتش‌بس اعلام کرد از زمان آغاز جنگ تاکنون «۳۰ نفر» از زندانیان سیاسی یا امنیتی را اعدام کرده است.

حضور مجریان چند شبکه تلویزیون ایران با اسلحه و آموزش استفاده از آن در شبکه افق واکنش‌برانگیز شده است. در یکی از این برنامه‌ها، حسین حسینی باز و بسته کردن اسلحه کلاشینکف را آموزش داد. مجری برنامه با هدف گرفتن پرچم امارات متحده در استودیو، به آن شلیک کرد.

بعضی از مجریان هم مثل مبینا نصیری در شبکه سه تلویزیون اعلام آمادگی کرد «در صورت نیاز، خودش و همه زنان به‌عنوان جان‌فدا به جنگ می‌پیوندند.» در ماه گذشته، انتشار رژه زنان مسلح در خودروهای حامل دوشکا نیز خبرساز شده بود.

گروهی از کاربران، این برنامه‌ها را به شرایط جنگی نامعلوم و بعضی به ایجاد ترس بین مردم برای شروع اعتراضات ربط دادند. بعضی دیگر نیز به مجری تلویزیون لیبی اشاره کردند که در سال ۲۰۱۱ چند روز پیش از سقوط حکومت قذافی مخالفان را با اسلحه تهدید کرده بود.

از آغاز جنگ و تجمعات شبانه حامیان حکومت تصاویری از مردم با اسلحه منتشر شده است. تصاویری هم از کودکان مسلح با لباس نظامی در تجمع‌های شبانه حامیان حکومت منتشر شده است عملی که خلاف قوانین حقوق بشر است.

با این وجود، باز هم دولت از مردم می‌خواهد شرایط کشور را درک کنند و بر انسجام ملی تکیه کنند؟! اما در بازار، مردم با پرسشی ساده و بی‌پاسخ روبه‌رو هستند: با درآمدی که هر ماه بی‌ارزش‌تر می‌شود، چگونه باید نان، برنج، روغن، مرغ، شیرخشک و دارو خرید؟

جنگ، فقط در میدان‌های نظامی و در آسمان شهرها جریان ندارد. جنگ اکنون در صف‌های خرید، در سبدهای کوچک‌تر، در بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها و در مغازه‌هایی که هر چند هفته قیمت‌ها را بالا ببرند، در سفره‌هایی که گوشت و برنج و روغن از آن حذف می‌شود، و در کسب‌وکارهایی که با قطع اینترنت نفس‌شان بریده شده، ادامه دارد. برای بخش بزرگی از جامعه ایران، تورم مواد غذایی به‌معنای عددی در گزارش‌های رسمی نیست؛ به معنای کوچک‌تر شدن زندگی است.

جمع‌بندی

این دیدار در حقیقت بازتاب مرحله‌ای تازه از بحران سرمایه‌داری جهانی و جابه‌جایی توازن قوای بین‌المللی است؛ مرحله‌ای که در آن جنگ، رقابت اقتصادی، فناوری، انرژی و نظامی‌گری به‌هم گره خورده‌اند.

در شرایطی که فشارهای آمریکا علیه ایران پس از جنگ و بحران تنگه هرمز بازار جهانی انرژی را متزلزل کرده، آمریکا و چین در حالی پشت میز مذاکره نشسته‌اند که هم‌زمان رقیب، شریک و تهدیدی برای یکدیگرند. همین تناقض، ویژگی اصلی جهان امروز است.

به گزارش نیویورک تایمز؛ آمریکا و اسرائیل در تدارک احتمال از سرگیری حمله به جمهوری اسلامی هستند، به گفته اطلاعاتی که نخواستند نام‌شان فاش شود، این تدارکات گسترده‌ترین مورد از زمان اجرایی‌شدن آتش‌بس است. گزینه‌ها شامل حملات به اهداف نظامی و زیرساخت‌های ایران خواهد بود. به نوشته این روزنامه، ترامپ هنوز درباره گام بعدی خود تصمیمی نگرفته است. آن‌ها افزودند گزینه دیگر شامل استقرار نیروهای عملیات ویژه در داخل خاک ایران برای هدف قرار دادن مواد هسته‌ای مدفون در اعماق زمین است.

به این ترتیب، دیدار پکن برای هر دو رهبر دستاورد تبلیغاتی مهمی داشت. ترامپ توانست خود را در قامت رییس‌جمهوری نشان دهد که با رقیب اصلی جهانی آمریکا معامله می‌کند و از توافق‌های اقتصادی سخن می‌گوید. شی جین‌پینگ نیز کوشید تصویر چین را به‌عنوان قدرتی مسئول، میانجی‌گر و ضروری در بحران‌های جهانی، از ایران تا تجارت جهانی، تثبیت کند. اما واقعیت پشت این نمایش دیپلماتیک پیچیده‌تر است: اختلاف بر سر تایوان همچنان می‌تواند به سرعت روابط دو کشور را بحرانی کند، جنگ ایران هم‌چنان تهدیدی برای انرژی و امنیت منطقه‌ای است و توافق‌های تجاری اعلام‌شده هنوز برای آرام کردن بازارها و رفع بی‌اعتمادی عمیق میان پکن و واشنگتن کافی به‌نظر نمی‌رسد.

در مجموع، سفر ترامپ به چین با اعلام موفقیت پایان یافت، اما نه با حل اختلاف‌ها. دو طرف بیش از آن‌که به توافقی بزرگ رسیده باشند، کوشیدند بحران‌های هم‌زمان را مهار کنند: واشنگتن به دنبال نقش‌آفرینی چین در مهار ایران و باز نگه داشتن هرمز است، پکن می‌خواهد از جنگی پرهزینه برای اقتصاد جهانی جلوگیری کند، و هر دو طرف می‌دانند که پرونده تایوان می‌تواند در هر لحظه فضای مثبت دیپلماتیک را به تقابل تازه تبدیل کند. از همین رو، این دیدار را شاید بتوان نه پایان یک بحران، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه از چانه‌زنی میان دو قدرت بزرگ دانست؛ مرحله‌ای که در آن لبخندهای رسمی، هنوز نتوانسته‌اند شکاف‌های واقعی را پنهان کنند.

شی جین‌پینگ در دیدار با ترامپ هشدار داد که اگر مسئله تایوان «به‌درستی مدیریت نشود»، دو کشور ممکن است وارد مناقشه شوند. این سخن صرفا یک هشدار دیپلماتیک نبود، بلکه بیان فشرده تضادی عمیق‌تر بود: تضاد میان قدرت مسلط سرمایه‌داری جهانی و قدرت نوظهور سرمایه‌داری جهانی.

تایوان در قلب رقابت جهانی بر سر راه فناوری نیمه‌رساناها، مسیرهای دریایی،  زنجیره‌های تولید، و کنترل اقیانوس آرام قرار گرفته است. در این نقطه، منافع سرمایه مالی آمریکا، مجتمع نظامی‌ـ‌صنعتی، غول‌های فناوری و سرمایه‌داری دولتی چین مستقیما با هم برخورد می‌کنند.

اشاره شی به «تله توسیدید» نیز معنایی فراتر از یک مفهوم دانشگاهی دارد. این نظریه می‌گوید زمانی که قدرتی نوظهور جایگاه قدرت مسلط را تهدید می‌کند، خطر جنگ افزایش می‌یابد.

از دیدگاه طبقاتی، درو اقع جنگ فقط نتیجه ترس یا سوءتفاهم دولت‌ها نیست؛ بلکه ریشه در رقابت انحصارات سرمایه‌داری برای بازارها، مواد خام، مسیرهای انرژی و حوزه‌های نفوذ دارد. به همین دلیل، مسئله تایوان، جنگ علیه ایران، رقابت هوش مصنوعی و جنگ تجاری آمریکا و چین از هم جدا نیستند. همه این‌ها جلوه‌های مختلف بحران ساختاری نظام سرمایه‌داری جهانی‌اند.

در این میان، سخنان شی درباره تجارت نیز بسیار گویاست. او تاکید کرد که «درهای چین به روی جهان بازتر خواهد شد» و شرکت‌های آمریکایی «چشم‌اندازهای درخشان‌تری» در چین خواهند داشت. این سخنان نشان می‌دهد که با وجود فضای جنگ سرد جدید، سرمایه جهانی هنوز عمیقا به اقتصاد چین وابسته است.

در این‌جاست که تناقض بزرگ نظم جهانی آشکار می‌شود: آمریکا از نظر نظامی و مالی هنوز قدرت اول جهان است، اما بخش بزرگی از تولید صنعتی و زنجیره‌های تامین جهانی در چین متمرکز شده است. سرمایه آمریکایی بدون نیروی کار، زیرساخت صنعتی و بازار چین به‌سادگی نمی‌تواند بازتولید شود، اما هم‌زمان از رشد و قدرت‌گیری چین نیز هراس دارد.

به همین دلیل، روابط آمریکا و چین ترکیبی از: رقابت، وابستگی متقابل، تهدید، و معامله‌گری دائمی است.

صحنه‌ای که ترامپ رهبران تجاری آمریکایی را یک‌به‌یک به شی جین‌پینگ معرفی می‌کند نیز معنایی نمادین دارد. این تصویر نشان می‌دهد که پشت همه شعارهای ملی‌گرایانه، امنیتی و ایدئولوژیک، منافع مستقیم سرمایه‌های بزرگ قرار دارند.

دولت‌های سرمایه‌داری، حتی در دوره‌های تنش و جنگ، در نهایت حافظ شرایط انباشت سرمایه هستند.

در این موقعیت، برخی تحلیل‌گران هم از راست و هم از چپ، این پرسش به غایت نادرست را پیش می‌کشند که آیا چین بدیلی سوسیالیستی برای نظم آمریکایی ارائه می‌کند؟

در حالی که واقعیت این است چین شکلی از «سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی» را نمایندگی می‌کند که خود را رقیب سرمایه‌داری جهانی می‌داند بنابراین، چنین موضعی هیچ ربطی به مبارزه طبقاتی سوسیالیستی طبقه کارگر علیه سیستم سرمایه‌داری ندارد. به‌عبارت دیگر، چین خودش شکلی از سرمایه‌داری دولتی است؛ اقتصادی مبتنی بر انباشت سرمایه، نابرابری طبقاتی و رقابت جهانی.

از این زاویه، تقابل آمریکا و چین نه نبرد «سوسیالیسم و سرمایه‌داری»، بلکه رقابت دو بلوک عظیم سرمایه‌داری در مرحله‌ای بحرانی از تاریخ جهان است. آن‌چه امروز در پکن جریان دارد، نشانه ورود جهان به دوره‌ای از:

بی‌ثباتی ژئوپولیتیک، تشدید رقابت امپریالیستی، نظامی‌گری، بحران انرژی، و بازتقسیم قدرت جهانی است. اما همان‌گونه که سوسیالیسم علمی که بنیان‌گذار آن کارل مارکس است تاکید می‌کند، هزینه این بحران‌ها را نه دولت‌ها و نه میلیاردرها، بلکه طبقه کارگر و فرودستان جهان می‌پردازند: از کارگران آمریکایی که زیر فشار تورم و جنگ‌افروزی قرار دارند، تا کارگران چینی که موتور تولید جهانی‌اند، و تا مردم ایران و خاورمیانه و آفریقا که در متن مستقیم جنگ و تحریم زندگی می‌کنند.

به همین دلیل، مسئله اصلی فقط رقابت دولت‌ها نیست، بلکه آینده مبارزه طبقاتی در جهانی است که وارد دوره‌ای تازه از بحران و آشفتگی تاریخی شده است.

یک‌شنبه بیست و هفتم اردیبهشت 1405-هفدهم مه 2026

نوشته دیدار روسای دو ابرقدرت چین و آمریکا! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

امروز سه‌شنبه پنجم ماه مه 2026 برابر با پانزدهم اردیبهشت 1405، زادروز کارل مارکس است. در چنین روزی، در ۵ ماه مه ۱۸۱۸، کارل هاینریش مارکس در شهر «تریر»(Trier) آلمان متولد شد. او به‌همراه یار تمامی عمرش «فردریش انگلس» کتاب‌های زیادی نوشت که جهان را تغییر دادند. آن‌ها، نه تنها در سطح نظری و تئوریک، بلکه به‌طور عملی نیز انترناسونال اول را تاسیس کردند. سوسیالیسم علمی و کمونیسم از ایده‌های آن‌هاست.

در اواسط قرن نوزدهم، دکترین سیاسی کمونیسم توسط کارل مارکس و فردریش انگلس توسعه یافت. آن‌ها نوشتند: «پرولترهای همه کشورها متحد شوید!» پرولتاریا باید بر نظام سرمایه‌داری غلبه کند و جامعه‌ای عاری از ظلم و ستم و استثمار و بی‌طبقه ایجاد کند و همه انسان‌های جهان جدا از ملیت و جنسیت و رنگ، از حقوق یک‌سان و برابری برخوردار باشند و جهان در صلح و صفا و آرامش و رفاه زندگی کند.

نزدیک‌ترین دوست مارکس فریدریش انگلس، پیش‌بینی کرده بود که «نام او در گذر قرن‌ها زنده می‌ماند، و آثارش نیز …» پیش‌بینی انگلس، به حقیقت پیوست. او بیش از پیش تبدیل به نامی در کارخانه‌ها، ادارات، مدارس، دانشگاه‌ها، خیابان‌ها، شهرها و تصویری بزرگ شد که همه جا حضور دارد و همه او را می‌شناسند؛ برخی نیز بی‌آن‌که با نگاه تحلیل‌گرانه، پژوهشی و آزادی‌خواهانه او آشنا باشند.

«همه می‌دانند که توانایی‌های ذهنی نوک شست پای او بیش‌تر از همه آن چیزی‌ست که بقیه مردم اجتماع در سرشان دارند.» این بخشی از گزارش هینکلدی، رییس پلیس برلین به تاریخ ۱۸۵۲، درباره مارکس است. در این زمان، کارل مارکس پناهنده بدون تابعیت، ساکن لندن، منطقه سوهو، دین استریت پلاک ۲۸ بود و با فقر و سختی روزگار می‌گذراند.

۵ ماه مه ۱۸۱۸ در شهرستانی با ۱۲ هزار نفر جمعیت به نام تری‌یر در خانواده‌ای یهودی/آلمانی زاده شد. پدرش حقوق‌دانی اهل مطالعه بود و خانواده‌اش در پی قوانین سرکوب‌گرانه پادشاهی پروس در دوران بعد از ناپلئون، اجبارا مسیحی شدند. کارل مارکس در سنین جوانی اما همه مذاهب را رد کرد. انتقاد او به مذهب، انتقاد از نبرد بر سر ثروت و تقسیم قدرت و انتقادی اجتماعی بود که برندگان آن خوشبختی خیالی را برای بازندگان به جای گذاشته بودند.

مارکس در بن و برلین حقوق خواند. در شهر ینا به درجه فیلسوفی رسید و در ۲۶ سالگی کمونیست شد. کمونیسم را کمال انسان‌گرایی می‌دانست و این گرایش را بر دلایل مذهبی، حقوقی و اخلاقی بنا نکرده بود.

مارکس عاشق جنی فون وستفالن شد. نامزدی‌اش با دختری که چهارسال از خودش بزرگتر بود و او را «مارکس سیاه سوخته» خطاب می‌کرد، هفت سال طول کشید. آن دو بالاخره در سال ۱۸۴۳ ازدواج کردند و همان سال به پاریس رفتند؛ جایی که مارکس به عنوان روزنامه‌نگار مشغول فعالیت شد. ماه مه ۱۸۴۴ اولین فرزندشان به دنیا آمد. از ۷ فرزند تنها ۳ دختر زنده ماندند. زندگی جنی و کارل با رنج دائمی عدم امنیت مالی فرزندان‌شان همراه بود.

در سال ۱۸۴۵، مارکس از فرانسه اخراج شد. خانواده او از سال ۱۸۴۹ در خانه‌ای محقر با تنگ‌دستی در لندن دست و پنجه نرم می‌کرد. تالیف‌های مارکس یا بایکوت می‌شدند و یا پول ناچیزی نصیب خانواده می‌کردند.

در نامه ۸ سپتامبر مارکس به انگلس، چنین آمده است: «همسرم بیمار است، دخترکم جنی هم بیمار است، لنشن هم دچار نوعی تب عصبی‌ست. امکان آوردن دکتر را هم نداشتم و ندارم، چون پول دوا درمان موجود نیست. از ۸ تا ۱۰ روز پیش شکم خانواده را با نان و سیب‌زمینی پر کرده‌ام، چیزهایی که معلوم نیست امروز هم بتوانم تهیه کنم.»

هر از گاهی این نامه‌نویس پرشور، پول تمبر یا حتی چند پنی برای خرید روزنامه نداشت. در نامه‌‌‌ای به انگلس نوشته بود که به نانوا، شیرفروش، قصاب، سبزی‌فروش بدهکار است، با این همه طبق معمول از این اوضاع «گه» با بی‌تفاوتی عبور می‌کند.

او برای تالیف اثر مهم اقتصادی‌اش ملزم به تورق‌(ورقه‌ورقه شدن یا برگ خوردن) کتاب‌های بی‌شماری‌ بود اما گاهی پول تهیه کارت مطالعه موزه بریتانیا یا خرید کاغذ برای یادداشت‌برداری را هم نداشت. یک بار اجبارا بالاپوشش را نزد بنگاهی به رهن گذاشت. مارکس در زندگی خصوصی‌اش از کارکردن با پول عاجز بود اما حقیقت دارد که هیچ کس مانند او، با چنین سرمایه اندکی‌، «سرمایه» را بررسی نقادانه و بنیادین نکرد. مارکس در همان سال اسفناک ۱۸۵۲، اثر درخشان خود «هجدم برومر لوئی بناپارت» را نوشت.

کارل مارکس و خانواده‌اش و فریدریش انگلس

مانیفست کمونیست

اوایل سال ۱۸۴۸ مارکس ۲۹ ساله و دوست ۲۷ ساله او انگلس، ده روز تمام در خانه واقع در بروکسل درگیر تدوین برنامه‌ای برای تغییر جهان بودند: مانیفست کمونیست. تنها صفحه اصل باقی‌مانده مانیفست، به دست جنی همسر مارکس نوشته شده است.

انتشار مانیفست با اشاره به حضور «شبحی» در اروپا و پیش‌بینی «مقاومت توده‌های کارگری» چند روز پیش از انقلاب ۱۸۴۸ از چشمان جاسوسان همه‌جا حاضر دولت پروس پنهان نمانده بود. وصول ۶ هزار فرانک توسط مارکس بابت میراث پدری، موجب هشدار به پلیس بلژیک و بازجویی از مارکس شد. آن‌ها مدعی بودند که او خرید اسلحه برای شورشی‌ها را امکان‌پذیر کرده است.

برای کارل مارکس هیچ تصوری نمی‌توانست مضحک‌تر از این باشد که با یک گروهک شورشی مسلح، انقلابی بی‌سرانجام را آغاز کند.

مارکس، متفکر و فیلسوفی با مدعای علمی بود که سعی کرد قوانین عام حرکت تاریخ را توضیح دهد. او معتقد به قانونمندی تحولات تاریخی بود و درست به همین دلیل، تحمیل اراده‌گرایانه و خشونت‌آمیز آینده بشریت را یک جاه‌طلبی تمسخرآمیز می‌دانست. او اعتقاد داشت که پیشرفت، نیرویی غیرقابل توقف است. و نه با ایده‌های جسورانه، بلکه به واسطه نیروی محرکی به غایت ماتریالیستی به حرکت می‌آید.

نتیجه کار متنی ادبی با زبانی تند و قدرت سیاسی‌ست. جمله آغازین آن از یادنرفتنی‌ست: «شبحی در اروپا در حال گشت و گذار است؛ شبح کمونیسم.» و دست‌آورد بزرگ در آغاز می‌آید: «تاریخ همه جوامع تا کنونی، تاریخ نبرد طبقاتی‌ست.» این دو به سادگی نقش حکومت‌ها را روشن می‌کنند: «اختیارات مدرن دولت‌ها تنها در حد کمسیونی برای اداره تجارت مشترک کل طبقه بورژوازی است.»

«بورژوازی در تاریخ نقشی فوق‌العاده انقلابی ایفا کرده است.» دلیل این تعبیر البته با زبانی تحلیلی و ادبی بیان شده است: «بورژوازی لرزش مقدس شور متعصبانه، شیفتگی شواليه‌مآبانه و غرور تنگ‌نظرانه افراد را در آب يخ حساب‌گری خودخواهانه‌اش غرق کرد.»

نوع نگاه مارکس و انگلس به فرد نیز قابل توجه است؛ چیزی که بعدها مدعیان مارکسیسم مخالف آن عمل کردند. در مانیفست حزب کمونیست آمده است: «به جای جامعه کهنه بورژوازی با طبقات و تناقضات طبقاتی‌اش، اجتماعی پدید خواهد آمد، که در آن رشد آزاد تک‌تک افراد، شرط رشد آزاد همه است.»

روزنامه «نویه راینیشه تسایتونگ»

با آغاز انقلاب ۱۸۴۸ آلمان، مارکس و انگلس به کلن رفتند تا روزنامه «نویه راینیشه تسایتونگ» را منتشر کنند که عنوان دوم آن «ارگان دمکراسی» بود. این روزنامه تبدیل به صدای انقلاب شد. بعد از انتشار همان چند شماره اول، حامیان مالی روزنامه به دلیل مواضع رادیکال آن خود را کنار کشیدند و روزنامه تا پایان عمر کوتاه خود از قید مشکلات مالی رها نشد.

انتشار روزنامه با پایان انقلاب در سال ۱۸۴۹ بعد از ۳۰۱ شماره متوقف شد. آخرین شماره روزنامه در ۱۹ ماه مه کاملا به رنگ قرمز و حاوی هشداری به کارگران کلن بود که مراقب کودتا باشند «زیرا مطمئنا بورژوازی در همدستی با اشغالگران پروسی به آن‌ها خیانت خواهد کرد.» هایت تحریریه با این تذکر به خوانندگان خود بدرود گفت که آخرین سخن‌اش «رهایی طبقه کارگر» خواهد بود.

ماه مه ۱۸۴۹ مارکس موفق شد که با فروش ماشین چاپ روزنامه، آخرین دستمزد کارگران را بپردازد. او مجددا به مهاجرت رفت و ساکن لندن شد.

مارکس هر روز ساعت‌ها در موزه بریتانیا غرق در کتاب‌های بی‌شمار می‌شد و خستگی‌ناپذیر یادداشت برمی‌داشت تا نظریه‌اش را بارها اصلاح و نوسازی کند. عصرها به خانه می‌رفت و تا پاسی از شب در اتاق کار پر از کتاب‌ها، ورقه‌ها و دست‌نوشته‌ها می‌خواند و می‌نوشت. برای اعضای خانواده، کار سختی بود مارکس را که سیگاری قهاری بود و هر از گاهی بدمستی می‌کرد، به غذای منظم و نسبتا سالم عادت دهند.

توجه اصلی مارکس به جامعه بورژوایی، دینامیسم درونی کاپیتالیسم بود. او عمیقا تحت تاثیر این امر بود که شیوه تولیدی سرمایه‌داری با چه قدرتی فراتر از مرزهای ملی گسترش بین‌المللی می‌یابد. هیچ کس جهانی‌شدن را چنین زود و به وضوح ندیده بود، آن هم زمانی که بخش اعظم ملت‌های اروپایی هنوز در مناسبات فئودالی زندگی می‌کردند.

به نظر مارکس، لوکوموتیو رشد سرمایه‌داری رقابت بین افراد است. بازیگران این عرصه به دلیل جبر «جزای بازنده‌ها»، باید به شیوه تولیدی جدید که موجب کاهش هزینه شود روی آورند و محصولات جدیدی تولید کنند. فقط کسانی که از عهده این کار برآیند در نبرد رقابت زنده می‌مانند. هماهنگی تقسیم کار موسسات تولیدکننده، پیرو وابستگی متقابل به بازارها و قیمت‌ها است. به دلیل خصلت آنارشیستی این سیستم، دوران‌های بحرانی پیش می‌آید و رشد آن تناوبی‌ست.

هسته اصلی نظر مارکس در باره سرمایه‌داری نوین را می‌توان این‌گونه جمع‌بندی کرد: از یک طرف با مولدترین و پیشرفته‌ترین روش تولید تاریخ بشری روبه‌رو هستیم و از طرف دیگر این سیستم، خودتخریب‌گر است و موجب بیگانگی، استثمار و فلاکت می‌شود. سرمایه‌داری تک‌تک انسان‌ها، مناسبات اجتماعی و طبیعت را تخریب می‌کند.

امید مارکس به سوسیالیسم، این بود که به استثمار انسان از انسان برای همیشه پایان دهد. اما در پایان دوره حکمفرمایی کاپیتالیسم سودجو از سیاره ما چه باقی می‌ماند؟ مارکس در تحقیقات جغرافیایی خود، زمین و بشریت را به‌عنوان دو ارگانیسم زنده می‌بیند که بر هم تاثیری متقابل دارند و سئوال می‌کند: آیا با هم کنار خواهند آمد و یا نهایتا زمین تکانی به خود می‌دهد و انسان‌ها را مانند غباری از تن خود می‌تکاند؟

مارکس، هم‌چنین نقش مهمی در پایه‌گذاری علوم اجتماعی داشت. مارکس و انگلس از ۱۸۴۵ به مسائلی اجتماعی پرداخته بودند که تا کنون هم به‌عنوان مبانی جامعه‌شناسی مدرن شناخته می‌شوند. آن‌ها برای اولین بار به موضوع شکل‌گیری جوامع انسانی، اشکال زیست مشترک و روند تکامل اجتماعی پرداختند که امروزه بخش بزرگی از دیدگاه آن‌ها جزء بدیهیات است.

مارکس و انگلس: رفاقتی تاریخ‌ساز 

کارل مارکس و فردریش انگلس در قرن نوزدهم زندگی می کردند. زمان انقلاب صنعتی بود. این زمانی بود که اولین کارخانه‌ها ساخته شدند. کارگران برای کار سخت خود در کارخانه ها دستمزد کمی می‌گرفتند. آغاز سرمایه‌داری بود. کارل مارکس در ابتدا، به‌عنوان روزنامه‌نگار در کلن کار می‌کرد. او ناعادلانه می‌دانست که کارگران به کارخانه داران وابسته بوده و درآمد کمی دارند. کارگران حقوق کمی داشتند و بیش‌تر کارخانه‌داران از وضعیت اسفبار کارگران سوء‌استفاده م‌کردند. شعارها و نوشته‌های کارل مارکس، خیلی فراتر از مرز آلمان و حتی اروپا رفت. کارل مارکس دوست صمیمی فردریش انگلس، پسر یک کارخانه دار اهل ووپرتال بود. این متفکر و سازمان‌ده جنبش انترناسیوالیستی کارگری، دیدگاه‌های سیاسی مشابهی داشتند. اگرچه آن‌ها سبک زندگی بسیار متفاوتی داشتند. انگلس از نظر مالی در وضعیت خوبی بود، مارکس اغلب مشکلات مالی داشت. آن‌ها دوستان خوبی باقی ماندند و تا پایان عمر با هم کار کردند.این رفاقت، بر تاریخ جامعه بشری، تاثیری همیشگی به جا گذاشت.

آنان در دوره زمانی ۱۸۴۴– ۱۸۴۶/۱۲۲۳–۱۲۲۵ با همدیگر، آثاری مهم به‌تحریر درآوردند که از آن جمله‌اند: «فقرفلسفه»، «ایدئولوژی آلمانی»، و «خانواده مقدس» که این آخری درانتقاد به نوشته برونو باوِر‎‌(Bruno Bauer) بود. هدف مارکس و انگلس از نوشتن کتاب «خانواده مقدس» اعلام دوری خود از تئوری برونو باور و سایر جوانان هگلی بود که با تکیه برایده‌آلیسم هگل معتقد بودند حرکت تاریخ تنها درنتیجه ادامه تکامل خِرد انسانی است و به این دلیل هرعملکرد سیاسی‌ای را رد می‌کردند. جواب مارکس به آنان چنین بود: خِرد انسان به‌تنهایی دست به هیچ عملکردی نمی‌زند. این عملکرد انسان‌ها است که به خِرد انسان جامه عمل می‌پوشاند. محتوای اصلی این تضاد عبارت است از: ایده‌آلیسم هگل از یک طرف و درک ماتریالیسم–دیالکتیک مارکس از واقعیت عینی خارج از اراده انسان‌ها از طرف دیگر. مارکس و انگلس، هم‌چنین در کتاب «ایدئولوژی آلمانی» با اذعان داشتن به انسان‌گرائی عینیِ فویرباخ، اما با گسست از دیدِ متافیزیکی او، «ماتریالیسم تاریخی»‌شان را تعمیم دادند. مارکس در این کتاب، در یازدهمین تز خود در ارتباط با انتقاد به فویرباخ به این نتیجه می‌رسد که فیلسوفان تا به‌حال جهان را فقط به‌شکل‌های مختلف تفسیر کرده‌اند، اما مسئله تغییر جهان است.

جنبش‌های کارگری و توده‌ای در سال‌های نیمه نخست قرن نوزدهم میلادی، انقلاب‌های سال ۱۸۴۸/۱۲۲۷ در کشورهای اروپای غربی را به‌دنبال خود داشت. مارکس و انگلس روند این جنبش‌ها را دنبال می‌کردند و توانستند با عضویت در «اتحادیه عدالت‌خواهان» در لندن و نفوذ سیاسی و ایدئولوژیکی خود در آن، از این مجمع «اتحادیه کمونیست‌ها» را برپا دارند. کنگره دوم این اتحادیه مسئولیت نگارش «مانیفست کمونیست» این سازمان را به مارکس محول کرد که سرانجام این نوشته تاریخی که اسلحه فکری پرولتاریا است با نام «مانیفست کمونیست» درخلال انقلاب فوریه در فرانسه و هم‌چنین پیش از انقلاب ماه مارس در امپراتوری‌های پروس و اتریش در ۲۱ ماه فوریه ۱۸۴۸/۱۲۲۷ منتشر شد.

مارکس در سی سالگی در این زمان، از بلژیک اخراج شد و با رفتن به فرانسه فعالیت‌های سیاسی‌اش را تعمیم می‌دهد. او در ماه اوت ۱۸۴۹/۱۲۲۸ بعد از آن‌که به دلیل فشار دولت پروس از فرانسه اخراج می‌شود به لندن رفته و تا پایان زندگی در آنجا می‌ماند. نخستین جامعه بین‌المللی کارگران را که بعدا به «انترناسیونال اول» معروف شد، مارکس در سال ۱۸۶۴/۱۲۴۳ پایه‌گذاری کرد. سند تشکیل «انترناسیونال اول» که به برنامه پرولتاریای انقلابی در قرن نوزدهم تبدیل شد را مارکس نوشت.

برقرار شدن «کمون پاریس» درسال ۱۸۷۱/۱۲۵۰، یکی دیگر از مهم‌ترین وقایع در دوران زندگی و مبارزات مارکس بود. «کمون پاریس» که با قیام مردم مبارز پاریس علیه حکومت مرتجع مرکزی و اشغالگران پروسی شکل گرفت، توانست نخستین بار به‌مدت بیش از دوماه نوعی دمکراسی شورائی را برقرار کند. مارکس اثر مهم خود به‌نام: «جنگ داخلی درفرانسه» را دردفاع و واکنش به سرکوب خونین «کمون پاریس» در این زمان نوشت.

مارکس تحقیقات علمی‌اش درزمینه شناخت عمیق اقتصاد و سیستم سرمایه‌داری را از سال‌های دهه ۱۸۴۰/۱۲۲۹ آغاز کرد و نتیجه مطالعاتش را ابتدا در طرح‌(گروندریسه) «نقد اقتصاد سیاسی» و نظریه «ارزش اضافی» در خلال سال‌های ۱۸۵۷–۱۸۵۸/۱۲۳۶–۱۲۳۷ نوشت. ولی این نوشته ۹۰۰ صفحه‌ای، نخستین بار در سال ۱۹۳۹/۱۳۱۸ منتشر شد. مارکس در ادامه چند دهه تحقیقات علمی–اقتصادی‌اش، در سال ۱۸۶۷/۱۲۴۶ نخستین اثر سترگ اقتصادی‌اش یعنی «سرمایه (نقد اقتصاد سیاسی)» را منتشر کرد. مارکس در جلد اول این اثر تاریخی، زیر عنوان: «روند تولید سرمایه»، نه تنها شیوه تولید سرمایه‌داری، بلکه تئوری بورژوائی تحمیل شده از سوی آن را به‌طوربنیادی نقد می‌کند. او به‌وضوح توضیح می‌دهد که جامعه‌های با شیوه تولید سرمایه‌داری، جامعه‌هایی با تضاد طبقاتی هستند که در آن‌ها ثروت حاصله از مالکیت شخصی بر وسائل تولید با درخدمت گرفتن کارِمزدی انباشته می‌شود و این ثروتِ انباشته شده سرمایه را تولید می‌کند، اگرچه تولید کنندگان این ثروت‌(کارگران و زحمتکشان) از آن به‌غیر از مزد خود بهره‌ای نمی‌برند. انگلس در سال ۱۸۸۵/۱۲۶۴، بر اساس نسخه دست‌نویس مارکس، جلد دوم «سرمایه» زیر عنوان: «روند گردش سرمایه» و در سال ۱۸۹۴/۱۲۷۳ جلد سوم این کتاب را با نام: «روند تام تولید سرمایه‌داری» را منتشر کرد. مفاهیمی چون ماتریالیسم تاریخی، دیالکتیک، بیگانگی ازخویشتن(اِلیناسیون)، مبارزه طبقاتی، کارمزدی، انقلاب، پرلتاریا، سوسیالیسم، و جز این‌ها، عمق تفکر علمی، فلسفی، دیالکتیکی، و انتقادی مارکس دربرخورد با پدیده‌های جهان هستی را نشان می‌دهد. در کنار این فعالیت‌های علمی و سیاسی، مارکس هم‌چنین برای امرار معاش مدت‌زمانی برای نشریه «نیویورک دِیلی تریبون» روزنامه‌نگاری می‌کرد. در این نشریه حدود پانصد مطلب و تحلیل پیرامون مسائل و وقایع آن دوران با نام او به‌چاپ رسیده‌اند.

دو فراز درخشان انترناسیونال اول

نخست این که پس از تاسیس «انجمن بین‌المللی کارگران» که سپس به‌نام «انترناسیونال اول» مشهور شد در ۲۸ سپتامبر ۱۸۶۴، شورای عمومی این سازمان سندی را با عنوان بیانیه خطاب به طبقات کارگر تصویب کرد که مانیفست و در عین حال، اساس‌نامه آن شمرده می‌شد. این سند، انترناسیونال اول را به تشکلی تبدیل کرد که در آن برای اولین بار ده‌ها هزار کارگر متشکل در اتحادیه‌ها‌ی کارگری زیر پرچم رهایی طبقه کارگر از ستم سرمایه و هرگونه جامعه طبقاتی گرد آمدند.

انترناسیونال در نوشتن این بیانیه از یک‌سو از فاکتهایی استفاده کرد که کارل مارکس برای نوشتن کتاب سرمایه گرد آورده بود و، از سوی دیگر، به‌جای سوسیالیستها «طبقات کارگر» را مخاطب قرار داد. اهمیت نقش مارکس در تهیه پیش‌نویس این سند بهویژه آنگاه برجسته می‌شود که تصویب فراز درخشان زیر را در نظر آوریم: «رهایی طبقات کارگر باید به نیروی خودِ این طبقات به‌دست آید.» این فراز به فشردهترین شکل سرمایهستیزیِ خودآگاهانۀ جنبش کارگری را به‌عنوان درونمایۀ اساسیِ کمونیسم مارکس نشان می‌دهد. افزون بر این، انترناسیونال اول سازمانی بود که، بهویژه بر اساس تجارب مبارزات کارگران در کشورهای انگلستان و فرانسه، مبارزات اقتصادی و سیاسی طبقۀ کارگر را یک کل یکپارچه و جداییناپذیر میدید، بهگونهای که هم برای کاهش ساعات کار روزانۀ کارگران ساختمانیِ سوئیس از 12 ساعت به 10 ساعت مبارزه می‌کرد، هم از شورش معدنچیان بلژیک علیه دولت این کشور حمایت می‌کرد و هم فعالانه در جنگ مسلحانه کارگران فرانسه برای استقرار کمون پاریس شرکت می‌کرد.

انترناسیونال اول در این سند، بهصراحت هدف نهایی خود را «رهایی اقتصادی طبقات کارگر» اعلام کرد، «هدف بزرگی که هرجنبش سیاسی (از جمله جنبش برای رهایی سیاسی جامعه) میبایست وسیلهای برای دستیابی به آن باشد.» بهاینترتیب، انترناسیونال اول شکل تاریخی آغازینی از ارتقای جنبش خودانگیخته طبقه کارگر را به سطح جنبش خودآگاهانه این طبقه به نمایش گذاشت.

دوم این که دو سال پس از شروع فعالیت انترناسیونال اول، در یکی از قطع‌نامه‌های کنگره آن در ژنو با عنوان «اتحادیه‌های کارگری: گذشته، حال، آینده»، این سازمان بین‌المللی مزدبگیران فراز درخشان دیگری را اعلام کرد: بین مزدبگیران اهمیت اتحادیه‌های کارگری بیش‌ از آن‌که در مبارزه برای افزایش مزد و کاهش ساعات کار و دیگر خواست‌های اصلاحی باشد در نبرد بی‌امان برای الغای «نظام کارِ مزدی و حاکمیت سرمایه» است. اتحادیه‌های کارگری، صرف نظر از این که در اصل برای چه اهدافی به‌وجود آمده بودند، از نظر انترناسیونال می‌باید آگاهانه هم‌چون مراکز سازمان‌یابی طبقة کارگر و با هدف کلی رهایی کامل این طبقه عمل کنند. آن‌ها می‌باید به هر جنبش اجتماعی و سیاسی که در جهت این رهایی باشد یاری رسانند.

از نظر انترناسیونال، اتحادیههای کارگری باید تمام دنیا را متقاعد می‌ساختند که تلاش‌هایشان نه برای اهداف تنگنظرانه و رفرمیستی، بلکه به قصد رهایی میلیونها انسان ستم‌دیده انجام میگیرد.

سوسیالیسم و مارکسیسم

سوسیالیسم و مارکسیسم، صرفا یک شعار و اسم و یا واژه نیستند، که آن‌ها پذیرفت و یا رد کرد بلکه برعکس، راه و روش زندگی شایسته بشر و چگونگی راه رسیدن به آزادی و برابری، رعایت حقوق کودک، برابری زن و مرد، عدم تبعیض، عدم استثمار، عدم زندان و اعدام، جنگ و… را به ما یاد می‌دهند.

در جهان امروز، اتفاقات دیروز را با صد‌ها داستان واقعی و غیر واقعی می‌خوانیم و می‌شنویم، چه‌طور می‌توان در مورد مارکس قضاوت کرد؟ مارکس کاشف ارزش اضافی در نظام سرمایه‌داری است ولی مخالفین سیاسی او در غرب، با رفرم اقتصادی، سیاسی و تکینیکی، خطر اندیشه‌های او را دفع کردند. نظریه مارکسیسم با ذات انسان‌ها و عملکرد آن‌ها در جامعه سازگار است چرا که این نظریه جز خوشبختی بشر و دینای آزاد و برابر و مملو از صلح و صفا، اهداف دیگری ندارد.

مارکس دو کشف بزرگ کرد که هردو از سوی کسانی تایید شده است که طرفدار او نبوده‌اند. بسیاری از طرفداران، عموما برداشت‌های نادرست از اندیشه‌ها و گفتارهای مارکس داشتند.

«ژان پیاژه» روان‌شناس معروف و سرشناس ژنتیک؛ در مقدمه کتاب «نظریه هوش» آن را کشفی دوران‌ساز می‌داند که نگرش درباره شکل‌گرفتن ذهن را تغییر داد. نقش تکنولوژی در تغییر فرهنگ.

کارل ریموند پوپر در کتاب «جامعه باز و دشمنان آن»، کشفی بسیار مهم از مارکس می‌داند که بر جامعه‌شناسی موثر بود.

از نظر بسیاری از دانشمندان جهان، هرچند از دید یک ایدئولوگ به مارکس نگاه می‌کنند و بیش از هرچیز او را باید یک متفکر می‌دانند که دست‌کم ما را با را با فکر کردن آشنا کرد. آن‌جا که می‌گوید «تا آن‌جا به تاریخ آلمان مربوط است نقد مذهبی پیش فرض همه نقدهاست» و مواردی از این دست.

ارزش کارل مارکس،  نقد بهره‌کش انسان از انسان و رهایی از ظلم و ستم سرمایه‌داری است. مارکس، برای جامعه مبارزه کرد که عاری از هرگونه بهره‌کشی انسان از انسان باشد. ولی متاسفانه خیلی از روشنفکران و سازمان‌ها و احزاب بی‌عمل و بی‌تاصیر و یا با سیاست‌ها نادرست خود، به مارکس لطمه زده‌اند. مارکس، هم‌چنین فیلسوفی بود که برای تغییر آمده بود و نه فقط تفسیر تاریخ!

مارکس نحوه کار سرمایه و سرمایه‌داری را شکافت و با دلیل و استدال روند نهایی و بحران درونی و ذاتی آن را نشان داد. تئوری مبارزه طبقاتی به‌عنوان قوه محرکه جوامع بشری را تدوین کرد. چیزهایی که به مارکس و مارکسیسم نسبت داده می‌شود در واقع امر مربوط به دوران بعد است.

برای شناخت واقعی مارکس، باید مستقیما به اصل نظریه‌ها و سیاست‌ها و اهداف مارکس مراجعه کرد نه به کسانی که به اسم مارکس، تزها و تئوری‌های خود را تبلیغ و ترویج کرده‌اند.

بسیاری از مردم آگاه، به این درک رسیده‌اند که مارکس مسئول همه آن‌چیزهایی نیست که زیر نام او و آثارش ایجاد شدند. او بعد از مرگ‌اش این فرصت را نداشت که در برابر سوء‌‌استفاده از آثار و اهدافش مقاومت کند.

سوسیالیسم و کمونیسم مارکس، علم رهایی بشر هستند. مارتین اندرس، جامعه‌شناس در دانشگاه تری‌یر می‌گوید: «قرن بیستم که اریک هوبسباوم از آن تحت عنوان «عصر افراط و تفریط» یاد کرده است، نوع نگاه به مارکس را کمی از قیدها رها ساخت.

مارکس نه تنها یک تئوری‌‌پرداز نابغه، بلکه یک نویسنده درخشان و هم‌زمان یک سازمانده سیاسی طبقه کارگر نیز بود. «مانیفست کمونیست» به‌خاطر زبان برازنده و ظریف او هنوز هم یک اثر گیرا و تاثیرگذار است. همین ترکیب مهارت زبانی و تئوری‌هایش مارکس را به کسی تبدیل کرده است که آوازه جهانی پیدا کند. بنابراین، تحلیل‌های مارکس هنوز هم به روز اند. چون مشکلاتی مانند بی‌عدالتی، نابرابری، استثمار و جنگ امروز نیز نه تنها در اروپا، بلکه در بسیاری نقاط جهان نفس‌گیر هستند. مارتین اندرس، جامعه‌شناس، از کار کودکان به‌عنوان یک مثال یاد می‌کند که امروز نیز مثلا در شرکت‌های نساجی در آسیا و به خصوص جنوب شرق آسیا وجود دارد.

مارکس و انگلس، دیدگاه روشنی در مورد برده‌داری داشته و خواهان لغو بدون قیدوشرط آن بودند. مارکس تلاش داشت نشان دهد که سیاه‌پوستان انسان‌هایی هستند مانند دیگران و برخلاف دیدگاه رایج روشنفکران بورژوایی فقط تحت شرایط ساختاری معینی به برده تبدیل می‌شوند. او می‌خواست ثابت کند که برده‌داری نه فقط غیرانسانی، بلکه حتی از نظر اقتصادی نیز مقرون به صرفه نیست.

پروژه‌«MEGA» (مجموعه آثار مارکس و انگلس)

سال‌هاست که ۶۰ پژوهش‌گر از ۹ کشور جهان، حول پروژه‌«MEGA» (مجموعه آثار مارکس و انگلس) برای انتشار مجموعه آثار ۱۲۲ جلدی این دو همکاری می‌کنند. هدف این پروژه، رمزگشایی و دستیابی به لغت‌ها و جمله‌های اصلی آثار مارکس است، زیرا انگلس بعد از مرگ مارکس در کتاب «سرمایه» تغییرات و پیوندهای جدیدی وارد کرد. علاوه بر این، دستگاه‌های تبلیغاتی بسیاری از کشورهای سوسیالیستی و احزاب کمونیست از مارکس تحلیل‌گر و منتقد سرمایه‌داری، فردی متعصب ساختند. چنین چیزی به واسطه تحریف و ساده‌سازی‌های نادقیق انجام شده است.

انتشار مجموعه آثار مارکس و انگلس در سالهای شصت، از سوی انستیتوی مارکسیسم–لنینیسم، وابسته به کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی و حزب متحد سوسیالیستی آلمان به زبان آلمانی آغاز شد. این مجموعه تا فروپاشی جمهوری دمکراتیک آلمان در چهل و پنج جلد منتشر گردید. از سال ۱۹۹۱، تکمیل و انتشار مجدد مجموعه آثار به منظور استفاده در دانشگاه‌ها در دستور کار قرار گرفت. به گفته پروفسور هارستریکHARSTRICK، استاد تاریخ معاصر در دانشکده علوم فنی برانشوایگ‌(آلمان) که در انتشار این مجموعه آثار نقش مهمی ایفا میکند، بخش عمده آثار برجای مانده مارکس و انگلس نه تنها هنوز منتشر نشده، بلکه تاکنون خوانده هم نشده‌اند. با انتشار مجموعه این آثار میتوان در پرتو نوین به کارل مارکس و فردریش انگلس و نیز به روند شکوفایی علمی عصر آنان پرداخت. افزون براین، انتشار حاشیه نویسیها، نقل قولها، دفترهای یادداشتهای روزانه آنان که در چهارمین بخش این مجموعه منتشر خواهد شد، مارکس را به‌مثابه بخشی از کل جنبش بزرگ فکری قرن نوزدهم متجلی خواهد کرد.

هم‌زمان با انتشار این مجموعه، پروفسور هارستریک، به‌عنوان ویراستار، به کمک همکاران بین‌المللی دست‌اندر کار تنظیم پروژه دیگری است: تنظیم فهرست‌نگاری زمانی و مکانی آثاری از مارکس و انگلس که اخیرا پیدا شده‌اندـ از جمله توضیحات و ویراستاری حواشی متعددی که آنان نگاشته‌اند. این پروژه که در حدود دوهزار و پانصد صفحه خواهد شد، برای کارهای پژوهشی در مورد مارکس و انگلس و اصولا برای پژوهش در عرصه علوم تاریخی منبع جدیدی خواهد بود.

پس از تحولات پاییز‌‌(فروپاشی جمهوری دمکراتیک آلمان) ادامه انتشار مجدد آثار مارکس و انگلس مورد سئوال محافل خاصی قرار گرفت. حاصل ارزیابی مجدد این شد که انتشار مجدد آثار بایستی در سطحی برتر انجام گیرد. براین مبنا، شورای علمی و کنفرانس علوم آلمان ادامه انتشار آثار را توصیه کردند .

از سال ۱۹۹۱، انتشار مجموعه آثار مارکس–انگلس یکی از صد و پنجاه پروژه دراز مدت آکادمی علوم آلمان تعیین شده است. هم‌چنین با همکاری مؤثر «انستیتوی بین‌المللی تاریخ علوم اجتماعی» در آمستردامIISG)‌) که قسمت عمده دست نوشتههای اصلی مارکس و انگلس در آن‌جا نگه‌داری می‌شوند و نیز «نهاد فریدریش ابرت»، «نهاد بین‌المللی مارکس–انگلس» (IMES)‌در آمستردام تاسیس شد و این نهاد انتشار مجموعه آثار را برعهده گرفت.

در مارس ۱۹۹۲، کنفرانس بین‌المللی متخصصین ویراستاری متون، در فرانسه برگزار شد تا شیوه ویراستاری این آثار دو باره تدوین شود. حاصل کار این کنفرانس یک سال بعد چاپ و منتشر شد. در همان سال نیز بین «نهاد بین‌المللی مارکس–انگلس» و آکادمی علوم آلمان قراردادی منعقد شد که بر طبق آن «نهاد بین‌المللی» تاسیس مرکزی در برلین برای کارهای تحقیقاتی مجموعه آثار را برعهده گرفت. مدیریت علمی این پروژه و نیز مدیریت این مرکز به پروفسور هارستریک واگذار شد.

در ماه مه ۱۹۹۳، آکادمی علوم برلین–براندنبورگ که به تازگی تاسیس شده بود، سرپرستی انتشار مجموعه آثار را برعهده گرفت. علاوه بر پروفسور هارستریک، به‌عنوان مدیر پروژه، کمیسیونی به مدیریت پروفسور علوم سیاسی، موکلر H.MUKKLER، تشکیل شد که پروفسور هنریش‌HENRICH (مونیخ)، و پروفسور شیدر H.SCHIDER (کلن)، از جمله اعضای آنند. در اکتبر سال ۱۹۹۳ آگادمی علوم برلین ـ براند نبورگ، عضو «‌نهاد بین‌المللی مارکس ـ انگلس» در آمستردام شد و به این ترتیب، کار تدوین و انتشار مجموعه آثار جنبه بین‌المللی به خود گرفت.

بنا به گفته پروفسور هارستریک، در کار ادامه انتشار مجموعه آثار، مهم‌ترین وظیفه تدوین طرحی جدید برای ترمیم پیشنهاد سابق است . مجموعه آثار در یک صد و هفتاد جلد منتشر خواهد شد. در مجموعه جدید تلاش براین است تمامی میراث ادبی، تالیفات منتشر شده، دست‌نویسها و نامه‌های کارل مارکس، از سال ۱۸۱۸ تا سال ۱۸۸۳ و نامه‌های فردریش انگلس، از سال ۱۸۲۰ تا سال ۱۸۹۵ منتشر شوند. در این کار، بایستی مجموعه آثار با معیارهای تاریخی–انتقادی، آن‌طور که در بدو پیدایش پدید آمده‌اند، بررسی و در ویراستاری و انتشار نیز رعایت شود. آن‌گاه آشکار خواهد شد که مارکس و انگلس به چه مسایلی نپرداخته‌اند، و یا به چه مسایلی نمی‌توانستند بپردازند و هم‌چنین در مقایسه با سایر مؤلفین قرن، به چه مسایلی بس عمیق‌تر پی بردهاند.

مجموعه دست خط‌ها و کلیه آثار چاپ شده به همان زبان اصلی نگارش آن‌ها منتشر خواهد شد.‌(شصت در صد به زبان آلمانی و چهل درصد انگلیسی)

مجموعه آثار به چهار بخش تقسیم شده است:

1ـ تالیفات، مقالات، طرح‌ها (به استثنای کاپیتال)

2ـ کاپیتال و کارهای مقدماتی در مورد آن از سال ۱۸۵۷

3ـ نامه‌ها

4ـ‌ نقل قولها، دفترچه‌های یادداشت‌ها و حاشیه نویسیها.

جمع‌بندی

کارل مارکس، مهم‌ترین نماینده اندیشه‌های کمونیستی بود. او به این فکر کرد که چگونه می‌توان اقتصاد و پیشرفت فنی را عادلانه کرد. وی در کتاب مانیفست کمونیست خود که کارل مارکس همراه با فردریش انگلس نوشت، خواستار پایان دادن به «استثمار انسان توسط انسان» شد. مالکیت خصوصی بر وسایل تولید باید از بین برود، پیشرفت فناوری باید به نفع همه باشد نه عده کمی. به این ترتیب، تعالیم و اندیشه‌های مارکس، «مارکسیسم» نام گرفت.

کارل مارکس در ماه مارس در ۱۴ مارس ۱۸۸۳ در لندن درگذشت. ایده‌ها و خواسته‌ها و اهداف سیاسی وی همیشه بسیاری از مردم را مجذوب خود کرده است، در حالی که سرمایه‌داران با تمام قدرت دشمن او هستند.

اصطلاح «کمونیسم» از کلمه لاتین «communis» به‌معنای «با هم» گرفته شده است. کمونیسم تصور مشخصی از این دارد که یک جامعه انسانی ایده‌آل باید چگونه باشد: همه مردم باید مالک آن‌چه برای امرار معاش خود لازم است داشته باشند. این‌ها به اصطلاح «وسایل تولید» هستند. به‌عنوان مثال، تجهیزات و ماشین آلات، و هم‌چنین زمینی که در آن کشاورزی صورت می‌گیرد نیز شامل می‌‌شود. بر اساس این ایده، همه چیزهایی که با هم تولید می‌شوند نیز باید به طور عادلانه بین یکدیگر توزیع شوند.

به عنوان یک دکترین سیاسی، کمونیسم در قرن نوزدهم زمانی که صنعتی شدن آغاز شد، ظهور کرد. در آن زمان، افراد بیش‌تری مجبور بودند با دستمزد کمی در کارخانه‌ها کار کنند. کسانی که صاحب ماشین آلات و کارخانه‌ها بودند، به اصطلاح «سرمایه‌دار» بودند. آن‌ها مدام ثروتمندتر شدند، اما بدون این‌که اجازه دهند کارگران در این رفاه، سهمی داشته باشند و شریک شوند. کلمه مانیفست نیز Manifesto از لاتین آمده و به‌معنای «اعلام اصول» است.

همسر و چهار فرزندش پیش از او درگذشتند. مارکس ۶۴ ساله ۱۴ مارس ۱۸۸۳ در تنهایی مهاجرت، در لندن مرد و سه روز بعد در گورستان هایگیت با حضور ۱۱ن نفر از همرزمانش به خاک سپرده شد. در این هنگام، انقلاب آلمان، کمون پاریس و انترناسیونال سرکوب شده بودند، و کتاب سرمایه او ناتمام بود.

انگلس در نطق روز شنبه، ۱۷ ماه مارس ۱۸۸۳/ ۷ اسفندماه ۱۲۶۲ بر مزار مارکس، از جمله چنین گفت: همان‌طور که داروین قانون تکامل حیات طبیعت را کشف کرد، مارکس هم کاشف قانون تکامل تاریخ بشر است. قانونی بیانگر این واقعیت ساده که انسان‌ها بایستی اول بخورند، بنوشند، سکونت کنند، و خود را بپوشانند، پیش از این‌که خویش را با سیاست، علم، فرهنگ، و مذهب مشغول کنند. به‌بیانی دیگر، تولید مادی در ارتباط با سطح توسعه اقتصادی هرجامعه‌ای تعیین‌کننده پایه و اساس ساختار دولتی، موازین حقوقی، فرهنگی، و هم‌چنین مذهبی آن جامعه است. بعد از درگذشت مارکس، به‌چالش طلبیدن اندیشه‌های او نه تنها از راست، بلکه از درون جنبش کارگری و از طرف تجدید‌نظرطلبان رنگارنگ جان گرفت.

انگلس در ادامه گفت: «در روز ۱۴ مارس، یک ربع مانده به ۳ بعد از ظهر، بزرگ‌ترین متفکر عصر به اندیشیدن پایان داد. برای دو دقیقه تنها گذاشتیمش و وقتی بازگشتیم، او را بر روی صندلی‌اش یافتیم که در آرامش به خواب رفته بود؛ اما برای همیشه. نام و اثرش قرن‌ها زنده خواهد ماند…»

مارکس، اشعار هاینه و گوته را که اغلب در صحبت‌هایش از آن‌ها شاهد می‌آورد، از بر داشت و پیوسته به مطالعه آثار دیگر شاعران اروپایی که برگزیده بود می‌پرداخت. همه آثار آشیل را به همان زبان یونانی کهن می‌خواند. آشیل و شکسپیر را به‌عنوان بزرگ‌ترین نوابغ درام‌نویسی که بشریت به خود دیده است تجلیل می‌کرد. ستایش وی از شکسپیر، که او آثارش را دقیقا مطالعه کرده بود، حد و مرز نداشت و حتی کوچک‌ترین شخصیت‌های آثار او را هم می‌شناخت. تمام اعضای خانواده او درست و حسابی شیفته و ستایشگر شکسپیر، درام‌نویس انگلیسی، بودند. هر سه دختر مارکس، آثار شکسپیر را از بر داشتند. هنگامی که مارکس در سال 1848‌(در سی سالگی) قصد آن کرد تا زبان انگلیسی خود را، که از قبل خواندن آن را می‌دانست، تکمیل کند، به جمع‌آوری و تنظیم اصطلاحات ویژه شکسپیر پرداخت. اشعار دانته (Dante)‌و روبرت برنز نیز از آثار مورد علاقه او بودند. وقتی دخترانش طنز یا اشعار تغزلی این شاعر اسکاتلندی را دکلمه می‌کردند و یا به آواز می‌خواندند غرق شادی می‌شد.

خود مارکس در سال 1837، که در آن هنگام دانشجو بود مقداری شعر در سن نوزده سالگی نوشت. درون مایه‌های اسطوره‌ای، ارجاعات کلامی، اشعار عاشقانه برای جنی‌(دوست دختر مارکس که بعدها شریک زندگی او شد)، گفتمان‌ها و هیجانات فلسفی، فردی و اسطوره‌ای از نگره‌های شعری مارکس می‌باشند. وی حتی شعری «درباب هگل» نوشت و در موارد دیگر برای شیلر و گوته. وی هم‌چنین یک نمایش‌نامه نیز نوشته است.

در بهار سال 1395، 175 شعر مارکس توسط «محمدصادق رئیسی» به فارسی برگرانده شده و توسط نشر پیام امروز–تهران منتشر شده است. نام این کتاب «عاشقانه‌های کارل مارکس» است. مترجم درباره شعرهای مارکس، این‌چنین نوشته است:

«عاشقانه»‌های مارکس، سرشار است از یک روح سراسر عاشقانه که به دور از هرگونه خصلت فرگرایانه، نگاهی به مقوله «عشق» دارد. از منظر مارکس جوان، «عشق» نوای روح‌بخش و فرح‌انگیز موسیقی است که گاه آرام و ملایم می‌نوازد و گاه هم‌چون دریای خروشان متلاطم است…»

برای جنی‌(1)

کلمات–نیرنگ‌ها، سایه‌های دروغین،

زندگی از همه سو می‌چرخد!

من آیا باید جان‌های لبریز در خودم را

ملول و پژمرده در تو سرریز کنم؟

با این همه خدایان حسود زمین