✍️: بهرام رحمانی

جواد مجابی، نویسنده، شاعر، طنزپرداز، نقاش و منتقد ادبی و هنری، شنبه 14 شهریور ماه 1405، پس از یک دوره بیماری در ۸۷ سالگی درگذشت. او از چهره‌های شناخته‌شده ادبیات و هنر معاصر ایران بود که در حوزه‌های مختلفی فعالیت کرد از جمله ادبیات، هنرهای تجسمی، روزنامه‌نگاری و نقد هنری.

خانواده جواد مجابی اعلام کرده‌اند که در مرحله نخست تنها مراسم تشییع برگزار خواهد شد. پس از آن نیز به مدت هفت روز، خانه این هنرمند و منتقد ادبی پذیرای دوستان، همکاران و علاقه‌مندانی خواهد بود که قصد دارند برای ادای احترام به او مراجعه کنند.

جواد مجابی در ۲۲ مهر ۱۳۱۸ در قزوین به دنیا آمد. در اوایل دهه‌ چهل در رشته‌ حقوق و دکترای اقتصاد از دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد. او در همان دوره و پیش از انقلاب، کارشناس وزارت فرهنگ و هنر بود و هم‌زمان، به‌صورت حرفه‌ای و مستمر به روزنامه‌نگاری و نویسندگی می‌پرداخت. مجابی مدتی در روزنامه‌ اطلاعات دبیر بخش فرهنگ و هنر نیز بود. او با مجلاتی ادبی مهمی چون فردوسی، جهان نو، خوشه، آدینه و دنیای سخن همکاری داشت و مستمر می‌نوشت.

وی از کودکی همراه برادرش حسین نقاشی می‌کشید و یکی از چهره های شاخص و پیشگام در حوزه نقد نقاشی و هنرهای تجسمی ایران بود.

جواد مجابی در مجموع بیش از ۵۰ اثر در قالب‌های مختلف، از جمله شعر، داستان کوتاه، رمان، طنز، نمایش‌نامه، فیلم‌نامه و پژوهش منتشر کرده است.

اولین کتابش، مجموعه شعر فصلی برای تو را در ۲۵ سالگی و در سال ۱۳۴۴ منتشر کرد و به گفته خودش، همین کتاب مجوز رسمی ورودش به دنیای شاعران و نویسندگان عصرش شد.

جواد مجابی از اواسط دهه چهل تا سال ۱۳۵۸ که به اصطلاح پاکسازی شد، در روزنامه اطلاعات، روزنامه‌نگاری کرد و با آن‌که لیسانس حقوق و دکترای اقتصاد گرفته بود، نه کار حقوقی کرد نه کار اقتصادی.

از وی چند رمان از جمله شب ملخ، شهربندان، مومیایی و بنفشه‌های سراشیب منتشر شده و چند اثر در حوزه طنز به نام‌های عبید بازمی‌گردد، نیشخند ایرانی، ایالات نیست در جهان و پژوهش مهمی به نام تاریخ طنز ادبی ایران. او بیش از ده مجموعه شعر دارد.

جواد مجابی دو شناخت‌نامه درباره احمد شاملو و غلامحسین ساعدی دارد و در زمینه نقاشی هم تاریخ نقاشی نوگرای ایران را گرد آورده است.

در نگاه آقای مجابی، شعر نه صرفا یک قالب ادبی، که «تجسم زبانی خلاق رویاها و واقعیت آدمی» بود و اعتقاد داشت در سال‌های مختلف، همان انرژی را که می‌توانست صرف شعر کند، به ضرورت به حوزه‌های دیگری مثل داستان، نقاشی و نقد منتقل کرده بود.

زندگی جواد مجابی، از تجربه‌های دشوار کودکی و آفرینش هنری تا سال‌های خانه‌نشینی و سانسور، با تحولات فرهنگی و اجتماعی ایران در چند دهه پیوند خورد. به همین دلیل، مرور زندگی، آثار و دیدگاه‌هایش، تصویر هنرمندی را ارائه می‌کند، که به‌رغم محدودیت‌های جسمی و سیاسی، نوشتن و آفرینش را بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی می‌دانست.

آتلیه «اوباش» و گرایشات آنارشیستی

در اوایل دهه چهل، پس از فارغ‌التحصیل شدن در رشته حقوق قضایی، در دوره دکتری رشته اقتصاد دانشگاه تهران پذیرفته ‌شد و در اداره آمار قضایی به کار آماری پرداخت.

در همین دوران، با حسین، برادر کوچک و نقاش او که در دانشکده معماری پذیرفته شده بود، «آتلیه اوباش» را در تهران تشکیل دادند که یک گروه آنارشیستی بود. مجابی بعدا گفت که برخلاف برخی هم‌نسلانش، از آغاز فعالیت سیاسی حزبی نداشته اما در میان نسل او «انرژی ضد وضعیت موجود» و نوعی گرایش آنارشیستی وجود داشته است.

او رفتارهای غیرعادی را نوعی اعتراض به جهان کهنه می‌دانست و می‌گفت: «مدرنیست برای ما یه نوع جنگیدن با دنیای کهن بود.»

روزنامه‌نگاری و طنز انتقادی

روزنامه‌نگاری یکی از فعالیت‌های کلیدی در کارنامه مجابی است. این حرفه در زندگی او فقط یک شغل نبود؛ بلکه به تعبیر خودش، نقش مهمی در تربیت فکری و اجتماعی‌اش داشت و به ویژه او را به یک مفسر هنری و طنزپرداز انتقادی تبدیل کرد.

سال ۱۳۴۶، جواد مجابی اولین یادداشت‌های طنز خود را در نشریه «جهان نو» و سپس «خوشه» به چاپ رساند. او در روزنامه اطلاعات نیز، نوشته‌های اجتماعی و انتقادی خود را با اسامی مستعار «زوبین» و «پلاور» منتشر کرد.

یادداشت‌های انتقادی و طنز او در روزنامه نیز بعدها در قالب کتاب‌های «یادداشت‌های آدم پرمدعا» و «آقای ذوزنقه» گردآوری و منتشر شد.

آقای مجابی همواره و حتی پس از انقلاب، کار طنز را در کنار دیگر فعالیت‌های ادبی و هنری خود ادامه داد و کتاب‌های دیگری در این زمینه، از جمله «عبید بازمی‌گردد» و «نیشخند ایرانی» را منتشر کرد.

احمد شاملو، شاعر مطرح در سال ۱۳۵۰ در روزنامه کیهان در نقدی درباره کتاب «یادداشت‌های آدم پرمدعا»، طنز مجابی را «طنز تند و سوزان» و «در زبانی فشرده و قالبی تنگ که از مفاهم چیزی هم‌چون گلوله می‌سازد»، توصیف کرد.

خود مجابی به قدرت انتقادی بی‌همتای طنز باور داشت و گفته بود: «طنز در آن‌جا به کار می‌آید که غیرممکن را طرح می‌کند. اگر غیرممکن رخ دهد همه این نقاب‌ها برمی‌افتد و تمثیل ساده درباره همه کردارها قضاوت خواهد کرد.»

طنز برای مجابی، نوعی نگاه انتقادی و شکاکانه به وضعیت انسان بود که الزاما به داستان‌های خنده‌دار محدود نمی‌شود. او هم‌چنین معتقد بود که طنز در اصل از مردم می‌آید و ادیبان بعدا آن را به شکل ادبی درمی‌آورند.

آقای مجابی که در ۱۳۴۸، دبیر صفحه هنر و ادبیات روزنامه اطلاعات شده بود، کار روزنامه‌نگاری‌ را تا سال ۱۳۵۹ ادامه داد. این کار موجب شد به طور گسترده با چهره‌های فرهنگی ایران آشنا شود. در همین دوره نقد هنرهای تجسمی را آغاز کرد و گفت‌وگوهایی با هنرمندان برای انتشار در روزنامه اطلاعات انجام داد.

در سال ۱۳۴۹، دومین مجموعه شعر مجابی با عنوان «زوبینی بر قلب پائیز» در انتشارات امیرکبیر منتشر شد. از این پس، انتشار کتاب را جدی‌تر گرفت و در ۱۳۵۱، اولین مجموعه داستان‌های کوتاه خود را با نام «من و ایوب و غروب» و همچنین کتابی را در زمینه کاریکاتور به نام «شباهت‌های ناگزیر» با همکاری اردشیر محصص منتشر کرد.

یک سال بعد، از دادگستری به وزارت فرهنگ و هنر منتقل و به عنوان کارشناس هنری اداره آفرینش هنری مشغول به کار شد. مجابی که به عضویت کانون نویسندگان درآمده بود، در سال ۱۳۵۶ ساکن «کوی نویسندگان» در تهران شد.

فعالیت‌های هنری و ادبی مجابی در چند سال منتهی به انقلاب ۱۳۵۷، اوج گرفت؛ از سفر به کشورهای مختلف، تا حضور در برنامه‌های رادیو و تلویزیون ایران به عنوان منقد هنرهای تجسمی. انتشار آثاری در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، مثل «پسرک چشم‌آبی» و دریافت جایزه ادبی «فروغ» از دیگر اتفاقات این دوران در کارنامه مجابی است.

از نظر آقای مجابی، شکوفایی فرهنگی دهه‌های ۴۰ و ۵۰ فقط نتیجه استعداد هنرمندان نبود؛ شرایط اقتصادی و اجتماعی نیز نقش مهمی داشت. افزایش درآمد، گسترش شهرها و شکل‌گیری طبقه متوسط مرفه باعث شد تقاضا برای آثار هنری و ادبی افزایش پیدا کند و همین تقاضا به فرهنگ رونق داد.

طنز؛ جدی‌ترین شکل مواجهه با جامعه

طنز در آثار مجابی جایگاه ویژه‌ای داشت. او از طنز برای سرگرمی صرف استفاده نمی‌کرد. طنز برایش راهی برای نشان دادن تناقض‌ها و پوچی‌های زندگی اجتماعی بود. بخشی از آثار داستانی و رمان‌هایش نیز با همین نگاه نوشته شده‌اند. جهانی که در آن واقعیت روزمره می‌تواند آن‌قدر عجیب باشد که گاهی تنها زبان طنز بتواند آن را روایت کند. 

در میان آثار او، «عبید بازمی‌گردد» نمونه‌ای روشن از پیوند طنز با تاریخ و جامعه است. مجابی در این اثر و نوشته‌های دیگرش بارها به سراغ گذشته ادبی ایران رفت تا از خلال آن، زمانه خودش را روایت کند. 

وی هم‌چنین سال‌ها روی تاریخ طنز ادبی ایران کار کرد. در گفت‌وگویی با «بخارا» از پژوهشی مفصل درباره تاریخ طنز ادبی از دوره‌های گذشته تا مشروطه سخن گفته بود. کاری که نشان می‌دهد علاقه او به طنز تنها در مقام نویسنده نبود و وجه پژوهشی نیز داشت. 

خانه‌نشینی در دوران پس از انقلاب

در ماه‌های آغازین انقلاب، دبیر سرویس روزنامه اطلاعات شد و سرمقاله‌هایی را بدون امضا به چاپ رساند. در سال ۱۳۵۹، به کار خود در روزنامه اطلاعات پایان داد و پس از بازنشستگی اختیاری از کارمندی شورای عالی فرهنگ و هنر، خانه‌نشین شد.

او از فراغت خانه‌نشینی برای خلق ادبی و هنری بیشتر استفاده کرد؛ سرودن شعر، نوشتن داستان و نمایشنامه و همکاری با نشریاتی مثل «بوستان» و «چراغ». اما برخی از آثاری که خلق کرد، در آن دوره منتشر نشدند؛ مثل رمان «برج‌های خاموشی» که در اوایل دهه شصت نوشته شد اما سال‌ها بعد به چاپ رسید. «عبور از باغ قرمز» و «شب ملخ» عناوین دیگر رمان‌های مجابی هستند که در دهه شصت نوشته شدند.

از شعرهای معروف این دوران نیز می‌توان به شعر بلند «بر بام بم» اشاره کرد که در سال ۱۳۶۱ سروده شد. او بعدها به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «بیست سال قبل از این‌که زلزله بم بیاید، من ویرانی بم را دیده بودم، به دلیلی که من بم را یک کشور می‌دیدم و یک تاریخ می‌دیدیم که دائما ویران می‌شود و باز ساخته می‌شود. شاید اصلا سانسور آثار من هم با همین شعر شروع شد.»

جواد مجابی در این دوره، تحقیقات هنری خود را از جمله «پژوهش فلزکاری در ایران» در قالب مقاله و کتاب سامان داد و منتشر کرد و در سال ۱۳۶۷ و به مدت یک سال، سردبیر مجله دنیای سخن شد.

در اوایل دهه ۱۳۷۰ و با بسته‌تر شدن فضای فعالیت فرهنگی و هنری در ایران، این نویسنده و شاعر تلاش کرد آثار خود را در خارج از کشور منتشر کند. رمان‌های «عبور از باغ قرمز» و «فردوس مشرقی» از جمله آثاری است که از مجابی از سوی ناشران فارسی‌زبان خارج از کشور منتشر شدند.

هم‌چنین در این دوره، تاریخ تحلیلی نقاشی نو ایران را آغاز کرد که بعدا در دو جلد و با عنوان «نود سال نوآوری در هنر تجسمی ایران» منتشر شد. او در این اثر، جریان‌های مختلف نقاشی و مجسمه‌سازی ایران را از آغاز جنبش‌های مدرن در کشور مورد بررسی و تحلیل قرار داد.

آقای مجابی به تهیه «شناخت‌نامه احمد شاملو» و «شناخت‌نامه غلامحسین ساعدی» نیز پرداخت. با وجود احترامی که برای کار این دو چهره ادبی ایران قائل بود، گفته بود که خود را مدیون یک یا دو شاعر نمی‌داند، بلکه «مدیون کل ادبیات خودمان» است.

با این حال، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی، وقتی از الگوی شخصی‌اش پرسیده شد، از شاملو نام می‌برد؛ نه فقط به دلیل شاعری، بلکه به این دلیل که شاملو را یک «فرهنگی، یک روشنفکر فرهنگی» می‌داند که در عرصه‌های گوناگون فعالیت کرده است.

معضل سانسور و خودسانسوری

مجابی که در سال‌های پس از انقلاب نیز با وجود محدودیت‌ها همواره قلم را در دست داشت، گفته بود که رشد شعر و ادبیات ایران پس از انقلاب نیز ادامه داشته، اما به دلیل سانسور و کمبود مخاطب، منتقد و رسانه، بسیاری از این آثار دیده نشده‌اند.

او سانسور را فقط دولتی نمی‌دانست و از سانسور نخبگان، نهادها، و حتی افکار عمومی نیز سخن می‌گفت: «سانسور فقط مربوط به دولت‌ها نیست، یعنی منحصر به دولت‌ها نیست، بلکه سانسور روشنفکران داریم، سانسور نهادها و سیستم‌ها داریم، سانسور اقتصادی داریم که کتاب چاپ کنند یا چاپ نکنند و در نهایت سانسور افکار عمومی داریم که افکار عمومی را در حدی نگه ‌دارند که قادر به درک چیزهای نو نباشد.»

در مرداد ۱۳۹۰، این نویسنده و شاعر اعلام کرد که حدود ۶ هزار صفحه از کتاب‌هایش در انتظار دریافت مجوز از وزارت ارشاد است و دیگر حتی رغبتی به بازگویی مشکلات ناشی از سانسور ندارد: «ما به عنوان نویسنده از سال ۱۳۴۶ تا به حال درباره سانسور صحبت می‌کنیم و متاسفانه در طول این دهه‌های مختلف نه تنها بهتر نشده بلکه بدتر شده است. به همین دلیل دیگر رغبت چندانی هم به بازگویی این مسائل و مشکلات نداریم.»

جواد مجابی سال‌ها قبل در «یادداشت‌های آدم پرمدعا» نوشته بود: «برای نویسنده نبوغ لازم نیست، خواننده لازم است.» با این حال، او معتقد بود سانسور نمی‌تواند هنرمند را به‌طور کامل از آفرینش بازدارد، مگر اینکه هنرمند گرفتار خودسانسوری شود.

در مجموع، جواد مجابی تداوم آفرینش را مهم‌تر از امکان فوری انتشار می‌دانست و حتی زمانی که امکان چاپ آثارش وجود نداشت، از نوشتن و سرودن دست نکشید.

او به ویژه درباره شعر معتقد بود که «مشغله ذهنی و نجوای درونی‌» انسان است؛ به همین دلیل، ادبیات و هنر برای مجابی پیش از آنکه پاسخ به بازار، حکومت، مخاطب یا حتی انتشار باشد، نوعی ضرورت درونی و راهی برای حفظ استقلال فکری او بود.

آقای مجابی در نامه‌ای طعنه آمیز که روز جمعه 14 مرداد 1390‌(5 اوت 2011) به خبرگزاری دانشجویان ایران‌(ایسنا) فرستاد، از وزارت ارشاد بابت ممیزی کتاب‌هایش تشکر کرد و نوشت: «می‌خواهم از مسئولان کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بابت چند سال معطلی برای جواب انتشار شش‌هزار صفحه شعر، رمان، داستان و مقاله‌هایم تشکر کنم.»

وی در بخش دیگر نامه‌اش نوشت: «مژده می دهم که همین میزان نوشته را به دست ایشان خواهم رساند. این نوشته‌ها شامل تاریخ طنز ایران، تاریخ نقاشی مدرن ایران، مجموعه مقالات و چند کتاب شعر جدید می‌شود.»

«حذف ۳۰ صفحه از زندگینامه»

آقای مجابی در توضیح وضعیت آثار معطل مانده‌اش گفت: «درباره بعضی کتاب‌ها اصلا جواب نداده‌اند. نمایشنامه‌هایم را غیرمجاز اعلام کرده‌اند. درباره زندگینامه من از مجموعه «فرهنگ شفاهی» گفته‌اند که ۳۰ صفحه‌اش را کم کنیم. این کار را هم کردیم ولی هنوز مجوز نداده‌اند. یک کتاب دیگرم حتی صحافی هم شد ولی جلوی توزیعش را گرفتند.»

انتقادهای نویسندگان و مترجمان از وضعیت ممیزی کتاب در سال‌های اخیر افزایش یافته است. به گفته آقای مجابی «کافی است با ناشران صحبت کنید تا از ده‌ها کتابی که آن‌جا حبس شده سخن بگویند.»

آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر سابق جمهوری اسلامی ایران، روز چهارشنبه  29 تیر 1390، در این باره گفته بود: «نمی‌توان بازار کتاب را آزاد گذاشت تا کتاب‌های مضر وارد جامعه شود.»

هم‌چنین محمد حسینی، وزیر فرهنگ و ارشاد وقت اسلامی ایران، در یک گفت‌و‌گوی تلویزیونی با اشاره به سخنان رهبر ایران گفت: «ممیزی نه تنها مانع نیست، بلکه یک ضرورت است.»

محمد حسینی گفته بود: «ما در مورد کتاب خوب، ممیزی نداریم؛ اما باید مراقب باشیم که همه چیز منتشر نشود؛ بعضی کتاب‌ها برای جامعه ضرر دارند یا کتاب‌های سیاسی هستند در چهره زیبای فرهنگ، و بعضی دنبال اهداف دیگری هستند و با بحث نظام مشکل دارند.»

«رغبت بازگویی مشکلات را نداریم»

جواد مجابی نامه اش به وزارت ارشاد را «یک نوع هشدار درباره لطمه بزرگی که به فرهنگ معاصر وارد می شود» دانست و گفت: «ما به‌عنوان نویسنده از سال ۱۳۴۶ تا به حال درباره سانسور صحبت می‌کنیم و متاسفانه در طول این دهه‌های مختلف نه تنها بهتر نشده بلکه بدتر شده. به همین دلیل دیگر رغبت چندانی هم به بازگویی این مسائل و مشکلات نداریم.»

آقای مجابی رفتار وزارت ارشاد را «یک جور مسدود کردن نشر» دانست و گفت: «این رفتار با آزادی بیان و اندیشه سازگار نیست. مطرح کردن نوعی ادبیات، تجربه‌ای بوده است که در دنیا جواب غلطی داده و هر کشوری بخواهد این کار را بکند به سودش نیست. ما همواره از سر دلسوزی گفته‌ایم که اجازه بدهید که آثار فرهنگی منتشر شود. انتقاد کردن حق نویسنده‌هاست.»

به گفته او «ما بدون این‌که وارد امور سیاسی بشویم همواره روی مسئله فرهنگ و آزادی فرهنگ تاکید داشته‌ایم.»

با این حال، از نظر جواد مجابی «نوشتن» با «چاپ کردن» متفاوت است، «به همین دلیل به شوخی گفتم که ۶ هزار صفحه دیگر هم برایشان می فرستم. که البته با احتساب آثاری که باید تجدید چاپ شود، به همین رقم خواهد رسید.»

«ما ترجیح می‌دهیم که در داخل کشور برای مردم کار کنیم و وارد دسته‌بندی‌های سیاسی روز هم نیستیم و می‌خواهیم کار فرهنگی کنیم. این باید فهمیده شود و این سوء‌تفاهم کلی و تاریخی از بین برود.»

از جواد مجابی چندین مجموعه داستان از جمله «از دل به کاغذ»، «کتیبه و ایوب» و «دیوانگان و این باران»، ده رمان از جمله «برج‌های خاموشی»، «لطفا درب را ببندید» «در این هوا» و هفده مجموعه شعر از جمله فصلی برای تو، زوبینی بر قلب پائیز، پرواز در مه و بر بام بم منتشر شده است.

تاریخ هنر

اما اگر مجابی را فقط با داستان و شعر بشناسیم، بخش مهمی از کارنامه‌اش را نادیده گرفته‌ایم. او از کودکی نقاشی می‌کرد و در بزرگسالی نیز به شکل جدی به هنرهای تجسمی پرداخت. خودش در گفت‌وگوها تاکید کرده بود که نقاش حرفه‌ای نیست، اما سال‌ها درباره نقاشی و هنرمندان ایرانی پژوهش کرد. 

یکی از مهم‌ترین حاصل این بخش از فعالیت او کتاب «نود سال نوآوری در هنر تجسمی ایران» است؛ پژوهشی درباره سیر هنرهای تجسمی ایران که در دو جلد منتشر شد. اطلاعات کتاب‌شناختی این اثر نشان می‌دهد جلد دوم آن در سال ۱۳۹۵ توسط نشر پیکره منتشر شده است. 

مجابی در این حوزه تنها به نوشتن درباره نقاشی اکتفا نکرد و بخشی از تاریخ هنر معاصر ایران را نیز ثبت کرد. کاری که برای شناخت نسل‌های مختلف نقاشان و تحولات هنرهای تجسمی ایران اهمیت دارد. 

بیش از شش دهه نوشتن

کارنامه مجابی گسترده است. آن‌قدر گسترده که به سختی می‌توان او را در یکی از دسته‌های معمول ادبی قرار داد. شعر، داستان، رمان، طنز، نمایشنامه، فیلمنامه، نقد ادبی، نقد هنری و روزنامه‌نگاری در کارنامه او کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. 

اما شاید آن‌چه بیش از تعداد کتاب‌ها اهمیت دارد، استمرار او باشد. مجابی بیش از شش دهه نوشت و در دوره‌های مختلف، با وجود تغییر فضای فرهنگی و اجتماعی ایران، از ادبیات فاصله نگرفت. در گفت‌وگویی درباره زندگی و آثارش، از علاقه‌اش به دهخدا گفته بود. نویسنده‌ای که برای مجابی نماد پیوند میان نوشتن و زندگی بود. او به یاد آورده بود که دهخدا گفته بود تنها دو روز کارش را تعطیل کرده، روز مرگ مادرش و روزی که آن‌قدر بیمار بوده که نمی‌توانسته قلم در دست بگیرد. 

حالا نام جواد مجابی نیز به همان نسلی از نویسندگان ایرانی پیوسته است که بخش بزرگی از زندگی خود را با نوشتن گذراندند. او در ۸۶ سالگی درگذشت، اما کارنامه‌ای از شعر، داستان، طنز، روزنامه‌نگاری و پژوهش هنری باقی گذاشت. کارنامه‌ای که نشان می‌دهد برای مجابی، ادبیات تنها نوشتن کتاب نبود، بلکه شیوه‌ای برای دیدن و ثبت کردن زمانه بود.

قتل‌های موسوم به «قتل‌های زنجیره‌ای»

مجابی از چهره‌های فعال در تلاش برای احیای کانون نویسندگان ایران هم بود و نامش در سال ۱۳۷۳ در میان تهیه‌کنندگان و امضاکنندگان بیانیه مشهور «ما نویسنده‌ایم»، معروف به «متن ۱۳۴ نویسنده»، قرار گرفت؛ بیانیه‌ای که بر آزادی اندیشه، بیان و نشر و مخالفت با سانسور تأکید داشت.

دو سال بعد، مجابی یکی از ۲۱ نویسنده، شاعر و روزنامه‌نگاری بود که برای سفری فرهنگی عازم ارمنستان شدند. راننده‌ی اتوبوس حامل آنان در مسیر دو بار کوشید خودرو را به دره بیندازد. این ماجرا بعدها در ارتباط با پرونده قتل‌های زنجیره‌ای روشنفکران و نویسندگان ایران به‌عنوان تلاش وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی برای کشتن دسته‌جمعی شماری از اهل قلم مطرح شد.

جنایت اول آذر ۱۳۷۷ در خیابان هدایت تهران و کاردآجین کردن داریوش و پروانه فروهر، حلقه‌ای از جنایاتی بود که با تکرار و تداومش به «قتل‌های زنجیره‌ای» معروف شد و نویسندگان و روشنفکرانی چون محمدجعفر پوینده، محمد مختاری و مجید شریف را نیز به کام مرگ کشاند؛ پرونده‌ای که به یکی از بزرگترین و مهم‌ترین بحران‌های سیاسی تبدیل شد.

آن‌طور که علی یونسی، ریاست سازمان قضایی نیروهای مسلح و رییس کمیته تحقیق قتل‌های سیاسی به «ایران ماه»‌(مهرماه ۹۸) گفته: «ما همان هفته اول ماموریت‌مان، ماجرا را روشن کردیم و معلوم شد این قتل‌ها توسط وزارت اطلاعات و قاتلانش صددرصد از پرسنل این وزارتخانه بودند. این گزارش را به رییس‌جمهوری دادیم و ایشان هم از وزیر وقت خواست تا استعفا بدهد. دری استعفا داد و وزارت اطلاعات هم آن اطلاعیه معروف را که در تاریخ سازمان‌های اطلاعاتی بی‌نظیر یا کم‌نظیر است، منتشر کرد و رسما این تقصیر را پذیرفت.» منظور یونسی بیانیه‌ای است که وزارت اطلاعات در ۱۵ دی منتشر کرد و «قتل‌های نفرت‌انگیز» را «فتنه‌ای دامنگیر و تهدیدی برای امنیت ملی» خواند و وعده «کشف و ریشه‌کنی این پدیده شوم» را داد و اعلام کرد: «معدودی از همکاران مسئولیت ناشناس، کج‌اندیش و خودسر این وزارت بی‌شک آلت دست عوامل پنهان قرار گرفته و در جهت مطامع بیگانگان دست به این اعمال جنایتکارانه زده‌اند.»

پس‌از صدور این اطلاعیه بود که قربانعلی دری نجف‌آبادی، وزیر وقت اطلاعات استعفا داد و یونسی جانشینش شد.

پرونده قتل‌ها ابتدا به سازمان قضایی نیروهای مسلح سپرده شد. ۳۱ خرداد ۷۸ حجت‌الاسلام محمد نیازی، رییس این سازمان همزمان با اعلام اسامی چهار نفر از عاملان اصلی قتل‌ها به نام‌های مصطفی کاظمی، مهرداد عالیخانی، خسرو براتی و سعید امامی از خودکشی منجر به مرگ سعید امامی یا همان سعید اسلامی معاون پیشین وزارت اطلاعات و از عاملان اصلی قتل‌ها خبر داد. پس از کش و قوس‌های فراوان، پرونده از سازمان قضایی نیروهای مسلح گرفته شد و برای رسیدگی به دادسرای نظامی تهران انتقال یافت. دادگاه دو سال پس‌از قتل‌ها در سال ۱۳۷۹ تشکیل شد و پس ‌از 12 جلسه غیرعلنی به ریاست قاضی عقیقی رییس شعبه یک دادگاه نظامی تهران، در دی ماه همان سال حکم ۱۸ متهم این پرونده را صادر کرد. بر اساس این حکم چند نفر از متهمان به قصاص، برخی به حبس ابد و دیگران به حبس‌هایی از دو تا 10 سال حبس محکوم شدند.

رییس سازمان قضایی نیروهای مسلح روز شنبه 29/3/1378 خبر فوت سعید امامی را اعلام نمود و بدین ترتیب، نام وی از پرونده کنار رفت و اوراق بازجویی‌هایش نیز نیز به‌طور کل از پرونده حذف گردید و متهم ردیف اول از سعید امامی به مصطفی کاظمی نزول نمود و این پرونده که می‌توانست دست‌های پیدا و نهان مافیای قدرت و ثروت و ترور را در طول عمر جمهوری اسلامی بر ملا نماید به فراموشی سپرده شد.

سرانجام بر طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران این پرونده در دادگستری مختومه اعلام شد اما در قلب و در ذهن و تاریخ ایران باز است تا روزی که حقیقت روشن شود و آمران این جنایت‌ها به کیفر اعمال‌شان برسند.

البته به جز چهار قتلی که در افکار عمومی با عنوان «پرونده قتل‌های زنجیره‌ای» شناخته شده، نزدیک ۱۰۰ قتل دیگر از ابتدای دهه ۷۰ انجام شده که بسیاری از آن‌ها فعالان حوزه ادبیات بودند؛ به جز قتل رهبران اهل تسنن و البته چند قتل داخلی و خارجی از رهبران اپوزیسیون جمهوری اسلامی. شمار زیادی از آنان امضاء‌کنندگان  بیانیه ۱۳۴ و اعضای شورای مشورتی کانون نویسندگان ایران بودند.

بعد از انتشار این بیانیه سعیدی سیرجانی در آذر ماه ۷۳ بعد از چند نامه سرگشاده به علی خامنه‌ای در اعتراض به عدم صدور مجوز انتشار کتاب‌هایش، به وسیله شیاف پتاسیم و به دستور سعید امامی کشته شد. قتل سعیدی سیرجانی که از سوی شخص علی خامنه‌ای در پاسخی که به نامه‌اش داد «مرتد» اعلام شده بود، در ارتباط مستقیم با کتاب‌های ادبی او بود.

«شیخ صنعان»، نقد تیز او به جمهوری اسلامی  در مخلوط کردن دین و دولت است که انتشارش در مجله نگین در سال ۵۸ ان را به توقیف کشاند. بعدها از او آثار تمثیلی دیگری مانند «آستین مرقع»، «سیمای دو زن»، «ای کوته آستینان» و «ضحاک ماردوش» در جمهوری اسلامی به زیر چاپ رفت که هیچکدام اجازه چاپ نگرفت. تقریبا همه این آثار انتقاد از استبداد دینی جمهوری اسلامی با بیانی کنایی و تمثیلی بود.

ماموران وزارت اطلاعات  قتل سعیدی سیرجانی را به گفته اعضای شورای مشورتی کانون نویسندگان هشداری به خود آن‌ها دانسته‌اند.

مجابی هم  در فهرست قتل‌های زنجیره‌ای  بود و در اتوبوس مرگ  ارمنستان نیز حضور داشت. ۱۶ مرداد ۱۳۷۵ جمعی از  اعضای کانون نویسندگان ایران که برای تبادل فرهنگی به ارمنستان دعوت شده بودند سوار بر یک  اتوبوس راهی سفر شدند راننده اتوبوس اما از اعضای دستگاه اطلاعاتی جمهوری اسلامی بود، او  دوبار تلاش کرد اتوبوس را در گردنه حیران به ته دره بیاندازد و هر دو بار خودش از اتوبوس پایین پرید. آن‌ها به طرز معجزه‌آسایی نجات پیدا کردند.

جواد مجابی طی سالیان بارها به سانسور کتاب و محدودیت‌های اعمال‌شده بر نویسندگان اعتراض کرد و آزادی بیان را از حقوق اساسی اهل قلم می‌دانست.

وی در جریان اعتراضات پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۸ نیز موضع علنی گرفت و در گفت‌وگویی با رادیو فردا، حرکت اعتراضی جوانان و طبقه متوسط ایران را «صلح‌طلبانه»، «دموکراتیک» و «آزادی‌خواه» توصیف کرد.

وی در مصاحبه‌ای در سال ۱۳۹۷ گفت آن‌قدر کتاب، فیلم و کنسرت سانسور شده که رغبت عمومی به کتاب‌ خواندن و استفاده از محصولات فرهنگی به «پایین‌ترین حد» رسیده است. وی، هم‌چنین تاکید داشت هیچ‌کس حق سانسور آثار هنری و ادبی را، چه پیش از انتشار و چه پس از آن، ندارد.

جواد مجابی در جریان اعتراضات «زن زندگی آزادی» در سال ۱۴۰۱ هم از امضاء‌کنندگان بیانیه‌ای در حمایت از دانشجویان معترض بود که خواستار آزادی فوری دانشجویان بازداشت‌شده و پایان برخوردهای خشونت‌آمیز و امنیتی در دانشگاه‌ها شده بود.

نام او چند ماه بعد نیز پای بیانیه‌ای با درخواست آزادی همه‌ زندانیان سیاسی و عقیدتی قرار گرفت و آخرین بار در سال ۱۴۰۳ نیز بیانیه‌ای را امضاء کرد که در آن به ادامه «سیاست سرکوب نخبگان فرهنگی» اعتراض شده بود.

جواد مجابی مجموعه شعرش را رایگان منتشر کرد 

جواد مجابی، پس از انتشار رایگان سه اثر از مجموعه شوخیانه‌های خود، سال 1402 مجموعه شعری با نام «روزگار کرونایی ما» را به‌صورت رایگان در اختیار مخاطبانش قرار داد.

مجابی  انتشار این مجموعه را «هدیه‌ای کوچک به فرهنگی بزرگ» دانست و نوشت: «چهارمین کتاب خود را از کشوی دفترهای چاپ نشده بیرون آورده، با عشقی دیرینه تقدیم شما می‌کنم. این کتاب مجموعه شعری است به نام «روزگارکرونائی ما» که بین سال های 97 تا 99 سروده شده و حسب حالی است از سال های کرونائی که بر مردم میهن ما و اهل جهان تلخ و مرگوار بود.»

وی ادامه داد: «همه ما خاطرات شومی از سال‌های کرونائی داریم، سال‌های نومیدشدن فردی و جمعی از زیستنی ساده، قطع امید از بودن و ماندن خود و آشنایان و دیگران درهرجا، گسست رابطه‌های انسانی و دوست داشتن‌ها. ویروسی شوم جهان پیش روی ما را دروازه‌ای کرده بود گشوده بر تباهی و مرگ عزیزان.»

کارنامه ادبی او را کم‌تر کسی می‌تواند در یک یادداشت کوتاه خلاصه کند: نزدیک به هفتاد اثر از او منتشر شده، شامل مجموعه‌های شعر، داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه و فیلمنامه، آثار طنز، ادبیات کودک و ده‌ها مجموعه مقاله و پژوهش ادبی و هنری

اما شاید آن‌چه مجابی را از بسیاری هم‌نسلانش متمایز می‌کرد، همین امتناع از محدودشدن به یک عرصه بود. خودش بارها در پاسخ به این پرسش که چگونه هم درباره ادبیات می‌نویسد، هم تاریخ و هم سیاست. می‌گفت تحصیل چند ساله در یک رشته دلیلی نمی‌شود که تمام عمر در همان جا متوقف بماند.

دو خاطره از سال‌های اخیر زندگی‌اش این ویژگی را به‌روشنی نشان می‌دهد، در سال ۱۳۹۹ که به کرونا مبتلا شد و نزدیک به یک ماه با بیماری دست‌وپنجه نرم کرد، بعدها در گفت‌وگویی تعریف کرد که همان دوران را بی‌ثمر نگذاشته و هم مقاله‌ای درباره کرونا نوشته و هم نزدیک به پنجاه شعر درباره آن سروده است.

یک سال بعد، در جریان بستری‌شدن دیگری در بیمارستان، مجموعه‌ای از طراحی‌های او در همان روزهای درمان با عنوان «شب‌های سفید بیمارستان و من» به نمایش گذاشته شد، باز هم نشانه‌ای از عادتی که تا پایان عمر با او ماند: تبدیل‌کردن سخت‌ترین لحظه‌های زندگی شخصی به ماده خام آفرینش هنری.

در تیرماه ۱۴۰۵، آخرین نمایشگاه او با عنوان «شب‌های سفید بیمارستان و من» در بیمارستان برگزارشد. مجموعه‌ای از طراحی‌ها و نقاشی‌هایش در روزهای بستری و دوران درمان که در بیمارستان ایرانمهر به نمایش گذاشته شدند.

جواد مجابی تمامی حقوق مادی و معنوی این آثار را اهدا کرده تا این مجموعه، علاوه بر نمایش عمومی، به‌عنوان بخشی از یک پروژه پژوهشی در پیوند میان هنر، علوم اعصاب و تجربه زیسته، در این مرکز نگه‌داری شود.

دوستی عمیق مجابی با چهره‌های درخشانی چون احمد شاملو و غلامحسین ساعدی، منجر به تدوین دو شناخت‌نامه مفصل و تاریخ‌ساز شد: «شناخت‌نامه احمد شاملو» ۱۳۷۷ و «شناخت‌نامه غلامحسین ساعدی» ۱۳۷۸. مجابی در این آثار، نه تنها زندگی و آثار این غول‌های ادبی را تحلیل کرد، بلکه فضای اجتماعی، تقابل روشنفکران با مناسبات روز و جریان‌های سیاسی زمانه آن‌ها را به تصویر کشید.

مجابی هم‌چنین از مدافعان سرسخت حق مالکیت فکری و کپی‌رایت در ایران بود. او در همایش‌ها و گفت‌وگوهایش بارها هشدار می‌داد که عدم پیوستن ایران به قراردادهای بین‌المللی کپی‌رایت، نشر کشور را به سمت ترجمه‌های ارزان، انباشت آثار مردگان و تضعیف مولفان و پژوهشگران زنده سوق داده است و خواستار اصلاح پایه‌ای این قوانین بود.

در سال‌های پایانی عمر، بیماری و عمل‌های جراحی نتوانست شور آفرینش را در جواد مجابی خاموش کند. او که در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ در بیمارستان ایرانمهر بستری شده بود، حتی در بیمارستان نیز قلم و دفترچه طراحی‌اش را رها نکرد. همسرش ناستین و دخترش پوپک در تمام این روزهای سخت در کنار او بودند و مجابی پس از ترخیص از بیمارستان، مجموعه‌ای از نقاشی‌های دوران بستری‌اش را با عنوان «شب‌های سفید بیمارستان و من» به نمایش گذاشت تا نشان دهد هنر، والاترین پاسخ انسان به رنج و بیماری است.

سرانجام، با درگذشت جواد مجابی در شهریورماه ۱۴۰۵، یکی از پرکارترین و پربارترین دفاتر زیست ادبی ایران بسته شد. کارنامه او، شامل  بیش از هفتاد عنوان کتاب ماندگار، صدها مقاله و پژوهش، و تربیت نسل‌های متوالی از علاقه‌مندان به هنر و ادبیات میراثی گران‌بهاست که هرگز غبار فراموشی بر آن نخواهد نشست.

درگذشت جواد مجابی را به خانواده وی، کانون نویسندگان ایران و جامعه فرهنگی و ادبی ایران تسلیت می‌گویم.

یادش گرامی باد!

ضمیمه:

بیانیه‌ کانون نویسندگان ایران به مناسبت درگذشت جواد مجابی

جواد مجابی، شاعر، نویسنده، منتقد، نقاش، روزنامه‌نگار و عضو کانون نویسندگان ایران درگذشت.

مجابی در سال ۱۳۱۸ در شهر قزوین به دنیا آمد، دانشجوی دانشگاه تهران شد و تحصیلات خود را در رشته‌های حقوق و اقتصاد با درجه‌ دکتری به پایان رساند. نخستین مجموعه شعرش با عنوان «فصلی برای تو» در سال ۱۳۴۴ به چاپ رسید و تا پایان عمر بیش از ۷۰ کتاب در زمینه‌های شعر، داستان کوتاه، رمان، پژوهش ادبی، طنز و نقد هنرهای تجسمی منتشر کرد. او از سال ۱۳۴۷ با کار در روزنامه‌ اطلاعات، فعالیت روزنامه‌نگاری خود را آغاز کرد. آخرین حضور او در مطبوعات سردبیری «دنیای سخن» در اواخر دهه‌ی شصت بود. از دیگر فعالیت‌های او می‌توان به انتشار چندین نمایش‌نامه و همکاری در نگارش چند فیلمنامه و برگزاری کلاس‌های شعر و داستان اشاره کرد.

جواد مجابی همواره مدافع آزادی بیان و مخالف سانسور بود و به مسئولیت روشنفکر به چشم یک ضرورت و «وظیفه» می‌نگریست و می‌گفت: «روشنفکر کسی است که نسبت به وضع موجود نقد خردورزانه دارد».

همین نگاه به حضور جمعی و اجتماعی مجابی جهت داد؛ او از بدو تاسیس کانون نویسندگان ایران به آن پیوست، در شب‌های نویسندگان و شاعران ایران‌(شب‌های شعر گوته) شعرخوانی کرد، از امضاء‌کنندگان نامه‌ ۱۳۴ نویسنده بود و در دوره‌ سوم فعالیت کانون نویسندگان ایران در سال ۱۳۸۰ به عضویت هیئت دبیران برگزیده شد. این فعالیت‌ها سبب شد که نامش به فهرست «حذف فیزیکی» حکومت راه یابد و ماموران امنیتی قصد جان‌اش را کنند. او از جمله نویسندگانی بود که حکومت قصد داشت در توطئه‌ موسوم به «اتوبوس ارمنستان» آن‌ها را راهی دره‌ مرگ کند و بخت‌یاری و هشیاری چند تن سبب شد تا از این مهلکه جان به در برند.

اکنون جامعه‌ ادبی ایران نویسنده‌ای را از دست داده است که در عمر پر بار خود همواره در مخالفت با سانسور و دفاع از آزادی بیان کوشید.

کانون نویسندگان ایران درگذشت جواد مجابی را به خانواده‌ او و به جامعه‌ی ادبی و فرهنگی مستقل ایران تسلیت می‌گوید و یادش را گرامی می‌دارد.

کانون نویسندگان ایران

۱۵ شهریور ۱۴۰۵

نوشته جواد مجابی، نویسنده، شاعر، طنزپرداز، نقاش و منتقد درگذشت اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️:بهرام رحمانی

حملات جدید آمریکا به ایران و حملات تلافی‌جویانه جمهوری اسلامی به اردن، قطر، اقلیم کردستان عراق و…، بار دیگر همه جنگ‌طلبان از ترامپ گرفته تا خامنه‌ای، از طرفداران رضا پهلوی و رسانه‌هایی چون تلویزیون انترنشنال گرفته تا هسته مرکزی جمهوری اسلامی و اصول‌گرایان و رسانه‌های وابسته به سپاه پاسداران و غیره را به وجد و شادی درآورده است. چرا که امورات و سیاست‌های آن‌ها، با جنگ و کشتار، تجاوز و اعدام گره خورده است.

بزرگ‌ترین ضربات تاکنونی این جنگ ویرانگر که از سال گذشته آغاز شده و با مذاکره و جنگ همراه بوده است به مزدبگیران و مردم عادی، زیرساخت‌های اقتصادی و محیط زیست ایران و برخی کشورهای منطقه، وارد شده است. جمهوری اسلامی ایران، تنها به فکر بقای خودش است و نه در گذشته و نه اکنون، کم‌ترین اهیمیت به زیست و زندگی مردم نمی‌دهد و فراتر از آن، هر گونه مطالبه و اعتراض کارگران، بیکاران، بازنشستگان، زنان، دانشجویان و شهروندان عادی را با سرکوب و زندان، اعدام و کشتار در خیابان‌ها جواب می‌دهد. به همین دلیل، اکثریت مردم ایران شدیدا مخالف جمهوری اسلامی و حتی خواهان برکناری آن هستند و هم‌زمان مخالف جنگ و دخالت خارجی در امور داخلی و مبارزه خود هستند.

خانه محل عروسی که موشک‌ها به آن اصابت کردند

در حملات هوایی آمریکا به بندر کوهستک شهرستان سیریک، چهار نفر از جمله یک زن و یک کودک که در مراسم عروسی شرکت داشتند کشته و ۶۵ نفر مجروح شدند. به گزارش رسانه‌های ایران بخش بزرگی از مجروحان هم زن و کودک هستند.

مقام‌های آمریکایی گفتند ارتش ایالات متحده در جریان دور جدید حملات خود که روز سه‌شنبه انجام شد، دو نفت‌کش متعلق به دولت ایران را هدف قرار داده است. این نخستین باری است که ارتش آمریکا به‌عنوان پاسخ به حملات ایران علیه کشتی‌ها در تنگه هرمز، نفت‌کش‌های ایرانی را مورد حمله قرار می‌دهد. نه برای جلوگیری از نقض محاصره دریایی توسط آن‌ها.

مقام‌های آمریکایی گفتند ارتش ایالات متحده در جریان دور جدید حملات خود که روز سه‌شنبه انجام شد، دو نفت‌کش متعلق به دولت ایران را هدف قرار داده است. این نخستین باری است که ارتش آمریکا به‌عنوان پاسخ به حملات ایران علیه کشتی‌ها در تنگه هرمز، نفت‌کش‌های ایرانی را مورد حمله قرار می‌دهد. نه برای جلوگیری از نقض محاصره دریایی توسط آن‌ها.

جمهوری اسلامی ایران می‌گوید دیشب بیش از ۴۰ نقطه در جنوب و مرکز هدف حملات هوایی آمریکا قرار گرفته است و چهار غیرنظامی که در یک مراسم عروسی در بندر کوهستک شهرستان سیریک شرکت کرده بودند کشته شدند و ۵۰ نفر بستری هستند.

مقام‌های استان خوزستان هم از کشته‌شدن هفت نفر در حملات هوایی آمریکا خبر داده‌اند. آمریکا حمله به «غیرنظامیان» را رد کرده و گفته است که حملات متوجه پایگاه‌ها و تجهیزات سپاه پاسداران بوده است.

جمهوریاسلامیایرانمی‌گویدبهتلافیبهپایگاه‌هایآمریکادراردن،بحرینوکویتحملهپهپادیوموشکیکردهاست.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا‌(سنتکام) در پیامی خبر از حملاتی تازه به مواضع سپاه پاسداران در داخل ایران داده است. آمریکا در این پیام که سه‌شنبه ۱۰ شهریور–یکم سپتامبر، در شبکه ایکس منتشر شده شرح می‌دهد: «این حملات در پی تلاش‌های اخیر سپاه پاسداران برای حمله به کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز و هم‌چنین علیه پرسنل نظامی آمریکا، مستقر در منطقه صورت می‌گیرد.»

دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا نیز در پیامی جدید در تروث سوشال نوشت: «آمریکا همین الان که ما صحبت می‌کنیم، در حال حمله به اهداف ایرانی در نزدیکی تنگه هرمز است اگر جمهوری اسلامی به این حمله پاسخ دهد، آن‌ها دوباره در سطح بسیار سخت‌تر و بالاتری هدف گرفته می‌شوند.» او این حملات را «تلافی تلاش شکست‌خورده ایرانی‌ها برای گذاشتن مین در تنگه و شلیک هشت موشک ایرانی به پایگاه‌های آمریکا در اردن عنوان کرد. او نوشته است که «بزرگ‌ترین حمله» هنوز در راه است و در اثر آن «چیز کمی از جمهوری اسلامی باقی خواهد ماند.»

هم‌زمان تسنیم، خبرگزاری نزدیک به سپاه نیز از ‎گزارش‌هایی مبنی بر شنیده‌شدن صدای انفجار در مناطقی از بندرعباس، سیریک و قشم در شامگاه سه‌شنبه خبر داده است.

تسنیم نوشت: «بر اساس گزارش‌های اولیه منابع محلی، شرکت پودر ماهی در شهر سوزا مورد اصابت قرار گرفته است؛ با این حال، جزئیات مربوط به میزان خسارت و تلفات احتمالی هم‌چنان در دست بررسی است و تاکنون اطلاعات رسمی در این‌باره منتشر نشده است.»

سنتکام حمله به مواضع سپاه در جنوب ایران. انفجار در چابهار، کنارک، سیریک، بندرعباس و قشم.

سنتکام اعلام کرد بیش از 50 هزار نظامی آمریکایی در حال حاضر در سراسر خاورمیانه مستقر هستند.فرماندهی مرکزی آمریکا افزود نیروهای آمریکایی همچنان در حالت آماده‌باش قرار دارند و برای ادامه عملیاتی که رئیس‌جمهور آمریکا دستور دهد، آماده هستند.

جمهوری اسلامی ایران، واکنش نظامی خود به حملات آمریکا را آغاز کرد و از شلیک موشک و اعزام پهپاد به سمت اهداف آمریکایی در منطقه خبر داد. سپاه پاسداران نیز تهدید کرد تنگه هرمز را «به‌طور کامل» مسدود خواهد کرد.

ارتش کویت اعلام کرد سامانه‌های پدافند هوایی این کشور با پهپادهایی مقابله کرده‌اند که به‌گفته ارتش کویت از سوی ایران به پرواز درآمده بودند.

ارتش کویت گفت صداهای انفجار شنیده‌شده در این کشور ناشی از عملیات رهگیری این پهپادها بوده است. مقام‌های کویتی تاکنون خسارت ناشی از این حملات یا عملیات رهگیری خبر نداده‌اند.

وزارت کشور بحرین نیز درباره وجود خطر هشدار داد و از شهروندان و ساکنان خواست به نزدیک‌ترین مکان امن مراجعه کنند و دستورالعمل‌های رسمی را رعایت کنند. بحرین پس از آن اعلام کرد سامانه‌های دفاعی این کشور پهپادهای ایرانی را رهگیری و منهدم کرده‌اند.

خبرنگار العربیه از سرنگونی دو پهپاد در اربیل و مناطق اطراف آن در شمال این کشور خبر داد. یک منبع به العربیه گفت این دو پهپاد پیش از سرنگونی به سمت پایگاه آمریکایی در فرودگاه اربیل در حرکت بودند. تاکنون گزارشی درباره خسارت احتمالی منتشر نشده است.

خبرنگار العربیه، هم‌چنین گزارش داد هم‌زمان با فعال شدن سامانه پدافند هوایی ائتلاف بین‌المللی در اربیل، صدای انفجار در این شهر در منطقه کردستان عراق شنیده شده است.

در اردن نیز نیروهای مسلح این کشور اعلام کردند پدافند هوایی با 13 موشک بالستیک در حریم هوایی اردن مقابله کرده است. به‌گفته ارتش اردن، 10 موشک رهگیری و منهدم شدند و سه موشک دیگر در مناطق دورافتاده سقوط کردند و خسارت جانی به همراه نداشتند.

هم‌چنین یک مقام آمریکایی به «رویترز» گفت هیچ گزارشی از زخمی شدن نیروهای آمریکایی مستقر در اردن دریافت نشده است.

ریيس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا‌(قرارگاه عملیاتی جنگ) توان نظامی ایران را بسیار بالا خواند و گفت، توانمندی‌های دفاعی کشور در عرصه هوا از جمله مرهون پدافندی قدرتمند برای خنثی‌سازی هر گونه تهدید است.

علی عبداللهی در پیامی که در رسانه‌های داخلی منتشر شده نوشت که این توانمندی‌ها از جمله به دلیل «پدافند تهاجمی و شبکه‌سازی یکپارچه، فعال و پویا و پیش‌دستانه بودن پدافند، هم‌چنین اتصال تمامی لایه‌های شناسایی، راداری و موشکی در قالب یک شبکه هوشمند و مقاوم برای رهگیری و خنثی‌سازی هرگونه تهدید احتمالی در دورترین نقاط است.»

او «بومی‌سازی و هوشمندسازی سامانه‌ها با توسعه فناوری‌های نوین و به‌کارگیری سامانه‌های مختص به جنگ الکترونیک و سایبری» را نیز از جمله دلایل دیگر این توانمندی ادعایی خود نامید.

عبداللهی، هم‌چنین ادعا کرد: «بی‌تردید اتکا به توان داخلی و جوانان نخبه برای ارتقاء توان رزم الکترونیک و سایبری پدافند لازمه‌ تداوم بازدارندگی فعال در برابر تهدیدات روزافزون دشمنان و پاسخگویی به‌موقع، انقلابی و مؤثر به هر سطح و نوع از تهدیدات متعارف و نوین نظامی … در هماهنگی و هم‌افزایی با قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌‌الانبیاست.»

ادعاهای عبداللهی، در حالی بیان شده است که تشدید تحریم و محاصره آمریکا علیه ایران، جمهوری اسلامی را در توسعه «تسلیحات بومی» هم با دشواری‌های بیش‌تری روبه‌رو خواهد کرد. علاوه بر این، گفته می‌شودک که حملات آمریکا به سامانه‌های شناسایی و رصدی ایران در شش ماه اخیر نیز توان تهاجمی این کشور را با محدودیت‌هایی روبرو کرده است.

محمدرضا نقدی، مشاور فرمانده کل سپاه با تاکید بر این که جمهوری اسلامی در حال اجرای تعهدات مندرج در تفاهم‌نامه‌ای است که در پاکستان با آمریکا بسته شد، تهدید کرد که اگر به ایران حمله شود «دشمن بهای سنگینی خواهد پرداخت.»

به گزارش روزنامه خراسان، او در گفت‌وگو با شبکه المیادین رابطه بین دولت و سپاه پاسداران را «در بهترین وضعیت خود» خواند و هشدار داد که ایران تا کنون «جنگ متعارف» می‌کرده و هنوز وارد جنگ نامتقارن نشده است: «جنگ نامتقارن یعنی جنگ در وال‌استریت، در منهتن و در هر مکان و هر زمانی.»

نقدی مدعی شد که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، در جنگی که با ایران به راه انداخته به دنبال «سود‌آوری در بازار سهام» یا منفعت‌رسانی «به حلقه نزدیکانش در بخش نفت» است: «اگر آمریکایی‌ها بخواهند تصمیمی عقلانی بگیرند که تامین‌کننده منافع‌شان باشد، جنگ دیگری علیه ما به راه نخواهند انداخت.»

نقدی اولویت جمهوری اسلامی را «نه جنگ و نه مذاکره» بلکه «بازدارندگی» خواند و مدعی شد: «بیش از ۹۰ درصد ذخایر موشکی ایران دست‌نخورده باقی مانده است و تمام تاسیسات در مکان‌های بسیار امنی بازسازی شده‌اند و با استفاده از فناوری‌های مدرن و پیشرفته با نرخ تولید بالاتر فعالیت می‌کنند.»

این در حالی است که روز نهم شهریور، ترامپ در پیامی جدید جمهوری اسلامی را «شکست‌خورده» نامید و در شبکه تروث سوشال نوشت: «آن‌ها نیروی دریایی ندارند، نیروی هوایی ندارند، ارز ندارند، حقوق سربازان یا پلیس خود را پرداخت نمی‌کنند، نرخ تورم به ۳۰۰ درصد رسیده است.»

ترامپ رهبری ایران را «آشفته و ناتوان از نمایندگی شایسته کشور» نامید و گفت: «تنها چیزی که دارند، اخبار جعلی از ایالات متحده، تمایل به کشتن معترضان خود و مهارت در گفتن مزخرفات است.»

در چنین شرایطی، حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی، در گفت‌و‌گو با «اکوایران» درباره شروط چین برای سفر قالیباف به پکن گفت: «خیلی روشن به ما گفته‌اند که تنگه هرمز را باز می‌کنید، عوارض نمی‌گیرید، با عربستان سعودی و آمریکا مسئله‌تان را حل می‌کنید، بعد قالیباف به چین بیاید.»

در حقیقت این موضع چین، تاثیر زیادی در بحران‌تر شدن اوضاع اقتصادی ایران خواهد داشت. چرا که چین یکی از مهم‌ترین مشتریان نفت ایران و حامی این حکومت در نهادهای بین‌المللی بوده است.

به گزارش امارات فارسی، طبق آخرین آمار منتشرشده، میزان سرمایه‌گذاری چین در ایران تنها ۶۰۰ میلیون دلار بوده است؛ رقمی که در مقایسه با کشورهای همسایه، بسیار ناچیز به نظر می‌رسد. برای نمونه، عربستان سعودی موفق شده بیش از ۵۳ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری چینی جذب کند. امارات متحده عربی نیز با حدود ۱۵.۸ میلیارد دلار و قطر با ۱۰ میلیارد دلار، جایگاه‌های بالاتری در اولویت‌های اقتصادی پکن دارند.

به گزارش امارات فارسی، این اختلاف چشمگیر در سرمایه‌گذاری‌ها، پرسش‌هایی را درباره جایگاه واقعی ایران در سیاست‌های اقتصادی چین مطرح می‌کند–به‌ویژه در شرایطی که روابط سیاسی تهران و پکن با عناوینی چون «شراکت راهبردی» تبلیغ می‌شود.

سرمایه‌گذاری چین در عربستان سعودی حدود ۸۸ برابر، در امارات بیش از ۲۶ برابر و در قطر حدود ۱۶ برابر بیش‌تر از ایران است. در مجموع مبلغ سرمایه‌گذاری چین در عربستان سعودی، امارات و قطر بیش از ۱۳۰ برابر ایران بوده است که به‌خوبی جایگاه حاشیه‌ای ایران در اولویت‌های اقتصادی چین را نشان می‌دهد.

حتی چندی پیش جمهوری خلق چین از ادعای امارات متحده عربی درباره مالکیت بر جزایر سه‌گانه و راه‌حل‌های ابوظبی برای حل‌وفصل این موضوع حمایت کرده بود.

فقر و فلاکت اقتصادی و تورم و گرانی در ایران به مرز غیرقابل تحملی رسیده است. حتی استادان دانشگاه نیز در رابطه با «ترمیم حقوق و تعلیق فعالیت‌های دانشگاهی هشدار داده‌اند. کانون صنفی استادان دانشگاهی ایران در بیانیه‌ای هشدار داده است اگر مصوبه ترمیم حقوق اعضای هیhت علمی تا پایان شهریورماه به‌طور کامل اجرا نشود، از ابتدای مهر از استادان و اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها خواهد خواست تمامی فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، اجرایی و مشاوره‌ای خود را به حالت تعلیق درآورند. این هشدار که در چند رسانه و کانال مرتبط با جامعه دانشگاهی بازتاب یافته، یکی از جدی‌ترین موضع‌گیری‌های صنفی استادان در ماه‌های اخیر به شمار می‌رود.

در متن بیانیه آمده است پس از حدود دو سال بررسی کارشناسی و طی شدن مراحل قانونی، انتظار می‌رفت اجرای «ترمیم حقوق» بخشی از مشکلات معیشتی اعضای هیئت علمی را جبران کند، اما به گفته کانون، این مصوبه همچنان به‌طور کامل اجرا نشده است. کانون، سازمان برنامه و بودجه و به‌ویژه مدیریت این سازمان را به «مانع‌تراشی‌های سلیقه‌ای و خارج از عرف» متهم کرده و گفته است مکاتبات، مذاکرات و رایزنی‌های انجام‌شده تاکنون به نتیجه نرسیده‌اند.

موضوع ترمیم حقوق استادان از ماه‌ها پیش محل اختلاف بوده است. فرهاد وفایی، عضو شورای مرکزی کانون صنفی استادان، خردادماه گفته بود این طرح در اواخر سال ۱۴۰۴ تصویب شده اما تاخیر در اجرای آن، موجی از نارضایتی و سرخوردگی در میان اعضای هیئت علمی ایجاد کرده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، مصوبه شورای حقوق و دستمزد در اسفندماه سال گذشته و با حمایت دولت تصویب شده بود، اما اختلاف در نحوه اجرا و تامین منابع مالی مانع پرداخت کامل آن شده است.

کانون صنفی استادان در بیانیه تازه خود، تاکید کرده است ادامه این وضعیت تنها یک مسئله معیشتی نیست و پیامدهای گسترده‌تری برای دانشگاه‌ها خواهد داشت. در این بیانیه از «خروج نخبگان»، کاهش بهره‌وری علمی و آسیب به سرمایه انسانی کشور به‌عنوان نتایج ادامه بی‌توجهی به وضعیت استادان یاد شده است. به گفته کانون، بی‌اعتنایی به جایگاه و معیشت اعضای هیات علمی نمی‌تواند بدون واکنش باقی بماند.

فشار اقتصادی بر جامعه دانشگاهی در شرایطی افزایش یافته که تورم شدید و کاهش ارزش پول ملی، قدرت خرید حقوق‌بگیران را به‌شدت کاهش داده است. اعضای هیئت علمی نیز مانند بسیاری از گروه‌های مزدبگیر و حقوق‌بگیر با افزایش مستمر هزینه‌های مسکن، خوراک، درمان و سایر هزینه‌های زندگی روبه‌رو هستند. نمایندگان کانون صنفی در ماه‌های گذشته بارها هشدار داده‌اند که پایین ماندن سطح دریافتی استادان، انگیزه ماندن در دانشگاه‌ها را کاهش داده و مهاجرت نیروهای متخصص را تشدید کرده است.

با این حال، آن‌چه کانون اعلام کرده هنوز به‌معنای آغاز قطعی اعتصاب یا تعطیلی دانشگاه‌ها نیست. بیانیه می‌گوید در صورت اجرا نشدن کامل مصوبه تا پایان شهریور، کانون از اعضای هیات علمی خواهد خواست فعالیت‌های خود را تعلیق کنند. میزان همراهی دانشگاه‌ها و استادان با چنین فراخوانی، در صورت صدور، هنوز روشن نیست و به تحولات هفته‌های آینده بستگی خواهد داشت.

این تهدید در آستانه آغاز سال تحصیلی جدید اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر فراخوان تعلیق فعالیت‌ها عملی شود و دامنه قابل توجهی پیدا کند، می‌تواند کلاس‌های درس، پروژه‌های پژوهشی، فعالیت‌های مدیریتی و حتی بخشی از روندهای اداری دانشگاه‌ها را تحت تاثیر قرار دهد. کانون تأکید کرده است که تعلیق احتمالی تنها به تدریس محدود نخواهد بود و فعالیت‌های پژوهشی، اجرایی و مشاوره‌ای را نیز دربر خواهد گرفت.

از سوی دیگر، سازمان برنامه و بودجه در ماه‌های گذشته از برخی افزایش‌ها در دریافتی اعضای هیئت علمی سخن گفته و درباره حقوق استادان دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز دستورالعمل‌هایی صادر شده است. با این حال، کانون صنفی استادان معتقد است این اقدامات با مصوبه اصلی ترمیم حقوق فاصله دارد و خواهان اجرای «کامل و بدون قید و شرط» آن است. همین اختلاف در تفسیر و نحوه اجرای مصوبه اکنون به نقطه‌ای رسیده که تشکل صنفی استادان تهدید به اقدام جمعی کرده است.

اگر دولت و سازمان برنامه و بودجه تا پایان شهریور راه‌حلی برای این اختلاف پیدا نکنند، آغاز مهر می‌تواند با یکی از جدی‌ترین اعتراض‌های سازمان‌یافته استادان دانشگاه در سال‌های اخیر همراه شود. بیانیه تازه نشان می‌دهد مسئله‌ای که ماه‌ها در قالب مکاتبه و مذاکره دنبال می‌شد، اکنون وارد مرحله تهدید به اقدام صنفی شده است؛ اقدامی که در صورت گسترش، می‌تواند بحران معیشتی دانشگاهیان را به یکی از موضوعات مهم آغاز سال تحصیلی جدید تبدیل کند.

از سوی دیگر، عبدالرضا دیانی، مدیرکل دانشجویی وزارت بهداشت گفته نرخ ژتون تغذیه دانشجویان دو برابر افزایش خواهد یافت.بر این اساس صبحانه ۶ هزار تومان، ناهار ۱۳ هزار تومان و شام ۹ هزار تومان خواهد بود.

وی مدعی شده بر اساس قانون باید ۱۰ درصد هزینه تمام‌شده غذا از دانشجویان دریافت شود، اما وزارت بهداشت این میزان را از دانشجویان دریافت نکرده است. مبالغی که از دانشجویان بابت تغذیه دریافت می‌شود، همچنان بسیار پایین‌تر از هزینه تمام‌شده غذاست.

وی هم‌چنین درباره تفاوت نرخ تغذیه دانشجویان علوم پزشکی با دانشجویان وزارت علوم اظهار کرد: با توجه به شرایط دانشجویان علوم پزشکی و انجام فعالیت‌های بالینی، نرخ‌های تغذیه آن‌ها متفاوت است و در مجموع مبالغ دریافتی از این دانشجویان پایین است. وی در خصوص اجاره بهای خوابگاه‌های دانشجویان برای مهر امسال نیز گفت: افزایشی در این زمینه نخواهیم داشت.

وب سایت حکومتی اقتصاد نیوز نیز نوشته است: دلار با ادامه مسیر صعودی وارد کانال 211 هزار تومان شد و تا نرخ 211 هزار و 350 تومان بالا رفت و رکورد تاریخی جدیدی به ثبت رساند. قیمت یورو تا نرخ 245 هزار و 300 تومان بالا رفت و رکورد تاریخی جدیدی به ثبت رساند.

ارزش ریال ایران در آغاز هفته بار دیگر رکورد تازه‌ای ثبت کرد و نرخ دلار در بازار آزاد از مرز ۲۱۰ هزار تومان گذشت. روز دوشنبه ۹ شهریور چند منبع بازار نرخ‌هایی در محدوده ۲۱۰ تا ۲۱۱ هزار تومان گزارش کردند و برخی پایگاه‌های غیررسمی در ساعاتی از معاملات قیمت را تا ۲۱۱ هزار و ۷۰۰ تومان نیز نشان داده‌اند. شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز نیز عبور دلار از مرز ۲۱۰ هزار تومان را بالاترین سطح تاریخی آن توصیف کرده است.

روند صعودی صبح سه‌شنبه ۱۰ شهریور نیز متوقف نشده است. نرخ‌های اعلام‌شده در بازار آزاد بین منابع مختلف اندکی تفاوت دارد، اما فروشندگان و پایگاه‌های رصد بازار دلار را حدود ۲۱۰ هزار و ۵۰۰ تا ۲۱۱ هزار و ۱۰۰ تومان گزارش کرده‌اند. اختلاف چند هزار تومانی میان منابع در شرایط پرنوسان بازار غیررسمی معمول است و از این رو نمی‌توان یک نرخ واحد را برای همه معاملات در نظر گرفت.

سقوط تازه ریال پس از دور جدید درگیری مستقیم ایران و آمریکا شدت گرفت. نیروهای آمریکایی روز یکشنبه دو پرتابگر متعلق به سپاه پاسداران را در جزیره لارک هدف قرار دادند؛ واشنگتن گفت این تجهیزات برای استفاده از مین‌های دریایی در تنگه هرمز آماده می‌شدند. ایران نیز در پاسخ موشک‌هایی به سوی محل استقرار نیروهای آمریکایی در اردن شلیک کرد. این نخستین تبادل مستقیم حملات نظامی دو کشور از اواخر ژوئیه بود و بار دیگر نگرانی از گسترش جنگ را افزایش داد.

فشار بر بازار ارز اما تنها نتیجه تحولات نظامی نیست. دولت دونالد ترامپ در روزهای اخیر کارزار تازه‌ای برای محدود کردن منابع مالی ایران آغاز کرده و از کشورهای عضو گروه ۲۰ خواسته روابط اقتصادی باقی‌مانده با تهران را قطع کنند. وزارت خزانه‌داری آمریکا هشدار داده است شرکت‌ها و کشورهایی که به تجارت با ایران ادامه دهند ممکن است با تحریم‌های ثانویه و محدودیت دسترسی به نظام مالی دلاری روبه‌رو شوند.

در یکی از مهم‌ترین ضربه‌ها به تجارت خارجی ایران، دولت امارات متحده عربی اعلام کرده است تمام مبادلات تجاری، بازرگانی و مالی با ایران را «تا اطلاع ثانوی» متوقف می‌کند. امارات طی سال‌های گذشته یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجاری و مالی ایران و به‌ویژه دوبی یکی از مراکز اصلی انتقال کالا و ارز به ایران بوده است. وزارت خارجه امارات این تصمیم را رسماً تأیید کرده و آن را به تشدید تنش‌های منطقه‌ای مرتبط دانسته است.

ابعاد فشار اقتصادی در داخل کشور نیز در آمارهای رسمی آشکار است. بر اساس تازه‌ترین گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه در مردادماه به ۸۹ درصد رسیده و تورم دوازده‌ماهه ۶۹.۹ درصد بوده است. قیمت گروه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها نیز نسبت به مرداد سال گذشته حدود ۱۲۷.۵ درصد افزایش یافته؛ رقمی که نشان می‌دهد فشار سقوط ارزش پول ملی بیش از همه مستقیماً به سفره خانوارها منتقل شده است.

در همین حال، مسعود پزشکیان گفته است حجم صادرات و واردات ایران به دلیل تحریم‌ها و محاصره دریایی آمریکا حدود ۳۵ درصد کاهش یافته است. رویترز گزارش داده واشنگتن تلاش می‌کند با محدود کردن مسیرهای بانکی و تجاری و اعمال فشار بر شرکای ایران، درآمدهای ارزی تهران را بیش از پیش کاهش دهد. تنگه هرمز نیز که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم نفت و گاز مایع جهان از آن عبور می‌کرد، همچنان با اختلال جدی در کشتیرانی روبه‌رو است.

بانک مرکزی اکنون تلاش می‌کند مانع ادامه جهش نرخ ارز شود. عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی، روز سه‌شنبه گفت ایران «ارز کافی» در اختیار دارد و بانک مرکزی آماده است برای آرام کردن بازار تا دو میلیارد دلار ارز تزریق کند. او وضعیت اقتصادی و معیشتی را «دشوار» توصیف کرد، اما ادعای فروپاشی اقتصاد را «جنگ روانی» خواند.

این وعده در شرایطی مطرح شده که ظرف کمتر از یک سال ارزش ریال تقریباً نصف شده است. داده‌های بازار نشان می‌دهد دلار در شهریور سال گذشته حدود ۱۰۲ تا ۱۰۳ هزار تومان معامله می‌شد و اکنون به بیش از ۲۱۰ هزار تومان رسیده است. به این ترتیب، افزایش اسمی دستمزدها و درآمدهای ریالی برای بخش بزرگی از جامعه در برابر رشد ارز و تورم عملا خنثی شده است.

معاون اجرایی رییس‌جمهور ایران، بانک‌ها را عامل ۶۷ درصد تورم در کشور معرفی و هم‌زمان اذعان کرد که دولت به‌دلیل ناترازی بودجه ناچار به چاپ پول است؛ او هم‌چنین جنگ را عامل دیگری برای تشدید تورم دانست.

محمدجعفر قائم‌پناه، روز دوشنبه ۹ شهریور به خبرگزاری ایسنا گفت تورم در بخش‌های مختلف اقتصاد ایران بین ۳۰ تا ۸۰ درصد است و تایید کرد که نرخ تورم مواد غذایی به ۱۲۳ درصد رسیده است. او با این حال جهش قیمت مواد غذایی را ناشی از حذف ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی و تبدیل آن به ارز ۱۴۰ هزار تومانی دانست و گفت این اقدام در ماه‌های نخست حدود شش درصد تورم به مردم تحمیل کرد.

معاون اجرایی رییس‌جمهور، در عین حال مدعی شد پرداخت ماهانه ۸۰ هزار میلیارد تومان کالابرگ بخشی از فشار ناشی از این افزایش قیمت‌ها را جبران می‌کند و تورم ۱۲۳ درصدی مواد غذایی به‌طور کامل به مردم تحمیل نشده است.

قائم‌پناه عملکرد بانک‌ها را مهم‌ترین عامل «بیماری مزمن تورم» در ایران خواند و گفت بانک‌ها عامل اصلی تورم‌ در ایران هستند. او در توضیح نقش بانک‌ها در ایجاد تورم گفت بخشی از کسری آن‌ها زمانی شکل می‌گیرد که وام‌های پرداخت‌شده بازگردانده نمی‌شود و وثیقه دریافت‌شده نیز ارزش واقعی یا کافی ندارد. به گفته او، در چنین شرایطی بانک که قادر به بازپرداخت پول سپرده‌گذاران نیست، از بانک مرکزی استقراض می‌کند و بانک مرکزی نیز برای تامین این منابع به چاپ پول روی می‌آورد.

او تاکید کرد منظورش وام‌های خردی مانند وام ازدواج نیست و سپس «بانک آینده» را نمونه‌ای از عملکرد مسئله‌ساز بانک‌ها معرفی کرد. قائم‌پناه گفت برخی بانک‌ها پول سپرده‌گذاران را به‌جای فعالیت متعارف بانکی، صرف برج‌سازی و راه‌اندازی شرکت‌های متعدد کرده‌اند.

معاون اجرایی رییس‌جمهور بر همین اساس گفت که بانک‌ها عامل ۶۷ درصد تورم در ایران‌اند و یک‌سوم باقی‌مانده نیز عمدتا از کسری بودجه دولت ناشی می‌شود. او، صریحا گفت: «به‌دلیل این‌که بودجه‌مان ناتراز است، مجبوریم پول چاپ کنیم. پول که چاپ می‌شود، خودش تورم ایجاد می‌کند. تا این دو مورد حل نشود، تورم کماکان ادامه دارد.»

او جنگ را سومین عامل تشدید تورم دانست و افزود: «حالا مزید بر این‌ها، جنگ هم اضافه شده است. در هیچ جای دنیا امکان ندارد شما جنگ داشته باشید و تورم نباشد.»

این اظهارات در حالی مطرح شده که عبدالناصر همتی، رییس‌کل بانک مرکزی، روز سه‌شنبه ادعای کمبود منابع ارزی و احتمال فروپاشی اقتصاد ایران را رد کرد و گفت بانک مرکزی آماده است برای مهار بازار تا دو میلیارد دلار ارز عرضه کند.

همتی افزایش اخیر نرخ ارز را بیش از آن‌که ناشی از «عوامل واقعی» باشد، نتیجهٔ فضای روانی خواند و گفت هفته گذشته نیز ۵۰۰ میلیون دلار به بازار اختصاص یافته است.

اما مسعود نیلی، عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی شریف، روز ۲۹ تیرماه در سخنرانی‌اش در همایش موسوم به «چشم‌انداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵»، گفت ایران اکنون در مرحله مابین تورم «مزمن» و «اَبَرتورم» است.

این سخنان هم‌زمان با ادامه جهش قیمت ارز بیان شده است. نرخ دلار در بازار آزاد ایران روز سه‌شنبه ۱۰ شهریور از ۲۱۲ هزار تومان عبور کرد.

این وضعیت باعث شده است که حتی تخم مرغ نیز از سفره کارگران و مردم فقیر حذف شده است. قیمت تخم‌مرغ در تهران با اختلافی چشم‌گیر میان مناطق مختلف عرضه می‌شود و بنا بر گزارش اقتصاد۲۴، هر شانه تخم‌مرغ در برخی نقاط حدود ۴۶۰ هزار تومان و در برخی مناطق تا ۸۰۰ هزار تومان قیمت دارد؛ اختلافی نزدیک به ۷۰ درصد.

سمیه گلپور، فعال کارگری و رییس پیشین کانون عالی انجمن‌های صنفی کارگران ایران، هشدار داده است که تخم‌مرغ، که سال‌ها یکی از ارزان‌ترین منابع پروتئین برای خانواده‌های کم‌درآمد بود، اکنون در حال خروج از سبد مصرف آنان است. به گفته او، این روند می‌تواند نشانه‌ای از تشدید فقر غذایی باشد.

گلپور اختلاف شدید قیمت‌ها را تنها ناشی از هزینه حمل‌ونقل، اجاره و توزیع نمی‌داند و آن را نشانه ضعف نظارت، تعدد واسطه‌ها و نبود شفافیت در زنجیره توزیع می‌خواند. او می‌گوید تحریم و افزایش هزینه تولید می‌تواند متوسط قیمت را بالا ببرد، اما نمی‌تواند اختلاف گسترده قیمت یک کالای داخلی در مناطق مختلف یک شهر را توضیح دهد.

این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که دستمزدها از رشد هزینه مواد غذایی عقب مانده‌اند و افزایش قیمت کالاهای اساسی، فشار بیش‌تری بر خانوارهای کارگری، بازنشستگان و سایر گروه‌های کم‌درآمد وارد کرده است.

محاصره دریایی آمریکا صادرات نفت ایران را به پایین‌ترین سطح ثبت‌شده رسانده است. بر اساس داده‌های Kpler،Vortexa  و TankerTrackers، از زمان برقراری دوباره محاصره در ۱۴ ژوئیه، هیچ محموله عمده تازه نفت خام ایران نتوانسته از تنگه هرمز عبور کند و به چین، بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران، برسد. رویترز می‌نویسد محاصره در چند هفته اثری بر صادرات گذاشته که سال‌ها تحریم اقتصادی نتوانسته بود ایجاد کند. برآوردهای Kpler وVortexa ، نشان می‌دهد ایران در ماه اوت روزانه تنها حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه نفت خام و میعانات بارگیری کرده است؛ در حالی که این رقم در ژوئیه حدود ۷۴۰ هزار بشکه و در ماه مارس نزدیک به دو میلیون بشکه در روز بود. تحلیل‌گران می‌گویند حتی در اوج سیاست «فشار حداکثری» آمریکا در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ نیز صادرات نفت ایران برای چنین مدت طولانی به نزدیک صفر نرسیده بود.

چین هنوز می‌تواند از ذخایر شناور نفت ایران در آب‌های آسیایی خرید کند، اما این ذخایر به دلیل محاصره قابل جایگزینی نیستند. نفتکش‌هایی که محموله خود را در آسیا تخلیه می‌کنند نیز دیگر به‌آسانی نمی‌توانند برای بارگیری دوباره به بنادر ایران بازگردند. هم‌زمان ده‌ها میلیون بشکه نفت ایران در نفتکش‌های داخل یا اطراف تنگه هرمز انباشته شده است.

کاهش درآمدهای نفتی می‌تواند دولت را به تامین هزینه‌ها از طریق افزایش نقدینگی سوق دهد و فشار تورمی را بیش‌تر کند؛ در شرایطی که ارزش ریال نیز طی هفته‌های اخیر به پایین‌ترین سطوح تاریخی رسیده است.

مقام‌های جمهوری اسلامی در مقابل، تاثیر محاصره را کم‌تر از آن‌چه منابع ردیابی نفتکش‌ها گزارش می‌کنند ارزیابی کرده‌اند و می‌گویند ایران هم‌چنان راه‌هایی برای صادرات نفت دارد. تهران هم‌چنین بارها هشدار داده است اگر صادرات نفت ایران از خلیج فارس متوقف شود، صادرات دیگر کشورهای منطقه نیز در امان نخواهد ماند.

این تهدید در حالی مطرح می‌شود که تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز به‌شدت کاهش یافته و دو ابرنفتکش حامل نفت عربستان نیز شامگاه دوشنبه هنگام خروج از تنگه هدف پرتابه‌های ناشناس قرار گرفتند. مسئولیت این حملات هنوز مشخص نشده است.

به این ترتیب، تنگه هرمز اکنون نه فقط میدان رویارویی نظامی ایران و آمریکا، بلکه مرکز نبرد بر سر درآمد ارزی ایران و امنیت انرژی جهان شده است. اگر محاصره ادامه پیدا کند و ذخایر شناور ایران در آسیا کاهش یابد، توان تهران برای فروش نفت به چین در هفته‌های آینده می‌تواند بیش از این محدود شود.

مقام‌های آمریکایی گفتند ارتش ایالات متحده در جریان دور جدید حملات خود که روز سه‌شنبه انجام شد، دو نفت‌کش متعلق به دولت ایران را هدف قرار داده است. این نخستین باری است که ارتش آمریکا به‌عنوان پاسخ به حملات ایران علیه کشتی‌ها در تنگه هرمز، نفت‌کش‌های ایرانی را مورد حمله قرار می‌دهد. نه برای جلوگیری از نقض محاصره دریایی توسط آن‌ها.

بااینحال،رییس‌جمهور آمریکا در پی تشدید تنش‌ها و حملات متقابل ایران و آمریکا، شامگاه سه‌شنبه ۱۰ شهریور–۱ سپتامبر، در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرد که برخلاف گزارش شبکه «ای‌بی‌سی»، قصد ندارد جمهوری اسلامی را به بازگشت به میز مذاکره وادار کند.

ترامپ نوشت امضای توافقی که به گفته او از نظر حکومت ایران «بی‌ارزش» است، برایش اهمیتی ندارد و موقعیت کنونی آمریکا را به دستیابی به توافق ترجیح می‌دهد.

رییس‌جمهوری آمریکا در ادامه پیام خود نوشته است «ایالات متحده تقریبا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد و اقتصاد ایران نیز کاملا در حال فروپاشی است.» او شرایط کنونی جمهوری اسلامی را بخشی از روندی اجتناب‌ناپذیر توصیف کرد. ترامپ در پایان پیام خود خطاب به مردم ایران پرسید: «مردم ایران چه زمانی قرار است قیام کنند و بجنگند؟»

در خیزش دی ماه ۱۴۰۴-‌ژانویه ۲۰۲۶، پیش‌درآمد جنگی بود که اسرائیل و آمریکا در ۹ اسفند ۱۴۰۴-‌۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با جمهوری اسلامی آغاز کردند. رضا پهلوی و به پشتگرمی وعده‌های موساد و رییس جمهور آمریکا به راه افتاد. و اعدا کرد: 50 هزار نظامی ایرانی با من در ارتباط هستند. در اثر فراخوان‌ها و وعده‌های ترامپ و اسرائیل، موساد و رضا پهلوی، برخی‌ معترضین، حتی به مراکز نظامی–اداری حکومتی حمله کردند اما با کشتارهای مامورین جنایت‌کار جمهوری اسلامی مواجه شدند. در نتیجه، آن‌هایی که به این وعده‌ها دل‌خوش کرده بودند در حالی که هیچ کمکی به آن‌ها نرسید و همه وعده‌ها توخالی بود هم‌زمان با جنگ و ویرانی آمرکای و اسرائیل مواجه شدند. طبیعتا، خانواده‌‌هایی که عزیزان خود را در دی ماه از دست دادند هم‌زمان جمهوری اسلامی، ترامپ و نتان‌یاهو، موساد و رضا پهلوی نیز عامل قربانی‌شدن فرزندان خود می‌دانند. بنابراین، اکنون به‌نظر می‌رسد ترامپ بازهم همین وعده‌هارا زمزمه می‌کند: «مردم ایران چه زمانی قرار است قیام کنند و بجنگند؟»

در آغاز، کارشناسان و تحلیل‌گران درباره چگونگی به راه افتادن مردم در خیابان‌ها، گستردگی آن و به خشونت کشیده شدنش نظرپردازی‌های گوناگون می‌کردند. بسیاری از آنان، آن را خیزشی خودانگیخته می‌دانستند. اما پیام رضا پهلوی با حمایت دولت اسرائیل و موساد در ۲۳ اسفند ۱۴۰۴/۱۴ مارس ۲۰۲۶ خطاب به «گارد جاویدان»، مسیر بهانه بزرگی به دست جمهوری اسلامی داد تا معرتضین را به بهانه وابستگی به آمریکا و اسرائیل، به خونین‌ترین شکلی کشتار کنند.

در پیام رضا پهلوی به «گارد جاویدان» از جمله آمده بود: «به شما، به شجاعت و فداکاری‌تان درود می‌فرستم. در سه ماه گذشته، هزاران تن از شما در هسته‌های کوچک اما مؤثر در سراسر ایران جلوه‌هایی درخشان از دلاوری آفریده‌اید. آن‌چه شما کرده‌اید برای سده‌ها روایت خواهد شد. ملت ایران فداکاری شما و بهایی را که به‌ویژه در ۱۸ و ۱۹ دی برای آزادی میهن پرداخته‌اید هرگز فراموش نخواهد کرد.» زمانی رضا پهلوی این فراخوان را داد که از یک هفته پیش مردم اعتراض خود را علیه جمهوری اسلامی آغاز کرده و در خیابان‌ها بودند.

اما در جنگی که آمریکا و اسرائیل در  ۹ اسفند ۱۴۰۴/۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز کردند، دیگر سخنی از رضا پهلوی و «گارد جاویدان» در میان نبود. در عوض، بازیگران دیگری می‌بایست وارد صحنه شوند. افشاگری‌های بعدیِ مقام‌های امنیتی اسرائیل و گزارش‌های روزنامه‌نگاران تحقیقیِ آن کشور در ماه‌های گذشته نشان می‌دهند که نتانیاهو و به درخوست او، ترامپ، با هدف‌های معین وارد این جنگ شدند.

برپایه طرحی که موساد ریخته بود، جنگ می‌بایست به سرنگونی جمهوری اسلامی بینجامد. با این حال، هم موساد و هم ارتش اسرائیل بر این عقیده بودند که تنها با حمله هوایی نمی‌توان حکومت را سرنگون کرد. بنابراین، در طرح موساد، عملیات مشترکی میان نیروهای اسرائیلی، آمریکایی و برخی نیروهای کرد ایرانی مستقر در عراق پیش‌بینی شده بود. به گزارش «آی ۲۴ نیوز» قرار بود شبه‌نظامیان کرد مستقر در اقلیم کردستان عراق با حمله زمینی به خاک ایران، راهی سرراست به‌سوی تهران بگشایند.

نخستین حملات در  ۹ اسفند ۱۴۰۴/۲۸ فوریه ۲۰۲۶ علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، و مقام‌های بلندپایه دستگاه اطلاعات داخلی ایران را هدف قرار دادند. با این حال، هم‌زمان با حملات هوایی به دستگاه‌های امنیتی حکومت در تهران، جنگنده‌های اسرائیلی از همان روز نخست بر مناطق کردنشین نیز متمرکز شدند و تاسیسات نظامی، پدافند هوایی، پایگاه‌های پلیس و دیگر نهادهای دولتی را در مرزهای غربی کشور بمباران کردند.

به گفته «ناداو اِیال»، روزنامه‌نگار سرشناس «یدیعوت آحارونوت»، دولت اسرائیل حتی پرچم‌های حکومت پیشین ایران را با نقش شیرو خورشید در اختیار متحدان کرد خود قرار داده بود و از آنان خواسته بود مبادا با برافراشتن نمادهای جدایی‌طلبانه، احساسات ملی ایرانیان را برضد خود برانگیزند.

روُنِن بِرگمَن، روزنامه‌نگار تحقیقی اسرائیلی، در مصاحبه‌ای که با روزنامه «لوموند» کرده، می‌گوید: برپایه طرح موساد، حدود ۱۰۰ ساعت پس از ترور رهبر جمهوری اسلامی، قرار بود نیروی هوایی اسرائیل کریدوری در غرب کشور برای ورود شبه‌نظامیان کرد بگشاید، سپس از پیشروی آنان به سوی تهران محافظت هوایی کند. حملات هوایی گسترده می‌بایست توانایی حکومت را برای تلافی‌جویی از راه شلیک موشک به خاک اسرائیل کاهش دهد.

روزنامه‌نگار تحقیقی اسرائیلی می‌افزاید: کارزار گسترده‌ای نیز برای برانگیختن تظاهرات در شهرهای ایران در گرماگرم جنگ پیش‌بینی شده بود. قرار بود کسانی از نزدیک، صحنه بمباران پایگاه‌ها و مواضع «بسیج» و تاسیسات امنیت داخلی را فیلمبرداری و سپس در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی پخش کنند. زیرساخت‌های حیاتی دیگری نیز می‌بایست هدف حملات هوایی یا سایبری قرار گیرند. آن‌گاه شبه‌نظامیان کرد و سپس محمود احمدی‌نژاد می‌بایست وارد صحنه شوند.

به گفته یک منبع نزدیک به ارتش اسرائیل، محمود احمدی‌نژاد، رییس‌جمهور پیشین ایران، از سال ۱۴۰۲ شمسی/۲۰۲۴ میلادی، توجه اسرائیلی‌ها را به خود جلب کرده بود. او پس از پایان دوره ریاست جمهوری‌اش در مقام صریح‌ترین منتقد نظام ظاهر شده بود و خود رادر این مقام تثبیت کرده بود.

گویا او در حصر خانگی بود، اما گه‌گاه برای سخنرانی به خارج از کشور سفر می‌کرد. به گزارش نیویورک تایمز، در اوایل سال ۲۰۲۴ احمدی‌نژاد با دیوید بارنیا، رییس وقت موساد، در بوداپست دیدار کرد. رییس موساد دراصل برای دیدار با او به پایتخت مجارستان رفته بود. البته، دفتر احمدی‌نژاد همه این ادعاها را رد کرد. اما این را دیگر نمی‌توان انکار کرد که هواپیماهای اسرائیلی در همان روز اول جنگ، محل اقامت او را در تهران بمباران کردند و معلوم شد که هدف نه خود او، بلکه محافظان او بودند. گفته می‌شود چند دقیقه پس از حمله، خودرویی وارد مجتمع محل اقامت احمدی‌نژاد شد، او را از محل خارج و به خانه‌ای امن منتقل کرد.

در سناریوی موساد، احمدی‌نژاد، در واقع، بازیگر آخرین صحنه بود. او قرار بود در گرماگرم جنگ، نزدیک شدن گروه‌های مسلح کرد به تهران و شور و آشوب تظاهرات، ناگهان ظاهر شود و مخالفان درون نظام را دور خود جمع کند و زمام امور کشور را در دست بگیرد.

سناریوی موساد به سبب دودلی‌های ترامپ و سپس، مخالفت او با ورود شبه‌نظامیان کرد به خاک ایران اجرا نشد. او از همان شب دوم یا سوم عملیات، با ورود نیروهای کرد به ایران مخالفت کرد و چند روز بعد، در هواپیمای ریاست جمهوری به خبرنگاران گفت که نمی‌خواهد کردها به ایران حمله کنند.

به گفته «آصف کوُهِن»، رییس پیشین دفتر ایران در اداره اطلاعات ارتش اسرائیل، بدین‌سان همه چیز اشتباه پیش رفت و طرح موساد نقش بر آب شد. «آونِر ویلان»، افسر اطلاعاتی سابق اسرائیل و متخصص امور ایران، با تاسف می‌گوید: جمهوری اسلامی از تنها تهدید معتبری که دهه‌ها بر سر آن سایه افکنده بود، جان سالم به در برد.

بنابر گزارش رسانه‌های اسرائیل، رومن گوفمن، رییس موساد، دو نفر از بلندپایه‌ترین مقام‌های این سرویس جاسوسی را که گفته شده است از «معماران طرح ناکام سرنگونی حکومت ایران» بوده‌اند برکنار کرده است.

کانال۱۲ اسرائیل گزارش داده است که یکی از این دو مقام، از ماه دسامبر گذشته‌(آذر ۱۴۰۴)، رییس اداره اطلاعات موساد و دیگری رییس بخش ایران در این سرویس جاسوسی بوده است. نام هیچ‌یک از این دو مقام در گزارش این شبکه تلویزیونی اسرائیل ذکر نشده است.

بنابراین، گزارش دو مقام برکنار شده از «معماران طرح عملیاتی مکتوبی» بوده‌اند که هدف آن سرنگونی جمهوری اسلامی ایران با کمک گروه‌های کرد و تحریک اعتراضات گسترده بوده است؛ همان طرحی که روزنامه نیویورک‌ تایمز هم پیش‌تر جزئیاتی از آن را گزارش داده بود.

گزارش شده است که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در جریان تلاشش برای متقاعد کردن دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای حمله به ایران در اسفند ماه، همین طرح را به او ارائه کرده بود.

ریاست موساد در آن زمان بر عهده داوید برنع بود که در ماه ژوئن سال جاری، جای خود را به رومن گوفمن داد. مقام‌های امنیتی به کانال۱۲ گفتند که بعد از ریاست گوفمن بر موساد، این دو مقام برکنار‌شده نتوانستند رابطه کاری مفیدی با او برقرار کنند و پایان حضورشان در این دو سمت با موافقت دوجانبه بوده است. بنابر این گزارش این تغییرات در چارچوب اصلاحاتی گسترده‌تر در موساد صورت می‌گیرد.

با این حال کانال‌۱۲، کنار رفتن این دو مقام از سمت‌هایشان را مستقیما با نقش آن‌ها در تدوین طرح اسرائیل برای سرنگونی جمهوری اسلامی مرتبط دانسته است. بنابر گزارش‌ نیویورک‌ تایمز، در طرح موساد پیش‌بینی شده بود که اسرائیل با حمله به مواضع نظامی ایران در نزدیکی مرز عراق، راه را برای نفوذ نیروهای کرد هموار کند.

موساد انتظار داشت که هزاران جوان کرد به این نیروها بپیوندند و نهایتا جنبشی بزرگ به راه بیفتد که به تهران هم گسترش پیدا کند. بنابر گزارش‌ها موساد هم‌چنین پیش‌بینی می‌کرد که میلیون‌ها معترض هم در نتیجه این تحولات ترغیب شوند که برای سرنگون کردن جمهوری اسلامی به خیابان‌ها بیایند.

نیویورک تایمز، هم‌چنین یک ماه پیش گزارش داده بود که اسرائیل از چند سال قبل پروژه‌ای برای تغییر رژیم در ایران با همکاری محمود احمدی‌نژاد داشته است. ادعایی که دفتر رییس‌جمهور پیشین ایران آن را «سناریوهای مضحک» و «ادعاهای هالیوودی» خواند و تکذیب کرد.

بنابر گزارش نیویورک تایمز، بنیامین نتیانیاهو در ۱۱ فوریه ۲۰۲۶، ۱۷ روز پیش از آغاز جنگ، طرح تغییر حکومت در ایران را در جلسه‌ای به دونالد ترامپ ارائه کرد و یک روز بعد در جلسه‌ای که رییس جمهور آمریکا با مشاورانش داشت، رییس سیا این طرح را «مضحک» توصیف کرد؛ با این حال دونالد ترامپ بعد از چندین جلسه با مشاورانش و سبک‌سنگین کردن جوانب مختلف، در نهایت تصمیم به صدور فرمان حمله گرفت.

در جمع‌بندی می‌توانیم تاکید کنیم که اکنون بعید به‌نظر می‌رسد باز هم کسی و یا کسانی با وعده پوچ و بی‌معنی ترامپ و یا اسرائیل و رضا پهلوی، به قتل‌گاه جمهوری اسلامی ایران بروند! اما شکی نیست که این مردم رنج‌دیده و دردمند، هم‌زمان با جنگ مخالفند و در عین حال، هرگز از مبارزه بر علیه جمهوری اسلامی دست نمی‌کشند. در نتیجه این‌بار و با بهره‌گیری از تجارت منفی و مثبت مبارزه تاکنون خود، سازمان‌یافته‌تر و آماده‌تر‌ و هوشیارتر از گذشته دست به اعتراض و اعتصاب بزنند.

خبرگزاری رویترز، سه گزینه احتمالی ایران برای تلافی به حملات نظامی و فشارهای اقتصادی آمریکا را بررسی کرده است. در شش ماه پسین، ایران بارها در پاسخ به حملات آمریکا، به کشورهای خلیج فارس حمله کرده و تهدید نموده که به هر کشوری که برای خفه کردن اقتصاد ایران با آمریکا همکاری کند، حمله خواهد کرد. از زمان آغاز جنگ در ٢٨ فوریه، تهران بارها به کشورهای خلیج فارس و اردن حمله کرده است. این کشورها عمدتا میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا هستند، اما حملات تهران زیرساخت‌های انرژی و اهداف دیگر در این کشورها را نیز مورد اصابت قرار داده است.

رویترز توضیح داده است که هرگونه حمله شدید تهران به تاسیسات بالادستی نفت یا گاز در کشورهای خلیج فارس، می‌تواند قیمت جهانی انرژی را به‌گونه قابل‌توجهی افزایش دهد؛ استراتژی که آسیب آن به‌گونه غیرمستقیم متوجه دولت ترامپ خواهد شد.

هدف قرار دادن نیروگاه‌های برق و آب شیرین‌کن در منطقه گرم و خشک، خطر بزرگی را برای پادشاهی‌های خلیج فارس که متحد آمریکا هستند و به‌عنوان قطب‌های مالی مهم برای اقتصاد جهانی عمل می‌کنند، ایجاد می‌کند.

در حالی که ایران با تشدید دوباره جنگ، سقوط ارزش ریال و افزایش فشارهای اقتصادی روبه‌رو است، طی روزهای دوشنبه و سه‌شنبه دست‌کم ۱۸ تجمع، اعتصاب و تحصن صنفی در نقاط مختلف کشور گزارش شده است. کارکنان صنعت نفت، کادر درمان، بازنشستگان، رانندگان، پیمانکاران شهری، متقاضیان مسکن و سهامداران معترض در مجموعه‌ای از حرکت‌های جداگانه خواستار پرداخت مطالبات، اصلاح دستمزدها و پاسخگویی نهادهای دولتی و عمومی شده‌اند. هرانا شمار این تجمع‌ها را دست‌کم ۱۸ مورد اعلام کرده است.

روز ۹ شهریورماه، جمعی از جوانان جویای کار در گچساران در اعتراض به تبعیض و روند استخدام نیرو در مقابل پالایشگاه تازه‌ تاسیس لیشتر دست به تجمع اعتراضی زدند. این تجمع با یورش وحشیانه و تیراندازی نیروهای انتظامی برای متفرق کردن تجمع‌کنندگان روبه‌رو شد و طبق گزارشات در جریان آن  یک نفر از جوانان مجروح شده است. این جوانان قبلا نیز با خواست اشتغال به کار در این محل تجمع کرده بودند.

 در این روز، هم‌چنین تجمع جوانان جویای کار در مقابل شرکت کشت و صنعت نیشکر «دعبل خزاعی» در … مورد تیراندازی سرکوبگران حکومت قرار گرفت. این جوانان از روستاهای موران و عمیشیه بزرگ در اعتراض به تبعیض در استخدام توسط مسئولین شرکت نیشکر دعبل خزاعی برای سومین روز تجمع کرده بودند. در این‌جا هم نیروهای انتظامی حکومت وحشی اسلامی اقدام به ضرب‌وشتم و تیراندازی به‌سوی جوانان کردند. گزارش دقیقی از شمار زخمی‌شدگان و بازداشت‌شدگان در این یورش وحشیانه در دست نیست.

یکی از معترضان شرکت‌کننده در این تجمع، گفته است: «این جوانان همه گرسنه هستند، هیچ‌کس ما را استخدام نمی‌کند… ما کار می‌خواهیم.» جوانان معترض خواهان کار هستند و تنها نصیب آن‌ها و مردم منطقه از این مراکز تولیدی، آلودگی محیط زیست و به جای نان، گلوله نصیب جوانان می‌شود.

جمهوری اسلامی ایران، با چنان بحران و یک اقتصاد ورشکسته روبه‌روست که دود آن بیش از هرکس به چشم مردم کارگران و بیکاران، بازنشستگان و مردم محروم جامعه می‌رود. اعتراضات در صنایع نفت و در بخش‌های مختلف پرستاران و یا بازنشستگان هر روز گسترده‌تر می‌شود. در این فضای ملهتب، جمهوری منفور اسلامی، هم‌چون گذشته در تلاش است با توحش مانع گسترش اعتراضات شود. حکومتی که جوانان جویان کار را به گلوله می‌بندد،  نشان‌‌دهنده اوج وحشت و هراس حکومترا از مردم و تجمعات اعتراضی آن‌ها است.

چهارشنبه یازدهم شهریور 1405-دوم سپتامبر 2026

نوشته حملات جدید آمریکا به ایران، موضع چین و اوج‌گیری بحران‌های ایران! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️:بهرام رحمانی

ماهی سیاه کوچولو به خودش گفت:

مرگ خیلی آسان می‌تواند الان به سراغ من بیاید،

اما من تا می‌توانم زندگی می‌کنم.

 نباید به پیشواز مرگ بروم.

البته اگر یک وقتی ناچار با مرگ روبرو شدم که می شوم مهم نیست.

مهم این است که زندگی یا مرگ من چه اثری در زندگی دیگران داشته باشد.

نقل قولی از «ماهی سیاه کوچولو» – صمد بهرنگی

صمد بهرنگی معلم، منتقد اجتماعی، مترجم، داستان‌نویس و محقق در زمینه فولکلور آذربایجانی بود که 2 تیرماه 1318، در کوچه «اسکوئیلر» در محله «چرنداب» تبریز، در خانواده‌ای تهیدست چشم به جهان گشود.

صمد بهرنگی، درباره خود و خانواده‌اش، فقط این چند جمله را نوشته است: «مثل قارچ زاده نشدم بی‌پدر و مادر، اما مثل قارچ نمو کردم. ولی نه مثل قارچ زود از پادرآمدم. هر جا نَمی بود به خود کشیدم. کسی نشد مرا آبیاری کند. نمو کردم مثل درخت سنجد، کج و معوج و قانع به آب کم و شدم معلم روستاهای آذربایجان.»

پدرش«عزت»، کارگر آواره‌ای بود که مثل بسیاری از مردم، به ضرب سیلی صورتش را سرخ نگه می‌داشت و روزگار می‌گذراند. نام مادرش «سارا بیگم» ‌بود که در چهارده سالگی، به همسری پدر صمد درآمده بود.

 صمد چهارمین بچه خانواده بود! بعد از از او دو دختر و یک پسر. کودکی صمد، با کار و رنج و فقر و محرومیت توأم بود. در ده سالگی صمد، پدرشان به همراه هزاران انسان فقیر ایرانی برای کار به قفقاز رفت و برنگشت و برای فرزندانش، فقط یک کرسی ماند و تکه نانی و شاید هم گاهی استکان چای و یک وصیت از پدر که درس بخوانید تا حقوق بگیر شوید و خاطرتان جمع باشد که آخر ماه، لااقل چندرغاز پولی گیرتان می‌آید.

در چنین خانواده‌ای بود که صمد جان گرفت و در کنار فقر بزرگ شد. از دوران کودکی کار همدمش بود و بچه‌های پاپتی همیارش. با آن‌ها در میان خاک و خل «چرنداب» تبریز رشد کرد. بعدها نیز برای آنان تادم مرگ سرود زندگی و مبارزه نوشت.

صمد بهرنگی، هرگز ازدواج نکرد و در 17 شهریور 1348، در 29 سالگی، زمانی که به‌همراه یک افسر ارتش شاهنشاهی به شنا رفته بود، در رود مرزی ارس غرق شد.

در طول سال‌های دهه پنجاه و کمی پیش و پس از آن «صمد بهرنگی»، سرشناس‌ترین نویسنده ادبیات داستانی کودک و نوجوان ایران بود. بهرنگی در طول حیات کوتاه خود، بیش از 20 قصه برای کودکان و نوجوانان به رشته تحریر درآورد. علاه بر آن، ‌چندین مقاله درباره مسائل سیاسی تربیتی و اجتماعی بازنویسی افسانه‌های آذربایجان و چند ترجمه هم از جمله آثار به جا مانده از اوست.

تحصیلات

صمد بهرنگی پس از تحصیلات ابتدایی و دبیرستان در مهر ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران تبریز رفت که در خرداد ۱۳۳۶ از آن‌جا فارغ‌التحصیل شد. از مهر همان سال و در حالی‌که تنها هجده سال سن داشت آموزگار شد و تا پایان عمر تدریس کرد. در مهر ۱۳۳۷ برای ادامه تحصیل در رشته زبان و ادبیات انگلیسی به دوره شبانه دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه تبریز رفت و هم‌زمان با آموزگاری، تحصیلش را تا خرداد ۱۳۴۱ و دریافت گواهی‌نامه پایان تحصیلات ادامه داد.

سرگذشت سیاسی

در سال ۱۳۴۱ صمد از دبیرستان به جرم بیان سخن‌های ناخوشایند، در دفتر دبیرستان و بین دبیران اخراج و به دبستان انتقال یافت. یک سال بعد و در پی افزایش فعالیت‌های فرهنگی، با پاپوش رییس وقت فرهنگ آذربایجان کار صمد به دادگاه کشیده شد که متعاقبا تبرئه شد. سال ۱۳۴۳ همراه بود با تحت تعقیب قرار گرفتن صمد بهرنگی به‌خاطر چاپ کتاب «پاره‌پاره» و صدور کیفرخواست از سوی دادستانی عادی ۱۰۵ ارتش یکم تبریز و سپس صدور حکم تعلیق از خدمت به مدت ۶ ماه. در آبان همین سال حکم تعلیق وی لغو شد و صمد به سر کلاس بازگشت. سال‌های میانی دهه ۴۰ مصادف بود با دستگیری و اعدام تعدادی از نزدیکان صمد و شرکت او در اعتصابات دانشجویی.

عمر مؤثر آثار و افکار صمد بسی فراتر از عمر کوتاه اوست. قصه‌های او، که بیش‌تر توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تبلیغ می‌شدند، نوعی قهرمان‌گرایی عاری از نفس پرستی را در میان نسل جوان رواج داد.

در این دوران بود که ساواک به برخی از فعالیت‌های بهرنگی حساس شد. تهدیدها آغاز شد و چندین بار در طول دوران زندگی خود مورد توبیخ و جریمه و حتی تبعید قرار گرفت. با این همه گویی او به این گونه از امور حساسیتی نداشت و در روحیه او خللی ایجاد نمی‌کرد.

«مرا از آذر شهر به گاوگان فرستادند، ۲۴۰ تومن از حقوقم کسر کردند که چرا در امور مسخره اداری دخالت کرده بودم.

به محض این‌که به گاوگان رسیدم شروع به کار کردم. مثل یک گاو پر کار درس دادم. بعضی‌ها تعجب می‌کردند که چرا با این همه ظلمی که بهت رسیده،

باز هم جانفشانی می‌کنی، این آدم‌ها فقط نوک بینی‌شان را می‌دیدند، نه یک قدم آن دورتر را. خودم را به گاوگان عادت دادم و بی‌اعتنا کار کردم …

سعی کن بی‌اعتنا باشی. اما نه اینکه کار نکنی و بیکاره باشی. ها! غرض رفتن است نه رسیدن. زندگی کلاف سردرگمی است.

به هیچ جا راه نمی‌برد. اما نباید ایستاد. این که می‌دانیم نخواهیم رسید: نباید ایستاد. وقتی هم که مردیم، مردیم به درک!»

شخصیت اجتماعی–فرهنگی ‌صمد بهرنگی

کسانی که از نزدیک صمد می‌شناختند نقل قول کرده‌اند که صمد بهرنگی به شدت حساس بود، قـصه‌هایش مـردمی‌ را مـجسم‌ می‌کند که احساس زندگی و زنده ماندن‌ در او سخت پابرجاست و برای سلامت بخشیدن به این امر تلاش می‌کند. بهرنگی، آدم‌ شوخ‌طبع‌ و حاضرجوابی‌ بود. او همیشه در صحبت‌هایش حالت شوخ خود را حفظ می‌کرد. غلامحسین‌ ساعدی، از شوخی‌های صمد این‌گونه یاد می‌کند: «صمد با شکلیل‌ترین ترفندها و ظریف‌ترین رفتارها رودرروی‌ طرف قرار می‌گرفت. بی‌هیچ محاجه یا جدلی که می‌دانست طرف‌ چیزی درنـخواهد یـافت. صمد اگر حس می‌کرد که بودن او در جمعی ضروری‌ است‌ و می‌تواند خدمتی بکند، از رفتن به آن‌ جمع‌ خودداری نمی‌کرد؛ هرچند که حـاضر بـودن در آن جـمع، احتمال خطری هم‌ داشته‌ باشد.»

 وی بیش‌تر دور میزی‌هایی که نشریات مختلف برپا می‌کردند، حضور می‌یافت؛ هرچند که‌ می‌گفت‌: «اغلب‌ این روزنامه‌ها و مجلات ارزش یک‌بار ورق‌ زدن‌ را هم‌ ندارند.» او هنگام ورق‌‌زدن مجلات و روزنامه‌ها به شوخی و جدی درباره‌ مطالب آن‌ها سخن می‌گفت. منظورش از این صحبت‌ها این‌ بود که‌ به برخی‌ از همکارانش بفهماند کـه این‌ روزنامه‌ها و مجلات‌، زیاد هم‌ چنگی‌ به دل‌ نمی‌زنند که بعضی‌ها با تمام حواس روی آن‌ها افتاده‌اند و داستان‌های‌ ناتمام‌شان را تعقیب می‌کنند.

صمد همیشه‌ در میان مردم بـود و سعی می‌کرد در هر جمعی باشد. او قدرت‌ این را داشت که در جمع تاثیر بگذارد. وی خود را جزئی از جمع می‌دانست نه برتر از آن و نه ‌جدا از آن.

صرف‌نظر از خلاقیت و توان فردی او، جندین عامل در شهرت‌ او تاثیر داشت. در درجه نخست، وابستگی او به جریان سیاسی و مارکسیستی بود که در آن سال‌ها فعالیت گسترده‌ای در حوزه فرهنگ و هنر داشتند. این‌ جریان سیاسی‌، تلاش‌ فراوان و تاثیرگذاری در معرفی او به‌عنوان نویسنده‌ای توانا داشت. نقدهای‌ فراوان و چاپ آثار او از جمله اقدامات آن‌ها در معرفی او محسوب می‌شد. تمامی آثار او در سال‌های قبل و پس از انقلاب، چندین‌ و چندبار در شکل‌های مـختلف و در تیراژهای قابل توجه، منتشر شد.

نفوذ و تاثیر صمد بهرنگی، تنها در حوزه ادبیات کودک و نوجوان‌ محدود نشد و نویسندگان بزرگسال هم به تقلید از آثار او به خلق آثار مشابهی‌ دست زدند.

بدون تردید «۲۴ ساعت‌ در خواب‌ و بیداری» صمد بهرنگی، سرآغاز جدیدی در داستان‌نویسی «واقع‌گرایانه‌» برای‌ نوجوانان محسوب‌ می‌شود. بهرنگی می‌گوید: «اکنون زمان آن است که در ادبیات کودک به ۲ نکته توجه کنیم: ادبیات‌ کودکان‌ باید گلی باشد بین دنیای رنگین و بی‌خبری و رؤیاها و خیال‌های شیرین کودکی‌ و دنیای تاریک و آگاه غرقه در واقعیت‌های تلخ و دردآور و سرسخت محیط اجتماعی بزرگ‌ترها… باید جهان‌بینی دقیقی به بچه داد: معیاری‌ به‌ او داد تا بتواند مسایل گوناگون اخلاقی و اجتماعی را در شـرایط‌ و موقعیت‌های‌ دگرگون‌شوندهء دائمی‌ و گوناگون اجتماعی ارزیابی کند.»

تبلور این اندیشه به خوبی در مجموعه داستان «قصه‌های بهرنگ‌» آشکار است‌. تلاش بهرنگی در آفریدن «افسانه‌های نو» با الهام از افسانه‌های کهن‌ و بومی‌، موفقیت‌آمیز است و آثاری چون «الدوز و کلاغ‌ها، کچل کفترباز، افسانه محبت، سرگذشت دومرول دیوانه‌سر» نشان می‌دهد که‌ بهرنگی بـا تمهیدی آگاهانه به آفریدن افسانه‌های نو با اندیشه و دورنمایه‌های تازه اقدام‌ می‌کند. اغلب‌ داستان‌های او با تمهید روایت نقالی بیان می‌شود. آوردن مقدمه‌ و موخره‌ها در ابتدا و انتهای‌ داستانی‌، افزون بر بالا بردن حس واقع‌نمایی، بافت‌ روایتی آن را آشکار می‌کند.

شخصیت‌ها و تم داستان‌های‌ صمد، هرچند در مواردی بسیار سمبولیک هستند، با وقایع‌ روزگار گذشته شباهت‌ فراوانی‌ دارند. در آثار صمد، تقابل و تضاد میان شخصیت‌ اول داستان‌ و دشمنی‌ شرور، آشکار است و این تقابل به صورتی است که‌ دشمن از پیش تعیین شده و شکلی‌ سمبولیک‌ از یک شخصیت اجتماعی را به‌ خواننده عرضه می‌کند. این همان تضادی است‌ که‌ خود صمد با آن در محیط اجتماعی فاسدش روبه‌رو بود. شخصیت‌های آثار صمد، خصوصیات طبیعی‌ خود را ندارند و انسانی شده‌اند. در میان داستان‌های صمد، سه‌ داستان با این عناوین «بیست‌ و چهار ساعت خواب و بیداری، اولدوز و کلاغ‌ها و اولدوز و عروسک‌ سخنگو» از این امر مستثنی هستند. برای مصور ساختن‌ آثار صمد، اشکال عمده‌ای وجود دارد و آن دوگانگی درهم تافته محتوای متن است‌؛ یعنی‌ در آن‌ها، واقـعیات و تخیل به راحتی‌ از هم قابل تشخیص نیستند.

شخصیت‌ها شکلی‌ سمبولیک دارند که حـتما بـاید در تصاویر نشان داده شود. تصاویر داستان‌های‌ صمد، باید در عین حفظ شکل طبیعی یا اجتماعی خود، گویای مسایل‌ اجتماعی‌ یا سامان طبیعت نیز باشند.

جامعه طبقاتی و روزگار سخت

دهه چهل خورشیدی، در ظاهر، روزگار نوسازی و دگرگونی بود؛ اما در زیر پوست این نوسازی، جامعه‌ای طبقاتی و نابرابر نفس می‌کشید. اصلاحات ارضی، گسترش شهرنشینی، رشد صنایع و توسعه آموزش، در کنار خود پیامدهایی چون مهاجرت روستاییان، گسترش حاشیه‌نشینی و شکاف میان مرکز و پیرامون را نیز به همراه داشت.

حکومت پهلوی خود را حکومت توسعه و نوسازی معرفی می‌کرد، اما در عرصه سیاسی تحمل چندانی برای اندیشه مستقل و سازمان‌یافته نداشت. احزاب واقعی مجال فعالیت آزاد نمی‌یافتند، مطبوعات زیر نظارت بودند و دستگاه امنیتی بر فضای عمومی سایه افکنده بود.

ساواک، سازمان اطلاعات و امنیت کشور، در تجربه بسیاری از مخالفان، نماد نظارت، تعقیب، بازجویی، بازداشت و خاموش کردن صداهای معترض بود. جنبش‌های دانشجویی، جریان‌های چپ، روشنفکران مستقل و فعالان سیاسی، هر یک به‌گونه‌ای با این فضای امنیتی روبه‌رو بودند.

در چنین روزگاری، صمد با زبان قصه از جهانی سخن گفت که در آن ماندن در محدوده تعیین‌شده کافی نیست. او از کودک خواست جهان را ببیند و به آن‌چه قدرت «طبیعی» و «تغییرناپذیر» معرفی می‌کند، با دیده تردید بنگرد.

صمد و اندیشه سوسیالیستی

صمد بهرنگی را نمی‌توان از فضای فکری چپ ایران در دهه چهل جدا کرد. او از اندیشه‌های سوسیالیستی و مارکسیستی زمان خود تاثیر پذیرفته بود و عدالت اجتماعی، فقر، نابرابری و مبارزه با محرومیت در جهان فکری او جایگاهی جدی داشت.

اما تقلیل صمد را نمی‌توان به یک «نویسنده ایدئولوژیک» تنزل داد. وی نظریه‌پرداز یک سازمان و حزب سیاسی نبود؛ نویسنده‌ای بود که رنج و فقر اجتماعی و استثمار سرمایه‌داری را با تمام وجود لمس کرده و آن را به زبان ادبی بیان کرده بود. بنابراین، اندیشه سویالیستی در آثار او موج می‌زند، اما ادبیاتش ایدئولوژیک نیست.

اگر «ماهی سیاه کوچولو» تنها یک بیانیه سیاسی بود، با تغییر فضای سیاسی ایران از میان می‌رفت. اما چنین نشد؛ زیرا در قلب داستان، چیزی بزرگ‌تر از یک ایدئولوژی قرار دارد: حق انسان برای پرسیدن، شناختن و انتخاب کردن.

درگذشت صمد بهرنگی

بهرنگی در نهم شهریور ۱۳۴۷ در رود ارس و در ساحل روستای شام‌گوالیک کشته شد و جسدش را چند روز بعد در ۱۲ شهریور در نزدیکی پاسگاه کلاله در چند کیلومتری محل غرق شدنش از آب گرفتند. جنازه او در گورستان امامیه تبریز دفن شده ‌است. ده روز قبل از غرق شدن صمد، تعدادی از مامورین ساواک به خانه محل سکونت وی هجوم برده و وی را تهدید نموده بودند. حدود یک‌ماه قبل از این حادثه، کتاب ماهی سیاه کوچولو چاپ شده و مورد اقبال مردم ایران و جهان واقع شده بود.

فرجام سخن

در واقع صمد بهرنگی خود همان ماهی سیاه کوچولویی بود که بر خلاف قهرمان قصه‌اش پیری را ندید و به جای بحث در این باره که مرگ او طبیعی بود یا نه یا چریک بود یا نه باید بر سر این گفت‌و‌گو شود که چرا صفت «دانا» را برداشت؟ چون قرار بوده نام داستان «ماهی سیاه کوچولوی دانا» باشد.

آیا به این خاطر که می‌خواست بگوید دانایی کافی نیست و باید کاری کرد؟ مهم‌ترین تفاوت آموزه‌های دنیای امروز با روزگار صمد بهرنگی اما در همین است که اصل بر دانایی است چراکه دانایی همان توانایی است و اتفاق مهم باید در ذهن و باور ما رخ دهد. عمل واقعی هم در ذهن ماست وقتی به بلوغ فکری برسیم و بالغانه بیندیشیم.

آخر قصه، صمد از ماهی سرخ کوچولویی می‌نویسد که خوابش نبرد و تا صبح به فکر دریا بود. دریایی که ماهی سیاه کوچولو غرقش شد و حالا پس از نزدیک پنجاه سال از نوشته شدن کتاب، شاید ماهی سرخ کوچولو بپرسد اصلا دریا کجاست، دریایی هست؟

صمد بهرنگی در طول سال‌های دهه ۵۰ از سرشناس‌ترین نویسندگان ادبیات داستانی کودک و نوجوان ایران بود. وی در طول حیات کوتاه خود، بیش از ۲۰ قصه برای کودکان و نوجوانان به رشته‌ تحریر درآورد. افزون بر آن‌، چندین مقاله درباره مسایل تربیتی و اجتماعی، بازنویسی افسانه‌های آذربایجان و چند ترجمه هم از جمله آثار به‌جا مانده از اوست. بی‌شک، اگر بهرنگی بیش‌تر عمر می‌کرد، شمار نوشته‌هایش به‌ خصوص برای کودکان‌ و نوجوانان از این هم فراتر می‌رفت و زمینه گسترده‌تری برای تحقیق و بررسی بـه وجود می‌آورد.

بدون شک یکی از کسانی که در اهل کتاب شدن نسل ما، نقش اساسی ایفا کرده، صمد بهرنگی است. او که با داستان‌های جذاب و شیرینش، قطره قطره لذت مطالعه را در کام جسم و جان ما ریخت و امروز اغلب ما خاطرات زیبایی از مطالعه کتاب‌های او در خزانه ذهن داریم.

یادش گرامی و جاودانه است.

دوشنبه نهم شهریور 1405-سی و یکم اوت 2026

آثار صمد بهرنگی:

بهرنگی در نوزده سالگی نخستین داستان منتشرشده‌اش به نام عادت‌(۱۳۳۹) را نوشت.

در سال ۱۳۷۷ برای نخستین‌بار پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، مجموعه قصه‌های صمد بهرنگی با تصحیح عزیزالله علیزاده توسط نشر فردوس در ۴۳۸ صفحه منتشر شد.

داستان‌ها

عادت، ۱۳۳۹

تلخون و چند قصه دیگر، ۱۳۴۲

بی‌نام، ۱۳۴۴

اولدوز و کلاغ‌ها، پاییز ۱۳۴۴

اولدوز و عروسک سخنگو، پاییز ۱۳۴۶

کچل کفترباز، آذر ۱۳۴۶

پسرک لبوفروش، آذر ۱۳۴۶

افسانه محبت، زمستان۱۳۴۶

ماهی سیاه کوچولو، تهران، مرداد ۱۳۴۷ با تصویرسازی فرشید مثقالی شناخته‌شده‌ترین نوشته بهرنگی است. تصویرهای این کتاب جایزه براتیسلاوا را از آن خود کردند.

پیرزن و جوجه طلایی‌اش، ۱۳۴۷

یک هلو هزار هلو، تابستان ۱۳۴۷

۲۴ ساعت در خواب و بیداری، تابستان۱۳۴۷

کوراوغلو و کچل حمزه، تابستان ۱۳۴۷

افسانه‌های آذربایجان ترکی

کلاغ‌ها، عروسک‌ها و آدم‌ها

آه !ما الاغ‌ها

دومرول

کتاب و نوشتارها

پاره‌پاره‌(مجموعه شعر از چند شاعر)، تیر ۱۳۴۲

کندوکاو در مسائل تربیتی ایران، تابستان ۱۳۴۴

افسانه‌های آذربایجان‌(ترجمه فارسی) – جلد ۱، اردیبهشت ۱۳۴۴

تاپما جالار، قوشما جالار‌(مثل‌ها و چیستان‌ها)، بهار ۱۳۴۵

افسانه‌های آذربایجان‌(ترجمه فارسی) – جلد ۲، تهران، اردیبهشت ۱۳۴۷

انشا و نامه‌نگاری برای کلاس‌های ۲ و ۳ دبستان

آذربایجان در جنبش مشروطه

الفبا ویژه کودکان آذربایجان

اهمیت ادبیات کودک

مجموعه مقاله‌ها

فولکلور و شعر

برگردان‌ها

بهرنگی برگردان‌هایی از انگلیسی و ترکی استانبولی به فارسی و از فارسی به ترکی آذربایجانی‌(از جمله ترجمه شعرهایی از مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، و نیما یوشیج) انجام داد. برخی از این آثار به قرار زیرند:

ما الاغ‌ها ! – عزیز نسین، پاییز ۱۳۴۴

دفتر اشعار معاصر از چند شاعر فارسی‌زبان

خرابکار‌(قصه‌هایی از چند نویسنده ترک‌زبان)، تیر ۱۳۴۸

کلاغ سیاهه – مامین سیبیریاک‍‌(و چند قصه دیگر برای کودکان)، خرداد ۱۳۴۸

نوشته نهم شهریور ماه سالروز مرگ «صمد بهرنگی» اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

نوشته به مناسبت چهلوسومين سالگرد تاسيس حزب كمونيست ايران! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

ایران امروز در یکی از پیچیده‌ترین و بحرانی‌ترین مقاطع تاریخ جمهوری اسلامی قرار گرفته است. بحران کنونی را نمی‌توان فقط با واژه‌هایی مانند «بحران اقتصادی»، «بحران سیاسی» یا «تنش خارجی» توضیح داد. آن‌چه در برابر جامعه ایران قرار دارد، حاصل هم‌زمانی چند بحران درهم‌تنیده است: بحران مشروعیت سیاسی، اختلاف درون ساختار قدرت، وضعیت مبهم و فرسایشی «نه جنگ و نه صلح»، تحریم و فشار خارجی، تورم افسارگسیخته، سقوط ارزش پول ملی، کاهش قدرت خرید، گسترش فقر و فرسایش طبقه متوسط. گزارش‌ها و تحلیل‌های اخیر نشان می‌دهند که حتی در درون حاکمیت درباره چگونگی برخورد با وضعیت خارجی اختلاف وجود دارد. رهبران جمهوری اسلامی در موضع رسمی می‌کوشند نوعی وحدت نشان دهند و بقای حکومت را تضمین کنند، اما درباره هدف نهایی تقابل، مذاکره و نحوه خروج از بحران اختلافات جدی وجود دارد. اختلاف موافقان و مخالفان مذاکره با آمریکا و یا تقسیم قدرت، هر روز بیش‌تر و جنجالی‌تر می‌شود. در یک طرف کسانی سعی می‌کنند با دلایلی وضع فعلی را که ایران با «اجازه» رهبری در حال مذاکره است، تبیین و در درستی آن استدلال کنند. در طرف مقابل کسانی هستند که این دیدگاه‌ها را تبیین نمی‌دانند و می‌گویند بیش‌تر توجیه است به گفته برخی تحلیل‌گران، جمهوری اسلامی وارد دوران مبارزه برای بقای خود شده تا از فروپاشی درونی جلوگیری کند و در عین حال کنترل جامعه را هم از دست ندهد. اکنون باز هم چالش‌ مهم پیش روی جمهوری اسلامی، احتمال شورش‌های خیابانی مردم است. در چنین شرایطی، مسئله اساسی این است که آیا جمهوری اسلامی قادر خواهد بود میان «ادامه تقابل» و «پذیرش یک توافق سیاسی» تعادل ایجاد کند، بدون آن‌که هر دو گزینه هزینه سنگینی برای ساختار قدرت داشته باشد؟

از سوی دیگر، دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، در شبکه اجتماعی خود، تروث‌سوشال، بار دیگر تاکید کرد که «آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در دست دارد» و افزود: «فکر می‌کنم آن را حفظ خواهیم کرد!» او اضافه کرده است:‌ «محاصره دریایی ما را همه «دیوار فولادین» می‌نامند و ایران هیچ کاری از دستش برنمی‌آید. آن‌ها نیروی دریایی ندارند، نیروی هوایی ندارند، سربازان باقی‌مانده‌شان حقوق نمی‌گیرند، سپاه پاسداران درهم‌کوبیده شده و در حال فرار است و وضعیت «رهبری» آن‌ها، در بهترین حالت، نامشخص است!» ترامپ باردیگر تکرار کرد که «آن‌ها پولی ندارند؛ کشورشان «ویران» شده است. تمام چیزی که دارند اخبار جعلی و ۳۰۰ درصد تورم است که روزبه‌روز هم بدتر می‌شود! ایران فقط حرف می‌زند و هیچ اقدامی نمی‌کند؛ دیگر آن قلدر خاورمیانه نیست.» محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی ایران با متهم کردن آمریکا به ایجاد ناامنی در خلیج‌فارس، تنگه هرمز و دریای عمان تهدید کرد، تا زمانی که این کشور رفتار خود را تغییر ندهد و شروط ایران را نپذیرد، جمهوری اسلامی اقدام به بازگشایی تنگه هرمز نخواهد کرد. به گزارش خبرگزاری تسنیم، رضایی سه‌‌شنبه ۲۰ مرداد همچنین مدعی شد که آمریکا «با تحمیل جنگ غیرقانونی به ایران، کل منطقه را به خطر انداخته است.» رضایی گفت: «آمریکا باید جنگ را پایان دهد، پول‌های مسدود شده ایران را بپردازد و در کل منطقه، از جمله لبنان و غزه جنگ باید پایان یابد.»

انتصابات جدید شش فرمانده ارشد

مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، با صدور احکامی جداگانه شش فرمانده ارشد را در رأس ستاد کل نیروهای مسلح، سپاه پاسداران، نیروی دریایی سپاه و سازمان بسیج منصوب کرد؛ اقدامی که از گسترده‌ترین تغییرات فرماندهی نظامی ایران در ماه‌های اخیر به شمار می‌رود. بر اساس گزارش ایرنا، علی عبداللهی، فرمانده پیشین قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و کیومرث حیدری، فرمانده پیشین نیروی زمینی ارتش، جانشین او شد. این ترکیب، یک فرمانده سپاهی را در رأس ستاد کل قرار می‌دهد و یک فرمانده ارتشی را به مقام جانشینی می‌رساند. احمد وحیدی نیز با دریافت درجه سرلشکری رسما به فرماندهی کل سپاه منصوب و مصطفی ایزدی جانشین او شد. وحیدی از اسفند گذشته و پس از کشته شدن محمد پاکپور در حملات آمریکا و اسرائیل، به‌عنوان فرمانده سپاه معرفی شده بود، اما حکم رسمی منتسب به رهبر جدید جمهوری اسلامی منتشر نشده بود. او پیش‌تر فرمانده نیروی قدس، وزیر دفاع و وزیر کشور بوده و از متهمان پرونده انفجار مرکز یهودیان آمیا در آرژانتین است. در دو انتصاب دیگر، علی عظمایی که پس از کشته شدن علیرضا تنگسیری عملا فرماندهی نیروی دریایی سپاه را بر عهده گرفته بود، رسما به این مقام منصوب شد و حسین طائب، رییس پیشین سازمان اطلاعات سپاه، به ریاست سازمان بسیج مستضعفین بازگشت. طائب پیش‌تر نیز فرمانده بسیج بود و نام او با سرکوب اعتراضات سال ۱۳۸۸ و بیش از یک دهه ریاست بر سازمان اطلاعات سپاه گره خورده است. این احکام یک روز پس از انتصاب محسن رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی صادر شده‌اند. مجموعه این تغییرات، در بحبوحه جنگ، بحران تنگه هرمز و توقف مذاکرات با آمریکا، نشانه‌ای از تمرکز بیشتر مدیریت نظامی و امنیتی در دست فرماندهان باسابقه سپاه و نزدیکان رهبر جدید جمهوری اسلامی ارزیابی می‌شود.

دیدارهای مسعود پزشکیان با رهبر

اما این دومین بار است که مسعود پزشکیان ادعا می‌کند که با رهبر دیدار کرده است. اکنون او ادعا دارد که در دیدار اخیرش با رهبر جمهوری اسلامی، با او حدود هفت ساعت درباره مسائل روز کشور گفت‌وگو کرده است. پزشکیان به صداوسیما گفت که «وضعیت معیشت مردم، اشتغال، مسکن، تحریم‌ها، نحوه ایستادگی دولت و مردم، و حفظ وحدت و انسجام» از مهم‌ترین موضوعات این دیدار بوده است. پزشکیان هم‌چنین گفت که رهبر جمهوری اسلامی در این دیدار بر «حفظ وحدت و انسجام» تاکید کرده و هشدار داده است که «تمام برنامه دشمن بر ایجاد اختلاف و تفرقه» متمرکز است. او هم‌چنین گفت: «ایشان از لحاظ جسمی در صحت و سلامت کامل بودند.» خبر این ملاقات را ابتدا وب‌سایت رسمی رهبر جمهوری اسلامی منتشر کرد. صدا یا تصویری از مجتبی خامنه‌ای مربوط به دوران رهبریش منتشر نشده و جز پزشکیان مقام رسمی دیگری از دیدار حضوری با او حرف نزده است. پزشکیان نخستین بار ۱۶ اردیبهشت گفت که با مجتبی خامنه‌ای یک ملاقات دو ساعت و نیمه داشته است.

اختلافات در جمهوری اسلامی ریشه‌دار و تاریخی است؛ ادعای جدید محمدباقر خرازی

محمدباقر خرازی، روحانی شیعه ۶۵ ساله و دبیرکل تشکل «حزب‌الله ایران»، در روزهای اخیر چنان گوی سبقت را از سایر چهره‌های تندروی جمهوری اسلامی ربود که نهایتا از سوی دادگاه ویژه روحانیت تحت تعقیب قرار گرفت. باقر خرازی فرزند محسن خرازی و برادر صادق خرازی است. محسن خرازی مدرس حوزه علمیه قم و عضو پیشین مجلس خبرگان رهبری است، صادق خرازی هم در دولت هاشمی رفسنجانی به مدت شش سال نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل متحد بر عهده داشت و در دولت دوم محمد خاتمی هم به مدت چهار سال سفیر ایران در فرانسه بود.

کمال خرازی نیز که در دولت خاتمی وزیر خارجه و پس از آن مشاور بین‌الملل علی خامنه‌ای بود، عموی باقر و صادق خرازی بوده. علاوه بر این، خواهر باقر خرازی همسر مسعود خامنه‌ای، برادر کوچک‌تر مجتبی خامنه‌ای است. مجموع این روابط، نشان‌دهنده پیوندهای خانوادگی عمیق باقر خرازی با کانون‌های قدرت در نظام جمهوری اسلامی است و احتمالا همین پیوندها علت اصلی آزادی بیان کم‌نظیر او در یک نظام سیاسی غیردموکراتیک است. او سپس از ضرورت «تضریب» و کشتن زنان بی‌حجاب سخن گفت. او درباره زنی که حجاب را رعایت نمی‌کند، گفت: «حکمش تضریب است و بعدش هم اگر‌(بر بی‌حجابی) اصرار داشت، حکمش قتل است.» او هم‌چنین درباره مبارزه با بی‌حجابی و انتقاد از دولت پزشکیان گفت: «فرض کن ما یک جمعیت پنجاه‌هزار نفری را در تهران راه انداختیم و این‌ها در خیابان‌ها شروع کردند به حرکت کردن و به هر بی‌حجابی که رسیدند، با تندی با او برخورد کردند؛ (بی‌حجابی) تمام می‌شود دیگر. وقتی که شما با پنجاه‌هزار نفر وارد عمل شدید، دولت دیگر جرات نمی‌کند چون می‌داند نفر بعدی خودش است. همین بچه‌های حزب‌اللهی که در خیابان هستند، می‌ریزند توی ارگان‌ها و نهادها، همه مکان‌ها را می‌گیرند. (دولت) چه کار می‌خواهد بکند؟ دولت فعلی، دولت شیطانی است… این‌ها مزدور آمریکا و مزدور شیطانند. موقعش برسد، می‌گویم و پدر این‌ها را هم درمی‌آورم؛ منتها زمانی که ما در حزب‌الله حداقل پانصد هزار نفر نیرو داشته باشیم؛ نیروی فداکار که وقتی ما از او بخواهیم حرکت کند به سمت تهران، حرکت کند. نداریم چنین آدمی را. ما نیاز داریم که بچه‌های حزب‌اللهی هر چه سریع‌تر به تشکیلات حزب‌الله متصل شوند… اسلام است و همین ضربه‌خوردن‌ها و ضربه‌زدن‌ها. تضریب است؛ بزنندشان. اگر کسی هم مقاومت کرد، بکشندش. فتوای من این است.» خرازی پیش‌تر هم با اظهاراتش درباره استعفای مسعود پزشکیان خبرساز شده بود. او مدعی شده بود که مجتبی خامنه‌ای در واکنش به «۲۷ یا ۲۸» بار استعفا یا تهدید به کناره‌گیری مسعود پزشکیان، نوشته است که اگر رییس‌جمهور یک بار دیگر استعفا کند، با آن موافقت خواهد کرد. دفتر رییس‌جمهور ایران این اظهارات را «واهی و کذب محض» خواند و دفتر رهبر جمهوری اسلامی نیز نقل‌قول منتسب به مجتبی خامنه‌ای را تکذیب کرد. قوه قضاییه ایران روز شنبه 17 مرداد 1405، اعلام کرد که محمدباقر خرازی به «دلایل متعدد امنیتی» به دادگاه ویژه روحانیت احضار شده و تحت تعقیب قرار گرفته است

قوه قضاییه خواستار توضیح عراقچی در مورد ادعایش شد

قوه قضاییه ایران در واکنش به اظهارات اخیر عباس عراقچی، وزیر خارجه، مبنی بر احتمال وجود «حفره امنیتی» در کشور، از او در این مورد توضیح خواست. اصغر جهانگیر، سخنگوی قوه قضاییه ایران، این درخواست را در مصاحبه‌ای با سایت «دیده‌بان ایران» مطرح کرد. حدود سه هفته پیش، عباس عراقچی در مصاحبه‌ای گفته بود که «بمباران بیت رهبری» و کشته شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای و شماری از فرماندهان نظامی و سیاسی ایران احتمالا «از طریق حفره امنیتی» صورت گرفته که از تمام جلسات روز نخست جنگ ۴۰ روزه آگاه بوده است. جهانگیر در پاسخ به سئوالی درباره این ادعا گفت: «اول باید از ایشان پرسید که از کجا می‌دانند و اگر اطلاعاتی در این زمینه دارند، لازم است آن را در اختیار مراجع اطلاعاتی، امنیتی و قضایی قرار دهند. هر فردی، اعم از صاحب‌منصب یا شهروند عادی، اطلاعاتی دارد، باید آن را در اختیار قوه‌ قضائیه قرار دهد و وظیفه قوه‌ قضائیه هم پیگیری آن است.» سخنگوی دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران، در پاسخ به این سئوال که آیا دادستانی به‌عنوان مدعی‌العموم وارد این بحث خواهد شد یا خیر، پاسخ داد: «دادستانی هم باید به وظایف خود عمل کند. قطعا اگر فردی اظهاراتی مطرح کند که نیازمند بررسی و پیگیری قضایی باشد، دادستانی هم مطابق وظایف قانونی خود اقدامات لازم را انجام می‌دهد.» اقامتگاه و دفتر کار علی خامنه‌ای،‌ رهبر سابق جمهوری اسلامی ایران، در روز نهم اسفند ماه سال گذشته، هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. در این حملات خامنه‎‌ای و تعدادی از اعضای خانواده او کشته شدند. به گفته عراقچی، در آن روز، در اتفاقی غیرمعمول،‌ در بیت رهبری جلسه‌ای با حضور علی شمخانی و جمعی از فرماندهان نظامی برگزار شده بود، که همه حاضران در آن جلسه هم کشته شدند. عراقچی: اطلاع داشتن از جلسه‌های سران، یک حفره امنیتی است که احتمالا هنوز وجود دارد.

تورم؛ تبدیل بحران اقتصادی به بحران اجتماعی

شاید مهم‌ترین نشانه بحران امروز ایران را بتوان در سفره مردم مشاهده کرد. تورم دیگر فقط یک شاخص اقتصادی نیست. تورم به تجربه روزانه میلیون‌ها ایرانی تبدیل شده است. بر اساس داده‌های منتشرشده، نرخ تورم ایران در ژوئیه ۲۰۲۶ حدود ۸۷.۹ درصد گزارش شده است. این رقم به‌تنهایی نشان می‌دهد که اقتصاد ایران در شرایطی بسیار متفاوت از یک اقتصاد عادی قرار دارد. اما وضعیت مواد غذایی حتی نگران‌کننده‌تر است. بر اساس گزارشی که بر مبنای داده‌های مرکز آمار ایران منتشر شده، تورم مواد غذایی در ماه تیر به حدود ۱۲۸ درصد رسیده است. یعنی بحران دیگر فقط مربوط به کاهش ارزش پول یا افزایش قیمت مسکن و خودرو نیست. بحران مستقیما به نان، برنج، گوشت، لبنیات، میوه، دارو و سایر نیازهای ضروری زندگی رسیده است. در چنین شرایطی، خانوارهای کم‌درآمد ناچارند از کیفیت و مقدار مصرف خود بکاهند. طبقه متوسط نیز به تدریج به سمت پایین رانده می‌شود. و طبقات فقیر، بیش از پیش در معرض ناامنی غذایی و اجتماعی قرار می‌گیرند.

فقر فقط مسئله درآمد نیست

فقر در ایران امروز را نباید فقط با میزان درآمد خانوار سنجید. فقر یعنی: کاهش مصرف مواد غذایی؛ کاهش دسترسی به درمان؛ ناتوانی در پرداخت اجاره؛ ترک تحصیل یا کاهش کیفیت آموزش؛ افزایش کار کودکان؛ افزایش اشتغال غیررسمی؛ کاهش امکان ازدواج؛ کاهش فرزندآوری از سر اجبار اقتصادی؛ و از دست رفتن امید به آینده. بنابراین، وقتی گفته می‌شود فقر افزایش یافته است، در واقع باید از فرسایش کیفیت زندگی سخن گفت. این فرسایش تدریجی ممکن است حتی خطرناک‌تر از یک بحران ناگهانی باشد. زیرا جامعه را به‌تدریج خسته، ناامید و بی‌اعتماد می‌کند.

تحریم تنها علت بحران نیست

تحریم‌ها بدون تردید فشار سنگینی بر اقتصاد ایران وارد کرده‌اند. اما توضیح تمام مشکلات ایران با تحریم، از نظر اقتصادی و سیاسی کافی نیست. اقتصاد ایران با مشکلات ساختاری عمیقی نیز روبه‌روست: فساد گسترده؛ اقتصاد رانتی؛ انحصارهای حکومتی؛ ناترازی بودجه؛ ضعف سرمایه‌گذاری؛ فرار سرمایه؛ کاهش بهره‌وری؛ بحران انرژی؛ بحران آب؛ و تصمیم‌های اقتصادی کوتاه‌مدت. بنابراین، حتی اگر بخشی از تحریم‌ها فردا لغو شوند، مشکلات ساختاری اقتصاد ایران یک‌شبه حل نخواهند شد. در واقع، تحریم مانند یک عامل تشدیدکننده عمل می‌کند، اما تمام بیماری اقتصاد ایران نیست.

بحران انرژی و زیرساخت

اقتصاد ایران تنها با تورم و تحریم روبه‌رو نیست. بحران انرژی نیز به مرحله مهمی رسیده است. خاموشی‌ها، کمبود گاز، فرسودگی شبکه برق، کمبود سرمایه‌گذاری و بحران آب، همگی به کاهش ظرفیت تولید کشور کمک می‌کنند. این مسئله یک دور باطل ایجاد می‌کند: کمبود سرمایه‌گذاری؛ فرسودگی زیرساخت؛ کاهش تولید؛ کاهش درآمد؛ افزایش کسری بودجه؛ تورم؛ کاهش سرمایه‌گذاری و… در چنین شرایطی، اقتصاد به جای حرکت به سمت رشد پایدار، وارد چرخه فرسایش می‌شود.

«نه جنگ و نه صلح» به نفع چه کسی است؟

ادامه وضعیت مبهم می‌تواند برای برخی بخش‌های قدرت مزایایی داشته باشد. در شرایط بحران خارجی، حکومت می‌تواند فضای امنیتی را افزایش دهد. مخالفان را با استناد به «تهدید خارجی» محدود کند. افکار عمومی را حول مسئله امنیت ملی بسیج کند. و مشکلات اقتصادی را تا حدی به دشمن خارجی نسبت دهد. اما این سیاست در بلندمدت هزینه بسیار سنگینی دارد. زیرا جامعه نمی‌تواند برای همیشه با وضعیت اضطراری زندگی کند. مردم نیازمند امنیت اقتصادی، ثبات قیمت‌ها، شغل، مسکن و آینده‌ای قابل پیش‌بینی هستند. با توجه به اطلاعات تازه تا ۱۲ اوت ۲۰۲۶، احتمالا آینده شهروندان ایران بیش‌تر «پرتنش و فرسایشی» خواهد شد. تا یک فروپاشی ناگهانی یا بازگشت سریع به ثبات. چند شاخص مهم این ارزیابی را تقویت می‌کنند: صندوق بین‌المللی پول برای سال ۲۰۲۶ انقباض حدود 4/5 درصدی تولید ناخالص داخلی و تورم مصرف‌کننده حدود 9/68 درصد را پیش‌بینی کرده است؛ داده‌های تازه‌تر درباره قیمت مواد غذایی نیز از تورم غذایی حدود 128 درصد در تیرماه خبر می‌دهند.  هم‌زمان گزارش‌های اخیر از تبدیل اقتصاد ایران به نوعی «اقتصاد بقا» و افزایش فشار بر طبقه متوسط حکایت دارند.

جامعه ایران تا کجا می‌تواند این فشار را تحمل کند؟

این شاید مهم‌ترین پرسش آینده جامعه ایران باشد. هیچ جامعه‌ای ظرفیت نامحدود برای تحمل فقر و ناامنی ندارد. اما فروپاشی اجتماعی نیز معمولا یک‌باره اتفاق نمی‌افتد. ممکن است جامعه برای مدتی طولانی سکوت کند، خود را با شرایط تطبیق دهد و هزینه‌های زندگی را کاهش دهد. اما در نقطه‌ای، بحران اقتصادی می‌تواند با یک حادثه سیاسی، اجتماعی یا امنیتی پیوند بخورد. در آن صورت، اعتراض اقتصادی می‌تواند به اعتراض سیاسی تبدیل شود. تجربه اعتراضات سال‌های گذشته ایران نشان داده است که مطالبات اقتصادی و سیاسی به‌سادگی از یکدیگر جدا نمی‌شوند. خطر اصلی الزاما یک حمله خارجی یا یک بحران سیاسی منفرد نیست. خطر اصلی می‌تواند هم‌زمانی بحران‌ها باشد. بحران اقتصادی؛ بحران مشروعیت؛ اختلاف درون قدرت؛ فشار خارجی؛ فقر؛ بیکاری؛ فرسایش طبقه متوسط و بی‌اعتمادی اجتماعی. هر کدام از این بحران‌ها به‌تنهایی ممکن است قابل مدیریت باشند. اما وقتی هم‌زمان شوند، ظرفیت حکومت برای مدیریت آن‌ها کاهش می‌یابد. به همین دلیل است که وضعیت کنونی را باید یک بحران مرکب دانست.

سه سناریوی محتمل

سناریوی نخست: ادامه فرسایش. در این حالت نه جنگ گسترده‌ای رخ می‌دهد و نه توافق پایداری حاصل می‌شود. تحریم‌ها ادامه پیدا می‌کنند. تورم بالا باقی می‌ماند. ارزش پول ملی کاهش پیدا می‌کند. و حکومت با ترکیبی از کنترل امنیتی و سیاست‌های اقتصادی کوتاه‌مدت وضعیت را مدیریت می‌کند. این سناریو می‌تواند برای جامعه بسیار فرساینده باشد. سناریوی دوم: توافق و کاهش تنش. در این حالت جمهوری اسلامی به سمت توافقی با قدرت‌های خارجی حرکت می‌کند. تحریم‌ها تا حدی کاهش می‌یابند. منابع ارزی آزاد می‌شوند. و امکان تنفس اقتصادی ایجاد می‌شود. اما حتی در این سناریو، اصلاح ساختاری اقتصاد ضروری خواهد بود. سناریوی سوم: تشدید بحران. در این حالت مذاکرات شکست می‌خورد، تنش نظامی افزایش می‌یابد و بحران اقتصادی عمیق‌تر می‌شود. در چنین شرایطی ممکن است فشار اجتماعی افزایش یابد و اختلافات درون حکومت نیز شدیدتر شود. این سناریو از نظر اقتصادی و اجتماعی پرهزینه‌ترین گزینه است.

نقشه راه محسن رضایی در ریاست شورای عالی امنیت ملی

هم‌زمان با تشدید مواضع تهاجمی تهران در برابر ایالات متحده، ساختار حاکمیت ایران شاهد جابه‌جایی‌های کلیدی و انتصابات ارشد در بالاترین سطوح نظامی و سیاسی است. مسعود پزشکیان محسن رضایی ۷۱ ساله را به‌عنوان دبیر تازۀ شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد؛ جایگزین محمدباقر ذوالقدر که پس از استعفا، مشاور سیاسی رهبری شد. ناظران انتصابات تازه در بدنه حاکمیت را نشانه‌ای از تثبیت هرچه بیشتر جناح تندرو در ساختار امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی، هم‌زمان با سخت‌ترشدن لحن تهران در قبال مذاکره با واشنگتن، ارزیابی می‌کنند. محسن رضایی در اوایل دهه ۱۳۶۰ و در حالی که ایران با عراق می‌جنگید، فرمانده سپاه پاسداران شد. در همان زمان هم او از جمله رهبرانی بود که با پایان جنگ مخالفت می‌کرد و ترجیح می‌داد که به جای توافق و حل‌وفصل درگیری، ایران به جنگ ادامه دهد؛ حتی پس از آن‌که ایران زمین‌های تصرف‌شده توسط عراق را پس گرفته بود. او در سال ۱۳۷۶، توسط رییس‌جمهور اصلاح‌طلب وقت، محمد خاتمی، از فرماندهی سپاه پاسداران برکنار شد. طبق اسناد دیپلماتیک آمریکا، او همچنین با جانشین خاتمی، محمود احمدی‌نژادِ تندرو و جنجالی نیز دچار اختلاف شد و با سیاست‌های اقتصادی پوپولیستی و تحرکات تهاجمی او علیه غرب مخالفت کرد. حال پس از نزدیک به چهار دهه، محسن رضایی ۷۱ ساله به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران منصوب شده است. این یعنی او در عمل بالاترین مقام امنیتی جمهوری اسلامی است و نقشی تعیین‌کننده در تعیین مسیر جنگ ایران و ایالات متحده آمریکا بر عهده دارد. هم‌زمان با انتصاب او، ادبیات ایران درباره مذاکره با آمریکا نیز سخت‌تر شده است. «محسن رضایی»، سال‌ها به‌عنوان مشاور نظامی و اقتصادی شناخته می‌شد، در یک‌سال گذشته به یکی از پرتکرارترین چهره‌های رسانه‌ای ایران در حوزه جنگ با آمریکا و اسراییل بدل شده است. این حضور مستمر رسانه‌ای، روز یک‌شنبه ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ به انتصاب او به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ختم شد. او از آغاز جنگ ۱۲ روزه، آمریکا را طرفی غیرقابل‌اعتماد و همواره بدعهد خواند و اعلام کرده ایران نه در حق غنی‌سازی و نه در موقعیتش در تنگه هرمز، کوچک‌ترین عقب‌نشینی نخواهد کرد؛ در عین حال که در سیاست داخلی از وحدت میان جناح‌ها سخن می‌گوید. صدا و سیمای جمهوری اسلامی پس از انتصاب رضایی به ریاست شورای امنیت ملی‌(شعام»، در فیلمی او را «مبارز انقلاب اسلامی» معرفی کرده و بخشی از سخنان او در زمان جنگ را پخش کرد که می‌گفت «کفار شما را راحت نخواهند گذاشت تا زمانی که بر دین‌تان استوار باشید.» این ویدیو هم‌چنین بخشی از گفته‌های «غلام‌علی رشید» از فرماندهان سابق سپاه را نیز آورده است که او را «فرمانده بزرگ» نامیده بود که حتی فرماندهان باید کارها را «محسن» وار انجام دهند. در این گزارش کوتاه او هم مرد نظامی، هم مرد سازندگی و هم فردی برای سیاست معرفی شده است. ما به آمریکا بی اعتمادیم! رضایی در ۸ خرداد ۱۴۰۴ و پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه با اسراییل، در واکنش به سخنان «دونالد ترامپ» رییس‌جمهور آمریکا درباره برچیدن تاسیسات هسته‌ای ایران نوشته بود: «آنچه ترامپ درباره توافق با ایران برای برچیدن تاسیسات هسته‌ای می‌گوید، ترکیبی از توهم، بلوف، هذیان‌گویی و سردرگمی است.» او هم‌چنین افزوده بود: «تا زمانی که او و تیمش با یک بیمار روانی به‌نام نتانیاهو همراه هستند… از توهم برچیدن تاسیسات هسته‌ای ایران بیرون نمی‌آیند.» حالا او پس از گذشت یک سال و در مصاحبه با شبکه «روسیاالیوم»، همین بی‌اعتمادی را با زبانی مشخص‌تر تکرار می‌کند: «مشکل ترامپ بی‌ثباتی و صحبت‌های ضد و نقیض است که باعث بی‌اعتمادی بیش از پیش ما به آمریکا شده است.» وی در آن مصاحبه که در ۱۸ خرداد انجام شد در پاسخ به این‌که آیا توافق نزدیک است، گفت: «من به توافق خوش‌بین نیستم زیرا ترامپ ثبات ندارد… و مرد مذاکره نیست.» او در مصاحبه‌ای دیگر خطاب به مخالفان داخلی مذاکره می‌گوید: «تقاضا می‌کنم از دوستانی که مخالف مذاکرات هستند، صبر و حوصله کنند. خود آمریکایی‌ها این مذاکرات را از بین می‌برند و نمی‌گذارند که به نتیجه برسد.» رضایی، سال ۹۵ زمانی که دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام، گفته بود «مذاکره با آمریکا را قبول نداریم.» او توضیح داد این تعاملات نتیجه‌ای برای ایران نداشته‌است. در مقابل این ایده، او بین افزایش امنیت در کشور و افزایش بُرد موشک‌ها رابطه مستقیمی می‌بیند و می‌گوید: «هر چه بُرد موشک‌های ما بیش‌تر شود، احتمال جنگ کم‌تر می‌شود.» اما امروز پس از گذشت ده سال و سه جنگ، او فهرستی از «نقض عهدهای آمریکا» دارد. به ویژه بعد از امضای تفاهم نامه او می‌گوید: آمریکا «تحریک و هدایت کشتی‌ها برای عبور غیرقانونی… از تنگه هرمز» و سپس با «حمله نظامی به سواحل کشور، فرودگاه بندرعباس، جزیره قشم و تأسیسات آب‌شیرین‌کن»، بندهای توافق را یکی پس از دیگری نقض کرد. او هم‌چنین گفت: «واشنگتن آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران را به دریافت وام و خرید انحصاری کالا… از شرکت‌های آمریکایی مشروط کرد» و آمریکا از ارجاع پرونده به کمیته حل اختلاف با حضور پاکستان و قطر خودداری کرد، «چرا که در صورت بررسی، محکومیت مواضع واشنگتن قطعی بود.» موضوع تنگه هرمز از جمله مواردی است که رضایی در مصاحبه‌های اخیرش بارها بر حفظ کنترل بر آن تاکید کرده است. رضایی توضیح می‌دهد: «تنگه هرمز تحت مدیریت ماست و به‌هیچ‌وجه از این موضع عقب‌نشینی نخواهیم کرد؛ تنگه هرمز برای تجارت آزاد و اما برای ناامنی و عبور نظامی بسته است.» او همچنین اعمال محاصره از سوی آمریکا را «خیانت به دموکراسی» خواند،در عین حال که می‌گفت این اقدام اعلان جنگ است. او حتی اخیرا و در ۱۶ مرداد نوشت: «اگر محاصره ادامه یابد، کشتی‌ها و نیروهای آمریکایی با خطرات و تلفات جدی روبه‌رو خواهند شد» و «ایالات متحده باید رفتار خود را تغییر دهد در غیر این صورت ما این وضعیت را تحمل نخواهیم کرد» و تصریح کرد: «ما هرگز اجازه باز شدن یک کریدور دوم در تنگه هرمز را نخواهیم داد.» او در باره بستن تنگه هرمز توضیح می‌دهد که: «انسداد و کنترل تنگه هرمز توسط ایران با دو هدف حیاتی تأمین امنیت ملی و حفظ امنیت اقتصاد جهانی انجام می‌شود.» او درباره پیشنهاد مدیریت مشترک آمریکا بر این آبراه هشدار داد که پذیرش آن «به‌معنای تسلط واشنگتن بر گلوگاه انرژی جهان، تعیین دستوری قیمت نفت و آغاز جنگ جهانی سوم علیه قدرت‌هایی نظیر چین و روسیه خواهد بود.» کارشناسانی مانند «محسن پاک‌آیین»، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان، این راهبردی که رضایی معرفی می‌کند را در چارچوب رقابت جهانی آمریکا و چین تفسیر می‌کند. به گفته او، آمریکا «اهداف بلندمدتی در رابطه با این تنگه دارد» و می‌خواهد «مدیریت اینجا را از دست ایران خارج کند» تا در آینده رقابت خود با چین را محدودتر کند. موضع رضایی درباره برنامه هسته‌ای در طول یک سال، دستخوش تغییر لحن شده است. در ۲۵ خرداد ۱۴۰۴، در پاسخ به پرسشی درباره ساخت بمب اتم، گفت: «ما همچنان پرهیز خواهیم کرد که واقعا به سراغ بمب اتم برویم… هم‌چنان فتوای مقام معظم رهبری را حفظ می‌کنیم و جلو می‌رویم.» اما این نفی را با قیدی همراه کرد: «باید ببینیم حوادث در آینده چه‌طور می‌شود، ولی فعلا ما بنایی بر رفتن به سوی بمب اتم نداریم.» یک سال بعد، در ۱۸ خرداد ۱۴۰۵، لحن او درباره غنی‌سازی –نه سلاح هسته‌ای بلکه صنعت هسته‌ای به‌طور کلی– قاطع‌تر شد: «ما از غنی‌سازی کوتاه نمی‌آییم و این حق ما در چارچوب حقوق بین‌الملل است… در مورد مواد غنی‌سازی‌شده، خودمان تصمیم می‌گیریم و هیچ فشاری را نمی‌پذیریم.» او اما در این مدت، آمریکا را  به تغییر برنامه هسته‌ای ‌نیز تهدید کرده است. وی در اردیبهشت ماه در عین حال که می‌گفت: «در صورت تعرض به تنگه هرمز و ورود به خلیج‌ فارس، محاصره دریایی را خواهیم شکست و پاسخی سخت، دردناک و کم‌نظیر به آمریکا خواهیم داد»، گفت در صورت تداوم تهدیدات «ممکن است ما از «ان‌پی‌تی» خارج شویم. می‌دونید این تهدید یعنی چی؟ که اگر ما از ان‌پی‌تی خارج شدیم چه بلایی سر شما میاد؟ پس این راه را برگردید و به انتحار و خودکشی دست نزنید. او برای آرام کردن تندروهای داخلی که بر طبق انتقام می‌کوبند، تاکید کرده است که تهران دو «پرونده» غیرقابل‌مذاکره دارد: «نخست، پرونده مطالبات حقوقی و دریافت کامل خسارت‌های وارده… و دوم، پرونده قطعی انتقام خون رهبر شهید انقلاب.» شهادت رهبر را «عبور از بزرگ‌ترین خط قرمز کشور» خواند و افزود مسئله انتقام «فراتر از یک رویکرد اعتقادی، یک ضرورت عقلانی، حقوقی و راهبردی… برای بیمه کردن امنیت آینده کشور» است. رضایی در تلاش است تا نشان دهد که ساختار جمهوری اسلامی محکم است و این‌گونه طرفداران نظام را نیز به آینده امیدوار کند.

مواضع تندتر مقامات جمهوری اسلامی و دولت آمریکا علیه همدیگر

حملات تازه به کشتی‌ها در دریای عمان و باب‌المندب، در کنار مواضع تندتر مقامات جمهوری اسلامی و دولت آمریکا درباره تنگه هرمز، بار دیگر چشم‌انداز پایان درگیری در منطقه را با ابهام روبه‌رو کرده است.

آمریکا می‌گوید محاصره دریایی ایران، هم‌چنان برقرار است و مقامات ایران نیز تاکید دارند که این آبراه تا پذیرش شروط تهران باز نخواهد شد.

شامگاه سه‌شنبه ۲۰ مرداد، آمریکا و حوثی‌های یمن، که تحت حمایت جمهوری اسلامی ایران هستند، از دو حمله جداگانه به کشتی‌ها خبر دادند. این حملات در دو مسیر راهبردی کشتیرانی، یعنی دریای عمان در نزدیکی تنگه هرمز و باب‌المندب در ورودی دریای سرخ، رخ داد.

در جنوب دریای سرخ، وزارت حمل‌ونقل یمن اعلام کرد چهار خدمه یک کشتی باری کوچک روز سه‌شنبه در تنگه باب‌المندب، در حمله حوثی‌ها کشته شدند. گارد ساحلی یمن نیز گفت دو امدادگر یمنی وابسته به یک گروه نظامی مخالف حوثی‌ها در این حادثه جان باختند.

کشته‌شدن خدمه کشتی مصری «تهامه» نخستین تلفات انسانی در بخش کشتیرانی بر اثر حملات حوثی‌ها از زمان آغاز جنگ ایران به شمار می‌رود.

خبرگزاری سبأ، تحت کنترل حوثی‌ها، نیز گزارش داد این گروه یک کشتی سعودی حامل تجهیزات نظامی را در تنگه باب‌المندب هدف قرار داده است.

سه‌شنبه‌شب، فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، هم اعلام کرد یک بالگرد نیروی دریایی ایالات متحده با شلیک دو موشک هلفایر، سامانه هدایت یک کشتی باری با پرچم پاناما را از کار انداخته است. به‌گفته سنتکام، این کشتی هشدارهای مکرر برای توقف نقض محاصره دریایی بنادر ایران را نادیده گرفته بود. منابع دریایی گفتند کشتی در نزدیکی پاکستان و در مسیر ورود به دریای عمان هدف قرار گرفت.

سنتکام هم‌چنین اعلام کرد که تا روز ۲۰ مرداد، نیروهای آمریکایی ۵۵ کشتی تجاری را که در تلاش برای عبور از محاصره دریایی ایران بودند، تغییر مسیر داده‌اند، سه کشتی را از کار انداخته و وارد دو کشتی دیگر شده‌اند.

در حادثه‌ای جداگانه، کشتی کانتینری «ولا نوا» (Vela Nova)‌‌با پرچم پاناما هنگام حرکت به سمت خلیج عمان، در نزدیکی سواحل پاکستان هدف یک موشک قرار گرفت. منابع امنیت دریایی این موضوع را به خبرگزاری رویترز گفته‌اند. بر اساس ارزیابی اولیه گروه مدیریت ریسک دریایی بریتانیاییVanguard، کشتی حدود ۷۱ مایل دریایی، معادل حدود ۱۳۱ کیلومتر، با ساحل پاکستان فاصله داشته است.

روزنامه «وال‌استریت ژورنال» گزارش داده است که این کشتی پس از تلاش برای دور زدن محاصره آمریکا علیه کشتیرانی مرتبط با ایران در منطقه، هدف یک بالگرد آمریکایی قرار گرفته و بالگرد یک موشک «هل‌فایر» به سکان کشتی شلیک کرده است. فرماندهی مرکزی آمریکا‌(سنتکام) در این‌باره تاکنون اظهارنظری نکرده است.

حمله به ولا نوا، دوازدهمین کشتی است که از زمان اعلام محاصره آمریکا در ماه آوریل گذشته هدف نیروهای آمریکایی قرار گرفته است. این هم‌چنین سومین مورد از زمان برقراری دوباره محاصره در ۲۳ تیر/۱۴ ژوئیه خواهد بود.

این کشتی به‌تازگی در بندر بمبئی هند و بندر کلانگ مالزی توقف داشته است؛ مناطقی که به‌گفته چارلی براون، مشاور ارشد گروه آمریکایی «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI)، کشتی‌های مرتبط با ایران نیز در آن‌ها مشاهده شده‌اند. براون گفت توقف اخیر ولا نوا در بمبئی و ارتباط آن با این کشتی‌ها باعث شده کشتیرانی مرتبط با ایران بیش از پیش زیر ذره‌بین قرار گیرد.

در تنگه هرمز وضعیت بسیار شدیدتر است. روز دوشنبه تنها شش کشتی از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که میانگین تردد در ۱۰ روز گذشته حدود ۱۱ کشتی بوده است. پیش از آغاز جنگ، معمولا روزانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کردند.

ایالات متحده می‌گوید محاصره دریایی ایران هم‌چنان «به‌طور کامل» برقرار است. این تحولات بخشی از رویارویی گسترده‌تر ایران و آمریکا بر سر کنترل تنگه هرمز است.

محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، در نخستین موضع‌گیری پس از انتصاب خود گفت ایران تا زمانی که آمریکا جنگ را پایان ندهد و شروط تهران را نپذیرد، تنگه هرمز را باز نخواهد کرد.

رضایی در دیدار با سفیر چین در تهران گفت تا زمانی که آمریکا «رفتار خود را تغییر ندهد و شروط ایران را نپذیرد»، ایران اقدامی برای باز کردن تنگه هرمز نخواهد کرد. او پایان جنگ و آزاد شدن دارایی‌های مسدودشده ایران را از جمله شروط تهران عنوان کرد. رضایی هم‌چنین درباره مذاکرات ایران و عمان بر سر عبور و مرور در تنگه هرمز گفت اگر دو کشور در این زمینه به توافق برسند، چنین توافقی «موضوعی جدا از انسداد تنگه هرمز» خواهد بود.

این موضع ایران در تضاد مستقیم با ادعای دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، است که روز دوشنبه گفت ایالات متحده کل تنگه هرمز را «مین‌روبی» کرده و کنترل کامل آن را در اختیار دارد. ترامپ روز سه‌شنبه نیز پس از سفر به اوهایو به خبرنگاران گفت: «ما کاملا تنگه هرمز را کنترل می‌کنیم… هیچ‌کس دیگر، فقط ما.»

تازه‌ترین رویداد در این باره، اظهارات وزیر دفاع پاکستان است که روز سه‌شنبه گفت ایران و ایالات متحده به «شکلی از توافق» نزدیک شده‌‌اند. خواجه محمد آصف تاکید کرد که «نشانه‌های مشاهده‌شده طی دو سه روز اخیر حاکی از نزدیک‌شدن به نوعی توافق است.»

هم‌زمان محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، «در چارچوب تعاملات دو جانبه و میزبانی اسکندر مؤمنی، وزیر کشور» عصر سه‌شنبه وارد تهران شد و با مقامات ایرانی دیدار کرد.

در همین حال، آمارهای اعلام‌شده از سوی دولت آمریکا نشان می‌دهد عبور نفت از تنگه هرمز، هرچند کم‌تر از سطح معمول پیش از جنگ، هم‌چنان به میزان چشم‌گیری ادامه دارد.

کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، روز سه‌شنبه اعلام کرد میانگین هفت‌روزه انتقال نفت از تنگه هرمز به حدود ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است.

وزیر انرژی آمریکا افزود با احتساب روزانه پنج تا هفت میلیون بشکه نفت دیگری که از طریق خطوط لوله و تأسیسات صادراتی ارتقایافته از منطقه خارج می‌شود، مجموع جریان نفت به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز رسیده است.

به‌گفته او، تنها در روز یکشنبه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت از منطقه خلیج فارس خارج شد که از میانگین پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نیز بیشتر بوده است.

تنگه هرمز پیش از آغاز جنگ مسیر عبور حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان بود و اختلال در کشتیرانی در این آبراه از عوامل اصلی نوسان شدید بازار جهانی انرژی در ماه‌های اخیر بوده است.

در چنین شرایطی، لحن سیاسی و نظامی دو طرف نیز طی روزهای اخیر تندتر شده است. دونالد ترامپ در مصاحبه‌ای که روز سه‌شنبه ۲۰ مرداد منتشر شد، گفت گزینه‌های آمریکا درباره ایران این است که تهران را به حال خود بگذارد تا از نظر اقتصادی شکست بخورد یا «خیلی، خیلی سخت به ایران ضربه می‌زنیم.»

هم‌زمان، برخی مقام‌های سپاه پاسداران از لزوم افزایش توانایی برای انجام عملیات در خارج از مرزهای ایران سخن گفته‌اند. محمدرضا نقدی، مشاور عالی فرمانده کل سپاه، روز سه‌شنبه در تلویزیون ایران گفت: «هر موقع اقتضا کند و فرمان صادر شود، باید بتوانیم عملیات را به خاک دشمن، به سرزمین‌های دشمن بکشیم و دور از سرزمین خودمان بتوانیم عملیات انجام دهیم.»

او افزود: «این‌ها ویژگی‌های دکترین تهاجمی است که باید احراز شود؛ یعنی الان سپاه مکلف شده که این آمادگی را کسب کند، این توانمندی را در خودش ایجاد کند که بتواند این کار را در موقع مقتضی انجام دهد.»

نتیجه‌گیری

آن‌چه که گفته شد هنوز هیچ روزنه‌ای در رابطه با گشایش تنگه هرمز و پایان داده به محاصره دریایی دیده نمی‌شود. مذاکرات مسقیم بین ایران و آمریکا نه تنها معلق شده، بلکه لحن مقامات دو کشور علیه همدیگر تندتر هم شده است.

به این ترتیب، ایران امروز در نقطه‌ای قرار گرفته است که دیگر نمی‌توان مشکلات کشور را به یک عامل منفرد نسبت داد. مسئله فقط تحریم نیست. فقط جنگ نیست. فقط تورم نیست. فقط فساد نیست. و فقط اختلافات سیاسی نیست. آن‌چه امروز ایران را با بحران روبه‌رو کرده، هم‌زمانی و درهم‌تنیدگی همه این عوامل است.

جمهوری اسلامی از یک طرف با فشار خارجی و وضعیت فرسایشی «نه جنگ و نه صلح» مواجه است؛ از طرف دیگر در داخل با اختلاف بر سر چگونگی خروج از این وضعیت روبه‌روست. هم‌زمان، اقتصاد و شهروندان ایران با تورم بسیار بالا و افزایش شدید قیمت مواد غذایی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

اما مهم‌تر از همه، بحران از سطح دولت و حکومت عبور کرده و وارد زندگی روزمره مردم شده است. وقتی قیمت غذا، مسکن، درمان و انرژی سریع‌تر از درآمد مردم افزایش پیدا می‌کند، جامعه فقط فقیرتر نمی‌شود؛ بلکه اعتمادش به آینده را نیز از دست می‌دهد. از همین‌جاست که بحران اقتصادی به بحران اجتماعی و سپس به بحران سیاسی تبدیل می‌شود. بنابراین، مسئله اصلی جمهوری اسلامی در شرایط کنونی فقط این نیست که چگونه در برابر فشار خارجی مقاومت کند.

مسئله عمیق‌تر این است که آیا ساختار سیاسی جمهوری اسلامی قادر است هم‌زمان با کاهش تنش خارجی، اصلاحات اقتصادی واقعی، کاهش فساد، افزایش شفافیت و بازسازی اعتماد اجتماعی را پیش ببرد؟

بی‌تردید پاسخ منفی است چرا که وضعیت «نه جنگ و نه صلح» می‌تواند به یک وضعیت دائمی فرسایش تبدیل شود؛ وضعیتی که در آن نه حکومت قادر به حل بحران است و نه جامعه می‌تواند هم‌چنان هزینه آن را تحمل کند.

در چنین شرایطی، آینده ایران بیش از آن‌که فقط به نتیجه یک مذاکره خارجی وابسته باشد، به رابطه میان قدرت سیاسی، اقتصاد و جامعه بستگی خواهد داشت.

و شاید مهم‌ترین واقعیت این باشد که جامعه ایران بیش از هر چیز به پایان وضعیت دائمی اضطراب، فقر و بی‌ثباتی نیاز دارد؛ نه فقط پایان یک جنگ یا آغاز یک مذاکره. هم‌زمان جمهوری اسلامی ایران، هنوز ابزارهای مهمی برای بقا دارد: دستگاه امنیتی، سپاه، منابع حداقلی نفتی و ارزی، شبکه‌های اقتصادی وابسته به حکومت و تجربه طولانی در مدیریت بحران و تحریم. بنابراین، نمی‌توان احتمال داد که صرفا بر اثر گرانی و تورم، حکومت در ماه‌های آینده به‌طور ناگهانی سقوط کند.

در این میان تشکل‌های کارگری، شامل کارگران زن و مرد صنایع بزرگ و کوچک، معلمان، پرستاران، بازنشستگان، بیکاران، کارکنان بخش حمل و نقل و سایر کارگران هستند، منسجم‌ترین نیروی مخالف در داخل کشور هستند. آن‌ها به‌طور منظم درباره تورم، نابرابری، فساد، خصوصی‌سازی و دیگر مشکلات اقتصادی موضع‌گیری می‌کنند. آن‌ها، هم‌چنین مانند بخش بزرگی از جامعه، از جمهوری اسلامی خشمگین هستند. آن‌ها در میان طبقات کارگر و حتی طبقه ‌متوسط ریشه دارند. با این حال، هنوز فعالیت‌هایشان ‌سراسری و سازمان‌یافته نیست. هم‌چنین هماهنگی آن‌ها با جنبش دانشجویان و جوانان، زنان و فعالین سایر جنبش‌ها نیز سازمان‌یافته نیست.

در کنار این‌ها، شبکه‌هایی از مردم تحت ستم نیز وجود دارد؛ از جمله کردها، بلوچ‌ها، عرب‌های جنوب کشور، آذربایجانی‌ها، شمالی‌ها، مرکز و … این گروه‌ها ظرفیت سازماندهی قابل توجهی دارند. با این حال، همکاری میان این بخش‌ها آسان نیست.

شبح دخالت خارجی در ایران، چه در ذهن و چه در واقعیت، هم‌چنان یکی از عوامل اصلی اختلاف و سوءظن‌ها در میان شهروندان ایران و مخالفان حکومت در خارج کشور است. این سوءظن‌ها بی‌پایه نیستند. قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی، رسما و علنا و واقعا در سیاست ایران مداخله می‌کنند و برخی گروه‌های مخالف نیز در پی جلب حمایت بیرونی هستند.

در حالی که جمهوری اسلامی به بن‌بست رسیده و در اعماق بحران‌های مختلف و فزاینده در حال غرق شدن است. این حکومت نه قادر است به مطالبات اجتماعی پاسخ دهد و نه توان حل بحران‌های عمیق اقتصادی کشور را دارد. بنابراین، ناگزیر بیش از پیش به ابزار ترس و سرکوب متکی خواهد شد و همین امر احتمال بروز اعتراض‌های تازه را افزایش می‌دهد.

پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا ایران با بحران‌های جدید روبه‌رو خواهد شد یا نه؛ پرسش این است که آیا جنبش‌های اجتماعی ایران و رد پیشاپیش همه طبقه کارگر آگاها و متحد، مردم معترض و آزادی‎خواه و هم‌چنین اپوزیسیون آزادی‌خواه و برابری‌طلب، هنگامی که آن بحران‌ها فرا برسند، آیا آماده و هماهنگ خواهد بود یا خیر.

به‌نظر من، نهایتا آینده واقعی ایران در نهایت نه در اتاق‌های حکومت و نه فقط در مذاکرات خارجی، بلکه در رابطه میان حکومت و جامعه تعیین خواهد شد.

چهارشنبه بیست و یکم مرداد 1405-دوازدهم آگوست 2026

نوشته انتصابات و اختلافات در جمهوری اسلامی و بحران اقتصادی ایران! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

(پیمان دفاعی مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان)

✍️:بهرام رحمانی

عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز جمعه 7 آگوست 2026- ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ در مکه پیمان دفاع متقابلی امضاء کردند که براساس آن، هر حمله مسلحانه به یکی از این سه کشور، حمله به هر سه تلقی خواهد شد. این توافق در شرایطی امضا شده است که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به سراسر منطقه گسترش یافته و عربستان و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس با حملات موشکی و پهپادی و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی روبه‌رو شده‌اند.

«توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» را محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، امضا کردند. در بیانیه مشترک سه کشور آمده است این پیمان با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه تجاوز و گسترش همه‌جانبه همکاری‌های دفاعی میان سه کشور منعقد شده است.

احتمالا این سه دولت قدرتمند منطقه، نگران گسترش درگیری‌های منطقه‌ای و بارش موشک‌ها بر کشورهای صادرکننده نفت خلیج فارس هستند و به همین دلیل به این پیمان سه‌جانبه دفاعی روی آورده‌اند.

هرچند این کشورها می‌گویند توافق یاد شده علیه کشور خاصی نیست. با این حال، از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند پارسال، جمهوری اسلامی و متحدانش به عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس حمله کرده و ارسال انرژی از سوی آن‌ها به بازارهای جهانی را مختل کرده‌اند.

با این حال، به گزارش خبرگزاری رویترز، این سه کشور به‌طور ویژه نگران رویکردهای نظامی تهاجمی‌تر اسرائیل و هم‌چنین ایران هستند، آن هم در شرایطی که متحد دیرینه‌شان، ایالات متحده، در مهار بحران‌های منطقه‌ای با دشواری روبه‌رو است.

ترکیه دومین نیروی نظامی بزرگ ناتو را در اختیار دارد. عربستان سعودی، قدرتمندترین کشور خلیج فارس، میزبان مقدس‌ترین اماکن اسلامی و یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان است؛ در حالی که پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای به شمار می‌رود.

به‌نظر من، آن‌چه که دلیل این نگرانی و پیمان را برجسته می‌کند سیاست‌های جنگی جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی‌اش در منطقه است. به‌علاوه این پیمان، نشان می‌دهد امضاء‌کنندگان آن، اعتمادی به سیاست‌های آمریکا و هم‌چنین اسرائیل در منطقه هم ندارند. این پیمان به‌نوعی، قدرت‌نمایی در مقابل دولت اسرائیل هم هست.

در بیانیه‌ مشترک سه کشور آمده است: «این توافق با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه تنظیم شده و مقرر می‌کند که هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله علیه هر سه کشور تلقی شود.»

امضای پیمان دفاع مشترک مکه با حضور رهبران عربستان، ترکیه و پاکستان، جمعه 7 آگوست 2026-۱۶ مرداد ۱۴۰۵ – عکس: خبرگزاری عربستان سعودی‌(واس)، حساب رسمی انگلیسی در ایکس

اما حوثی‌های یمن دو روز پس از انعقاد این پیمان، روز یک‌شنبه ۱۸ مرداد اعلام کردند پالایشگاه شرکت آرامکو در جیزان عربستان سعودی را با یک پهپاد هدف قرار داده‌اند. وزارت انرژی عربستان وقوع آتش‌سوزی در یکی از تأسیسات این پالایشگاه و مهار آن را تأیید کرده، اما تاکنون علت آتش‌سوزی یا ارتباط آن با حمله ادعایی حوثی‌ها را اعلام نکرده است.

وزارت انرژی عربستان، در اطلاعیه‌ای گفت آتش‌نشانان امنیت صنعتی آرامکو موفق شدند آتش‌سوزی بامداد یکشنبه را مهار کنند و این حادثه تلفاتی نداشته است. به گفته این وزارتخانه، نهادهای مسئول هم‌چنان در حال بررسی حادثه و انجام اقدامات لازم هستند.

یحیی سریع، سخنگوی نظامی حوثی‌ها، در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد یک پهپاد با موفقیت پالایشگاه جیزان را هدف قرار داده و حمله «دقیق» بوده است. او این عملیات را واکنشی به ورود پهپادهای سعودی به حریم هوایی استان‌های صعده و حجه در شمال‌غرب یمن خواند.

گزارش‌های تازه نشان می‌دهد پالایشگاه جیزان پیش از حادثه روز یک‌شنبه نیز به‌طور کامل فعال نبوده است. به نوشته رویترز، آرامکو روز ۵ مرداد، پس از حمله قبلی حوثی‌ها که به مجموعه تولید برق و گاز و هم‌چنین مخازن پالایشگاه آسیب رساند، فعالیت این مرکز را متوقف کرده بود. هنوز مشخص نیست آتش‌سوزی تازه چه خسارت اضافی به پالایشگاه وارد کرده یا چه تاثیری بر زمان بازگشت آن به مدار تولید خواهد داشت.

پالایشگاه جیزان در ساحل دریای سرخ و نزدیک مرز یمن قرار دارد و ظرفیت فرآوری روزانه حدود ۴۰۰ هزار بشکه نفت خام را دارد. این مرکز افزون بر بنزین، گازوئیل کم‌گوگرد نیز تولید می‌کند و یکی از حلقه‌های مهم راهبرد عربستان برای انتقال و پالایش نفت در سواحل دریای سرخ است.

امین ناصر، مدیرعامل آرامکو، هفته گذشته اذعان کرده بود حملات اخیر باعث وقفه‌هایی در تولید شده‌اند، اما مدعی شد این اختلال‌ها تأثیر مالی یا عملیاتی قابل‌توجهی بر شرکت نداشته‌اند و فعالیت تاسیسات به‌سرعت قابل احیاست. آرامکو هنوز ارزیابی تازه‌ای از خسارات حادثه روز یک‌شنبه منتشر نکرده است.

حوثی‌ها هم‌زمان اعلام کردند بندر مخا در ساحل دریای سرخ یمن را نیز با موشک و پهپاد هدف قرار داده‌اند. این بندر تحت کنترل دولت مستقر در عدن و نیروهای مورد حمایت عربستان قرار دارد. سه منبع دولتی یمن به رویترز گفته‌اند سامانه‌های پدافندی با پهپادهایی که به سوی اسکله تجاری و انبارهای بندر در حرکت بودند، درگیر شده‌اند. اطلاعاتی درباره تلفات یا میزان خسارت احتمالی منتشر نشده است.

حمله به پالایشگاه جیزان، تنها دو روز پس از امضای «توافق دفاعی مشترک مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان صورت گرفت. این توافق تصریح می‌کند که حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به همه آن‌ها تلقی خواهد شد. با این حال، هنوز هیچ نشانه‌ای از فعال شدن سازوکارهای این پیمان یا درخواست رسمی ریاض برای کمک نظامی ترکیه و پاکستان وجود ندارد.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، گفته است این پیمان علیه ایران یا کشور مشخص دیگری تشکیل نشده و نوع و میزان حمایت سه کشور در صورت وقوع حمله، از طریق رایزنی مشترک تعیین خواهد شد. حمله تازه حوثی‌ها اکنون به نخستین آزمون سیاسی این توافق تبدیل شده و این پرسش را مطرح کرده است که آیا آنکارا و اسلام‌آباد آماده‌اند در برابر حملات نیروهای هم‌پیمان ایران، عملا در کنار ریاض قرار گیرند یا نه.

مقام‌های سعودی دو روز پیش از این حادثه هشدار داده بودند اطلاعات عربستان، آمریکا و چند کشور منطقه از احتمال حملات هماهنگ حوثی‌ها از جنوب و شبه‌نظامیان عراقی از شمال حکایت دارد. یک مقام ارشد سعودی مدعی شده بود این عملیات‌ها زیر نظر سپاه پاسداران طراحی شده و احتمال دارد تاسیسات انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها و دیگر مراکز اقتصادی و غیرنظامی عربستان هدف قرار گیرند. تهران این ادعا را تایید نکرده است.

از زمان حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه به ایران، در اقدامی که به تشدید عمده سال‌ها بی‌ثباتی و تنش منطقه‌ای انجامید، ایران و متحدانش به عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس حمله کرده و هم‌چنین صادرات انرژی آن‌ها را هدف محاصره قرار داده‌اند. جمهوری اسلامی، حتی چندین موشک به خاک ترکیه فرستاد.

سه کشور عربستان، ترکیه و پاکستان در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند که هدف این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه است و بر اساس آن، هر حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله‌ای علیه همه آن‌ها تلقی خواهد شد.

اگرچه این بیانیه جزئیات مشخصی درباره تعهدات یا مسئولیت‌هایی که هر یک از طرف‌ها در چارچوب آن‌چه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» نامیده شده پذیرفته‌اند ارائه نکرد، اما تاکید کرد که این پیمان با هدف تقویت امنیت جمعی و ترویج صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن منعقد شده است.

یک مقام ترکیه‌ای گفت این توافق ماهیتی دفاعی دارد، متوجه هیچ بازیگر مشخصی نیست، به روی دیگر کشورهای منطقه نیز باز است و هیچ‌یک از توافق‌های دوجانبه یا چندجانبه موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند.

با این حال، این سه کشور به‌ویژه نسبت به مواضع نظامی روزافزون تهاجمی اسرائیل و هم‌چنین ایرانِ شیعیِ انقلابی ابراز نگرانی دارند؛ آن هم در شرایطی که متحد دیرینه آن‌ها، ایالات متحده، برای مهار آشوب‌های منطقه‌ای با دشواری روبه‌رو است.

نمادگرایی سیاسی قدرتمند

عبدالعزیز سقر، رییس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، اندیشکده‌ای مستقر در عربستان سعودی، گفت: «نمادگرایی سیاسی این نشست بسیار مهم است. سه کشور از تاثیرگذارترین دولت‌های جهان اسلام در مقطعی گرد هم آمده‌اند که با عدم قطعیت فزاینده همراه است و این امر نشان‌دهنده تمایل رو به رشد قدرت‌های منطقه‌ای و میانی برای هماهنگی نزدیک‌تر در مسائل امنیتی است.»

وی افزود: «اگر این چارچوب سه‌جانبه نهادینه شده و به همکاری‌های عملی تبدیل شود، می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی این سه کشور را افزایش دهد و در عین حال به شکل‌گیری ساختار امنیتی‌ای کمک کند که بیش از گذشته بر ابتکارهای منطقه‌ای متکی باشد.»

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، که ژنرال عاصم منیر، فرمانده قدرتمند ارتش این کشور، او را همراهی می‌کرد، پیش از ورود رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، مناسک عمره را در مکه به جا آورد.

آن‌ها سپس با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، دیدار کردند؛ کشوری که از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه بارها هدف حملات ایران و نیز متحدان حوثی تهران در یمن و شبه‌نظامیان شیعه در عراق قرار گرفته است.

این جنگ، هم‌چنین امنیت متحدان عربستان در خلیج فارس را دستخوش تحول کرده و بخش عمده کشتیرانی در تنگه هرمز را متوقف ساخته است؛ مسیری که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم عرضه انرژی جهان از آن عبور می‌کرد.

جزئیات تعهدات نظامی هر کشور

مقام‌های سه کشور کوشیده‌اند از معرفی این پیمان به‌عنوان یک محور نظامی سنی یا زمینه‌ای برای رقابت هسته‌ای جلوگیری کنند. رائد کرملی، معاون وزیر خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، گفته است توافق مکه نه تلاشی برای تشکیل یک بلوک فرقه‌ای است و نه با بلندپروازی هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی ارتباط دارد. پاکستان نیز پیش‌تر گفته بود تسلیحات هسته‌ای این کشور در پیمان دوجانبه با عربستان مطرح نبوده است.

با وجود این توضیحات، ترکیب توانایی‌های سه کشور به توافق مکه اهمیت ویژه‌ای می‌بخشد. ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو و یک صنعت نظامی رو به گسترش را در اختیار دارد؛ پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای است و عربستان نیز یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت و از ثروتمندترین دولت‌های منطقه به شمار می‌رود. این سه کشور هم‌چنین از متحدان یا شرکای قدیمی ایالات متحده هستند، اما تحولات اخیر تردیدهایی جدی درباره قابلیت اتکای تضمین‌های امنیتی واشنگتن در منطقه ایجاد کرده است.

با این حال، متن منتشرشده جزئیات تعهدات نظامی هر کشور را روشن نمی‌کند و مشخص نیست در صورت حمله به یکی از اعضا، دو کشور دیگر تا چه اندازه ملزم به ورود مستقیم به جنگ خواهند بود. یک مقام ترکیه این توافق را «صرفا دفاعی» توصیف کرده و گفته است پیمان مکه علیه کشور مشخصی تنظیم نشده، قراردادهای دوجانبه یا چندجانبه پیشین اعضا را لغو نمی‌کند و امکان پیوستن دیگر کشورهای منطقه به آن نیز وجود دارد.

اما رسانه‌های ترکیه گزارش داده‌اند همکاری‌های پیش‌بینی‌شده می‌تواند رزمایش و آموزش مشترک، انتقال فناوری نظامی و تبادل اطلاعات امنیتی را دربرگیرد، اما این موارد هنوز به‌طور رسمی و با جزئیات اعلام نشده‌اند. پیوستن ترکیه همچنین این پرسش را مطرح کرده است که تعهدات تازه آنکارا چگونه با عضویت این کشور در ناتو هماهنگ خواهد شد. مقام‌های ترکیه تاکید کرده‌اند پیمان مکه تعهدات پیشین این کشور را نقض نمی‌کند.

تازه‌ترین اطلاعات نشان می‌دهد امضای پیمان هم‌زمان با افزایش فوری نگرانی‌های امنیتی عربستان صورت گرفته است. یک مقام ارشد سعودی شامگاه پنج‌شنبه گفت اطلاعات گردآوری‌شده از سوی عربستان، آمریکا و چند کشور منطقه از احتمال حملات هماهنگ شبه‌نظامیان عراقی از شمال و حوثی‌های یمن از جنوب حکایت دارد. ریاض مدعی است این عملیات با نظارت سپاه پاسداران تدارک دیده می‌شود و ممکن است تأسیسات انرژی، بنادر، فرودگاه‌ها و دیگر مراکز اقتصادی و غیرنظامی عربستان را هدف قرار دهد. ایران و حوثی‌ها بلافاصله به این ادعا واکنش نشان ندادند.

روز پنج‌شنبه 6 آگوست 2026، در حمله به استان نجران در جنوب عربستان ۱۱ غیرنظامی، از جمله شهروندان سعودی، یمنی، مصری و پاکستانی زخمی شدند. هم‌زمان حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به نیروهای دولت مورد حمایت عربستان در یمن ده‌ها کشته بر جا گذاشت و روز جمعه نیز سه تن دیگر در حمله به یک اردوگاه نظامی در مأرب کشته شدند. تشدید درگیری‌ها عملا آتش‌بس نانوشته‌ای را که از سال ۲۰۲۲ بخش بزرگی از مرز عربستان و یمن را آرام نگاه داشته بود، از میان برده است.

ترکیه

دولت ترکیه تاکید کرد توافق دفاعی که روز جمعه با سعودی و پاکستان امضا کرد، با تعهدات آنکارا در قبال سازمان پیمان آتلانتیک شمالی‌(ناتو) مغایرت ندارد.

نهاد «مقابله با اطلاعات نادرست رسانه‌ای» وابسته به دولت ترکیه شنبه 17 مرداد در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «این توافق با تعهدات عملی ترکیه در قبال ائتلاف‌های بین‌المللی‌از جمله سازمان پیمان آتلانتیک شمالی مغایرت ندارد» و افزود این توافق «برعکس، سازوکاری مکمل برای همکاری است که از امنیت منطقه‌ای حمایت می‌کند.»

این نهاد تاکید کرد: «توسعه شراکت‌های منطقه‌ای از سوی ترکیه، جایگزینی برای عضویت این کشور در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی نیست و یک ائتلاف نظامی تهاجمی محسوب نمی‌شود.»

آنکارا، هم‌چنین بار دیگر تاکید کرد این توافق سه‌جانبه که روز جمعه در مکه به امضا رسید، «هیچ کشور یا ائتلاف سومی را هدف قرار نمی‌دهد» و صرفا با هدف «تقویت همکاری در صنایع دفاعی، آموزش نظامی، تبادل فناوری و ثبات منطقه‌ای» منعقد شده است.

مقام‌های ترکیه اعلام کردند این توضیحات را در پاسخ به «ادعاهای بی‌اساس» و «محتوای گمراه‌کننده» ارائه کردند.

برهان‌الدین دوران، مدیر ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه، نیز در شبکه ایکس نوشت که «توافق‌نامه مکه» علیه هیچ کشور مشخصی نیست و امنیت مشترک و بازدارندگی جمعی عربستان، پاکستان و ترکیه را تقویت خواهد کرد. به‌گفته او، این توافق به حفظ صلح و ثبات در منطقه کمک می‌کند.

وزیر امور خارجه فیدان: «هیچ کشوری که به ما حمله نکند، هدف ما نیست»

وزیر امور خارجه ترکیه، هاکان فیدان، با بیان اینکه «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» از نظر فنی با ماده ۵ پیمان ناتو درباره دفاع جمعی یکسان است، گفت: «هیچ کشوری که به ما حمله نکند، هدف ما نیست.»

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، که به‌عنوان مهمان در برنامه «میز سردبیری خبرگزاری آناتولی» در آتلیه حضور یافته بود، به پرسش‌های مطرح‌شده درباره تحولات روز پاسخ داد و به ارزیابی موضوعات مختلف پرداخت.

فیدان درباره «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» که روز گذشته میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی به امضا رسید، گفت: «واقعا روزی تاریخی بود. در سیاست خارجی‌ای که تحت رهبری رییس‌جمهورمان، رجب طیب اردوغان، دنبال کرده‌ایم، نقاط عطفی وجود دارد که سال‌هاست تحقق آن‌ها را هدف قرار داده‌ایم. ما شاهد رویدادی بودیم که به تحقق یکی از این نقاط عطف مربوط می‌شود.»

فیدان با اشاره به بی‌ثباتی مستمری که سال‌هاست در منطقه ادامه دارد، اظهار کرد: «جنگ‌ها، اشغالگری‌ها، تبعیدها و آوارگی مردم، رویدادهایی هستند که سال‌هاست در شرق و جنوب‌شرق نزدیک ترکیه، یعنی در جغرافیایی که در جهان عموماً با نام خاورمیانه شناخته می‌شود، ادامه دارند.»

او تاکید کرد که این بی‌نظمی موضوعی است که دولت‌های حزب عدالت و توسعه، که سال‌هاست در قدرت هستند، از نزدیک آن را پیگیری و تحلیل کرده‌اند و همواره اندیشیده‌اند که چگونه می‌توان برای این مشکلات راه‌حلی پایدار ایجاد کرد.

ترکیه دومین ارتش بزرگ در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی را در اختیار دارد و از جناح شرقی این ائتلاف حفاظت می‌کند. این کشور اوایل ژوئیه میزبان نشست سران ناتو بود که دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا نیز در آن حضور داشت.

عربستان سعودی

توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک طی اجلاس سه‌جانبه از سوی ولی‌عهد سعودی، رئیس ‌جمهوری ترکیه و نخست‌وزیر پاکستان امضا شد.

شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع پادشاهی عربی سعودی، تاکید کرد که «توافق‌نامه دفاع مشترک مکه» که میان سعودی، ترکیه و پاکستان جمعه 16 مرداد در مکه مکرمه امضا شد، چارچوب راهبردی را برای ایجاد یک شراکت دفاعی بلندمدت میان سه کشور فراهم می‌سازد.

وزیر دفاع سعودی، طی پیامی در حساب رسمی خود بر «ایکس»، افزود که این توافق‌نامه بازدارندگی مشترک را تقویت کرده و هماهنگی و همگرایی دفاعی میان سه کشور را تحکیم می‌بخشد؛ اقدامی که به حمایت از امنیت و ثبات منطقه و تقویت امنیت و صلح در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی کمک خواهد کرد.

اظهارات خالد بن سلمان پس از آن مطرح شد که شاهزاده محمد بن سلمان، ولی‌عهد و رییس شورای سعودی، رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهوری ترکیه، و محمد شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در جریان اجلاس سه‌جانبه‌ای که در مکه مکرمه برگزار شد، «توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک» را امضا کردند.

پاکستان
شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، تاکید کرد که «توافق‌نامه مکه برای دفاع مشترک» یک «نقطه عطف مهم در مسیر همکاری میان سه کشور برادر است که روابط آن‌ها بر اعتماد متقابل، سرنوشت مشترک و باور به اهمیت تحکیم امنیت و ثبات و حفظ صلح منطقه‌ای استوار است.»

وی در پیام‌هایی بر «ایکس» نوشت: «امضای این توافق در جوار مکه مکرمه و در کنار الحرمین الشریفین، بُعدی تاریخی و نمادین به آن بخشیده است که نشان‌دهنده عمق مسئولیت مشترک در قبال امنیت کشورهای ما، خدمت به منافع ملت‌هایمان و کمک به تقویت ثبات جهان اسلام است.»

ترکیه و عربستان: توافق مکه تهدید علیه کشور خاصی نیست

رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه، ساعتی بعد از اعلام خبر انعقاد این توافق، در شبکه ایکس نوشت توافق دفاع مشترک مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان برای پیوستن همه «کشورهای برادر» که خواهان صلح، رفاه و ثبات منطقه هستند، باز است.

اردوغان نوشت این توافق بر پایه «بازدارندگی جمعی» است و به گسترش همکاری‌های امنیتی و دفاعی، توسعه پروژه‌های مشترک صنایع دفاعی و مبارزه با تروریسم کمک خواهد کرد. او افزود این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد.

برهان‌الدین دوران، مدیردفتر ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه، هم در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «توافق مکه علیه هیچ کشور خاصی نیست، امنیت مشترک و بازدارندگی جمعی سه کشور را تقویت خواهد کرد و از این طریق، نقش مهمی در حفظ صلح و ثبات در منطقه ما ایفا خواهد کرد.»

رائد کریملی، معاون وزیر خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، نیز در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشته: «این توافق تلاشی برای ایجاد یک محور نظامی یا یک بلوک فرقه‌ای نیست. این توافق هم‌چنین با هیچ‌گونه جاه‌طلبی هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی ارتباطی ندارد، بلکه تمرکز آن بر ایجاد توانمندی‌های پایدار است.»

او افزوده که این توافق دفاعی مشترک با ترکیه و پاکستان، ارتباطی با «هیچ‌گونه جاه‌طلبی هسته‌ای» ندارد و تهدیدی برای هیچ کشوری در منطقه محسوب نمی‌شود.

عبدالله خان، تحلیل‌گر دفاعی در پاکستان، این توافق را نتیجه طبیعی و رسمی‌شدن چند دهه روابط راهبردی میان سه کشور دانست و گفت تغییر محیط امنیتی منطقه و تحول در ماهیت جنگ‌ها، نیاز به همکاری نزدیک‌تر را افزایش داده است.

او توافق را «کاملا دفاعی» و غیرمتوجه به کشور خاصی توصیف کرد و گفت بازدارندگی جمعی با افزایش هزینه تجاوز، با هدف جلوگیری از وقوع درگیری شکل گرفته است.

به‌گفته خان، سه کشور توانمندی‌های مکملی دارند: پاکستان تجربه نظامی و تخصص در مدیریت تشدید تنش‌ها را در اختیار دارد؛ عربستان از قدرت اقتصادی و نفوذ منطقه‌ای برخوردار است؛ و ترکیه نیز دارای فن‌آوری پیشرفته دفاعی و ظرفیت صنعتی قابل توجه است.

اوزگور اونلوحیصارچی‌کلی، مدیر دفتر آنکارای اندیشکده «صندوق مارشال آلمان»، گفت توافق جدید حاصل نگرانی مشترک سه کشور درباره تجزیه دولت‌ها، جنگ داخلی و گسترش گروه‌های مسلح غیردولتی است.

او گفت: «این توافق بازتاب تمایل فزاینده آن‌ها برای ثبات بیشتر در منطقه است. آن‌ها فروپاشی دولت‌ها، جنگ داخلی و حضور بازیگران غیردولتی را از منابع بی‌ثباتی می‌دانند.»

به گفته او، پاکستان، عربستان و ترکیه نگرانی‌های متفاوتی درباره ایران و اسرائیل دارند. پاکستان از نظر جغرافیایی فاصله بیش‌تری از این مناقشه‌ها دارد؛ ترکیه و عربستان هر دو ایران و اسرائیل را عوامل بی‌ثباتی می‌دانند، اما آنکارا نگرانی بیش‌تری درباره اسرائیل و ریاض نگرانی بیش‌تری درباره ایران دارد.

ونلوحیصارچی‌کلی گفت: «در نهایت، هر سه کشور نگران بی‌ثباتی هستند.»

واکنش نماینده مجلس شورای اسلامی ایران: برای ریاض امنیت نمی‌آورد

ابراهیم رضایی، عضو كميسيون امنيت ملی و سياست خارجی مجلس شورای اسلامی، عربستان سعودی را به‌طور غیرمستقیم تهدید کرد که پیمان دفاعی مکه برای آن‌ها امنیت به‌همراه نخواهد آورد.

رضایی در شبکه ایکس نوشت: «سعودی‌ها باید بدانند که توافق کاغذی با ترکیه و پاکستان برای آن‌ها امنیت‌آور نیست، همان‌طور که سال‌ها شیردهی یکطرفه به آمریکایی‌ها برایشان امنیت نیاورد.»

او ریاض را به «گدایی امنیت» متهم کرده و به مقامات این کشور توصیه کرده به جای آن، سیاست‌هایشان را «اصلاح» کنند.

این در حالی است که جمهوری اسلامی در واکنش به حملات اسرائیل و آمریکا به ایران، به شماری از مناطق عربستان سعودی از جمله پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های غیرنظامی در این کشور حمله کرد.

بحران خاورمیانه

خاورمیانه از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل، نزدیک به سه سال است که در آتش درگیری‌ها می‌سوزد و 2 میلیون چهاصد هزار جمعیت غزه گرسنه و تشنه و دون سرپناه آوارده کوه و دشت شده‌اند. نزدیک به 80 هزار نفر از مردم غزه توسط ارتش اسرائیل قتل‌عام شده‌اند. و هنوز سرنوشت آینده مردم غزه روشن نیست.

هم‌چنین اسرائیل به جنوب لبنان حمله کرده، بخش‌هایی از خاک سوریه را تصرف کرده است.

پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، تقریبا همه کشورهای منطقه نوعی حمله فرامرزی یا آتش موشکی و پهپادی را تجربه کرده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران نیز به پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های غیرنظامی در عربستان سعودی، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان، اردن و اسرائیل حمله کرده است.

اگرچه ترکیه و پاکستان که در حاشیه مرزهای خاورمیانه قرار دارند تاکنون از حملات مستقیم گسترده در امان مانده‌اند، اما هر دو کشور نگران تشدید درگیری‌هایی هستند که امنیت و سلامت اقتصادی خودشان را نیز تهدید می‌کند.

برای عربستان سعودی، پیامدهای سه سال درگیری در خاورمیانه شدیدتر بوده است؛ به‌گونه‌ای که صادرات نفت و برنامه‌های بلندپروازانه توسعه‌ای این کشور را در معرض خطر قرار داده و پرسش‌های جدی درباره قابلیت اتکای چتر امنیتی دیرینه آمریکا ایجاد کرده است.

امضای این توافق در روز جمعه در مکه، بار نمادین بیش‌تری به پیمانی می‌بخشد که بر پایه روابط نظامی دوجانبه پاکستان و عربستان و اکنون ترکیه بنا شده است.

پاکستان طی دهه‌ها آموزش و کمک‌های فنی در اختیار نیروهای سعودی قرار داده است؛ در حالی که ترکیه و پاکستان نیز ناوهای جنگی و هواپیماهای آموزشی میان خود مبادله کرده‌اند. در سال ۲۰۲۳، ریاض با خرید پهپادهای ترکیه‌ای موافقت کرد؛ قراردادی که آنکارا آن را بزرگ‌ترین قرارداد صادراتی صنایع دفاعی خود توصیف کرد.

رویترز در ماه مه گزارش داده بود که پاکستان حدود ۸ هزار نیرو، جنگنده، پهپاد و سامانه پدافند هوایی به عربستان اعزام کرده و همزمان به دنبال گسترش همکاری‌های امنیتی با کشورهای خلیج فارس بوده است. هم‌چنین رویترز در ماه ژوئیه گزارش داد که اسلام‌آباد مذاکراتی را با کویت برای گسترش یک پیمان همکاری آغاز کرده است؛ توافقی که در ازای همکاری‌های انرژی و سرمایه‌گذاری دنبال می‌شود.

حمایت قطر از عربستان در برابر حملات حوثی‌ها

هم‌زمان با فضای امنیتی منطقه، وزارت امور خارجه قطر روز جمعه اعلام کرد که هدف قرار دادن غیرنظامیان را رد می‌کند و با اقدامات عربستان سعودی در واکنش به حمله حوثی‌های یمن به منطقه نجران در جنوب این کشور اعلام همبستگی می‌کند.

قطر پیش‌تر نیز در واکنش به حملات حوثی‌ها به جنوب عربستان، ضمن محکوم کردن این حملات، بر حمایت کامل خود از اقدامات ریاض برای حفظ امنیت، ثبات و حاکمیت این کشور تاکید کرده بود.

حمله نفتکش متعلق به شرکت نفت «ادنوک» امارات عربی متحده و موضع عربستان

سعودی هدف گرفتن یک نفتکش اماراتی هنگام عبور از تنگه هرمز را محکوم کرد

وزارت خارجه امارات: اقدامات سپاه پاسداران ایران در هدف قرار دادن کشتیرانی تجاری و استفاده از تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار یا باج‌گیری اقتصادی، دزدی دریایی محسوب و تهدیدی مستقیم علیه ثبات منطقه و ملت‌های آن و نیز امنیت جهانی انرژی، تلقی می‌شود

وزارت خارجه سعودی، شنبه هفدهم مرداد اعلام کرد که پادشاهی عربی سعودی هدف گرفتن یک نفتکش متعلق به شرکت نفت «ادنوک» امارات عربی متحده، هنگام عبور آن از تنگه هرمز را محکوم کرده و نسب به آن شدیدا ابراز انزجار می‌کند.

بیانیه وزارت خارجه سعودی نیز چنین حملاتی را مردود دانسته و آن را اقدام علیه امنیت و ایمنی دریانوردی و هم‌چنین تهدیدی علیه امنیت عرضه جهانی انرژی توصیف کرد.

سعودی تاکید کرد که ادامه حملات ایران، نقض جدی و آشکار قوانین و هنجارهای بین‌المللی، از جمله قطع‌نامه شماره 2817 شورای امنیت سازمان ملل، به شمار می‌رود؛ قوانینی که آزادی کشتیرانی و عبور ایمن از گذرگاه‌های دریایی را تضمین می‌کنند.

سعودی هم‌چنین تهران را مسئول عواقب ادامه این حملات تجاوزکارانه پلید دانسته و از ایران خواست تا برای حفظ امنیت، ثبات و سلامت منطقه، فورا به چنین نقض‌هایی پایان دهد.

در این بیانیه آمده است که سعودی مجددا ضمن تاکید بر همبستگی کامل خود با کشور برادر، امارات عربی متحده، از این کشور در اقداماتی که برای حفظ حاکمیت و منابع و دارایی‌های خود اتخاذ ‌کند، حمایت می‌کند.

شرکت ملی نفت ابوظبی «ادنوک» در امارات پیش‌ از این اعلام کرده بود که یکی از کشتی‌های این شرکت در ساعات اولیه صبح شنبه هفدهم مرداد، هنگام عبور از تنگه هرمز، هدف اصابت یک موشک قرار گرفته است.

این شرکت اعلام کرد که این حمله هیچ مصدومی بر جای نگذاشته و وضعیت نیز تحت کنترل قرار گرفته است.

از سوی دیگر، وزارت خارجه امارات عربی متحده در بیانیه‌ای تاکید کرد که این حمله، نقض آشکار قطعنامه شماره 2817 شورای امنیت سازمان ملل متحد است؛ قطعنامه‌ای که بر آزادی کشتیرانی تأکید کرده و هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری یا ایجاد اختلال در گذرگاه‌های دریایی بین‌المللی را رد کرده است.

این وزارتخانه هم‌چنین تاکید کرد که اقدامات سپاه پاسداران ایران در هدف قرار دادن کشتیرانی تجاری و استفاده از تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار یا باج‌گیری اقتصادی، دزدی دریایی محسوب و تهدیدی مستقیم علیه ثبات منطقه و ملت‌های آن و نیز امنیت جهانی انرژی، تلقی می‌شود.

بحران تنگه هرمز ادامه دارد

ایران و آمریکا در ماه ژوئن تفاهم‌نامه‌ای برای توقف درگیری‌ها و پیش‌برد مذاکرات با هدف پایان دادن به جنگ امضا کردند، اما این توافق ظرف چند روز از هم پاشید و حملات متقابل از سر گرفته شد.

در حالی که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، اوایل این هفته گفته بود که توافق با ایران «ممکن است به‌زودی» حاصل شود، اما جی‌دی ونس، معاون او، روز شنبه محتاط‌تر سخن گفت و تاکید کرد که با وجود پیشرفت مذاکرات، هنوز کار زیادی باقی مانده است.

سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، روز شنبه ۱۷ مرداد در استان هرمزگان گفته بود بازگشایی تنگه هرمز تابع سازوکارهای حقوقی و دفاعی مستقلی است. او گفت:

بازگشایی تنگه هرمز سازوکار حقوقی و دفاعی خاص خود را دارد و این موضوع کاملا مستقل بوده و هیچ‌گونه ارتباطی به فرایند مذاکرات میان ایران و عمان ندارد.

محبی تنگه هرمز را فراتر از یک مسیر تجاری توصیف کرد و گفت جمهوری اسلامی ایران این آبراه را بخشی از ظرفیت ژئوپلیتیکی و حاکمیتی خود می‌داند.

او درباره شرایط بازگشایی تنگه گفت: بازگشایی این تنگه کاملا تابع شرایطی است که جمهوری اسلامی ایران رسمیت داده و ابلاغ کرده است. به‌گفته سخنگوی سپاه، زمان و نحوه بازگشایی تنگه به میزان پذیرش این شرایط از سوی آمریکا بستگی دارد.

بیش از ۲۰ ناو جنگی آمریکا بنادر ایران را محاصره کرده‌اند

ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا‌(سنتکام) اعلام کرد بیش از ۲۰ کشتی جنگی ایالات متحده برای پشتیبانی از مأموریت‌های نظامی، از جمله اجرای دقیق محاصره اقتصادی ایران توسط ایالات متحده، به خاورمیانه اعزام شده‌اند.

بر اساس این گزارش، تا ۱۸ مرداد، سنتکام ۵۵ کشتی تجاری را تغییر مسیر داده، دو کشتی را غیرفعال کرده و دو کشتی دیگر را نیز توقیف کرده است تا «از رعایت این مقررات اطمینان حاصل کند.»

ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا در شبکه ایکس تصویری از ملوانان آمریکایی در عرشه ناو جنگی یو اس اس راس‌(دی‌دی‌جی ۷۱) را منتشر کرده و نوشته آن‌ها در حال نگهبانی در جریان ماموریت یادشده هستند.

راس یکی از بیش از ۲۰ کشتی جنگی ایالات متحده است که به خاورمیانه اعزام شده‌اند.

نتیجه‌گیری

پیمان سه‌جانبه مکه بر پایه همکاری‌های نظامی دیرینه میان اعضای آن شکل گرفته است. عربستان و پاکستان در شهریور ۱۴۰۴ پیمان دفاع متقابلی امضا کرده بودند که همان اصل «حمله به یکی، حمله به هر دو» را دربر داشت. پاکستان طی دهه‌های گذشته نیروهای سعودی را آموزش داده و براساس گزارش رویترز، در جریان جنگ کنونی حدود هشت هزار نیروی نظامی، جنگنده، پهپاد و یک سامانه پدافند هوایی در عربستان مستقر کرده است. ترکیه و پاکستان نیز در زمینه آموزش نظامی، مبادله کشتی‌های جنگی و هواپیماهای آموزشی همکاری دارند و عربستان از خریداران مهم پهپادهای ترکیه است.

ریاض هم‌زمان در حال سازمان‌دهی یک ائتلاف دریایی چندملیتی برای حفاظت از کشتیرانی و مسیرهای انتقال انرژی در دریای سرخ و باب‌المندب است؛ طرحی که ترکیه و پاکستان از آن حمایت کرده‌اند. حملات حوثی‌ها به تأسیسات آرامکو و کشتی‌های مرتبط با عربستان، در کنار کاهش شدید عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، دو مسیر اصلی صادرات نفت عربستان را با خطر مواجه کرده است.

در واقع پیمان مکه، نشانه تلاش قدرت‌های منطقه‌ای برای ایجاد ساختار امنیتی مستقل‌تری است. عبدالعزیز صقر، رییس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، گفته است همکاری سه کشور می‌تواند وزن سیاسی و دفاعی آن‌ها را افزایش دهد و به شکل‌گیری یک معماری امنیتی منطقه‌ای منجر شود. در مقابل، بورجو اوزچلیک، پژوهشگر مؤسسه خدمات متحد سلطنتی بریتانیا، معتقد است هدف توافق بیش از آن‌که حرکت به سوی جنگ مستقیم با ایران باشد، مهار قدرت تهران و ایجاد بازدارندگی در برابر ایران و اسرائیل است.

هدف این توافق‌نامه، تقویت بازدارندگی جمعی و گسترش همکاری‌های دفاعی میان سه کشور عنوان شده است. هم‌چنین بر اساس مفاد آن، هرگونه حمله مسلحانه به یکی از کشورهای امضا‌کننده این توافق‌نامه، حمله به همه طرف‌ها تلقی می‌شود؛ اقدامی که در چارچوب یک شراکت استراتژیک با هدف حمایت از امنیت و ثبات و مقابله با چالش‌های مشترک صورت گرفته است.

با این حال، روشن نیست اگر نیروهای حوثی‌ها، احتمالا نیروهای شیعی عراق و یا جمهوری اسلامی، هم‌چون گذشته به عربستان حمله کنند ترکیه و پاکستان درچه سطحی علیه نیروهای که به عربستان حمله کردند حمله خواهند کرد؟!

اما آن‌چه که روشن است خاورمیانه در معرض تغییر و تحول همه‌جانبه‌ای قرار دارد و فعلا نماد بیرونی آن جنگ اسرائیل در لبنان و غزه، جنگ آمریکا علیه ایران، تمام منطقه را در برگرفته و بحران تنگه هرمز نیز برطرف نشده است. هنوز آمریکا و ایران بر سر توافق 14 ماده‌ای خود در بن‌بست قرار دارند. در نتیجه همه این وقایع به ما می‌گویند که خاورمیانه دست‌کم در کوتاه‌مدت، متاسفانه به صلح و آرامش دست پیدا نخواهد کرد.

جنبه‌های بازدارندگی توافق «قابل توجه» است، اما هنوز مشخص نیست چه سازوکارهایی برای اجرای آن پیش‌بینی شده، چه توانمندی‌هایی میان سه کشور به اشتراک گذاشته خواهد شد و وضعیت نظامی مشترک آن‌ها چگونه خواهد بود.

دوشنبه نوزدهم مرداد 1405-دهم آگوست 2026

نوشته آیا دوستان امروزی جمهوری اسلامی دشمنان فردای او خواهند شد! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

آزادی، همیشه آزادی دگر اندیشان است

  (روزا لوکزامبورگ)

«هادی مطر»، ضارب «سلمان رشدی» و شهروند 28 ساله لبنانی–آمریکایی روز چهارشنبه هفتم مردادماه 1405، از سوی هیات منصفه دادگاهی فدرال در بوفالوی ایالت نیویورک در تمامی اتهامات مرتبط با «تروریسم»، مجرم شناخته شد. او که پیش‌تر بابت اتهام «اقدام به قتل» در دادگاهی در نیویورک به تحمل ۲۵ سال حبس محکوم شده بود، حالا احتمالا باید تمام عمرش را در زندان بگذارند. 

بر اساس گزارش‌ها، پدر مطر نزدیک به «حزب‌الله» لبنان است که از ۱۶ مهر ۱۳۷۶، در فهرست سازمان‌های تروریستی خارجی ایالات متحده قرار دارد. او که اهل نیوجرسی در آمریکاست، بارها به جنوب لبنان سفر کرده است. 

دادستان‌های آمریکایی می‌گویند او با انگیزه اجرای فتوای روح‌الله خمینی تنها در عرض ۳۰ ثانیه 15 ضربه به چشم راست، صورت و گردن، شکم و سینه و دست و بازوی این نویسنده سرشناس چاقو زده است؛ ضرباتی که اگرچه جان رشدی را نگرفت ولی چشم راست او را کاملا نابینا کرد، آسیب جدی به کبد و اندام‌های داخلی او وارد کرد و با قطع عصب، یکی از دست‌هایش را از کار انداخت. 

«روح‌الله خمینی»، موسس و اولین رهبر جمهوری اسلامی ایران، چند ماه پیش از مرگش، در بهمن‌ماه ۱۳۶۷ فتوای قتل رشدی را به‌دلیل «ارتداد» صادر کرد.

درباره انگیزه هادی مطر و فتوای خمینی که جمهوری اسلامی و شخص «علی خامنه‌ای»، رهبر کشته‌شده جمهوری اسلامی آن را «فتوای مذهبی» می‌خواندند ولی بنیاد ۱۵ خرداد، نهاد مذهبی و حکومتی زیر نظر ستاد اجرایی فرمان امام در ایران، برایش اجرایش جایزه 3/3 میلیون دلاری تعیین کرده بود، چه می‌دانیم؟ 

متن فتوای خمینی بر علیه سلمان رشد و ناشران کتاب وی

بسمه تعالی 

انا لله و انا الیه راجعون

به اطلاع مسلمانان غیور سراسر جهان می‌رسانم مؤلف کتاب «آیات شطانی‌» که علیه اسلام و پیامبر و قرآن، تنظیم شده است، هم‌چنین ناشرین مطلع از محتوای آن، محکوم به اعدام می‌باشند. از مسلمانان غیور می‌خواهم تا در هر نقطه که آنان را یافتند، سریعا آن‌ها را اعدام نمایند تا دیگر کسی جرأت نکند به مقدسات مسلمین توهین نماید و هر کس که در این راه کشته شود، شهید است ان شاء الله. ضمنا اگر کسی دسترسی به مؤلف کتاب دارد ولی خود قدرت اعدام او را ندارد، او را به مردم معرفی نماید تا به جزای اعمالش برسد. والسلام علیکم و رحمة الله وبرکاته.

روح الله الموسوی الخمینی

29 بهمن 1367/ 11 رجب 1409

حمله به سلمان رشدی

۲۱ مرداد ۱۴۰۱، سلمان رشدی، نویسنده سرشناس هندی‌تبار و شهروند دوتابعیتی بریتانیایی–آمریکایی، قرار بود در یک رویداد ادبی در انستیتو «شاتاکوا» در شاتاکوای ایالت نیویورک سخنرانی کند که در مقابل چشمان افراد حاضر در این سخنرانی مورد حمله با چاقو قرار گرفت. وقتی نام رشدی برای سخنرانی توسط مجری خوانده شد، هادی مطر، جوانی که آن زمان تنها ۲۴ سال داشت در عرض ۳۰ ثانیه با ۱۵ ضربه چاقو به سر و صورت و قفسه سینه و شکم و بازو و دستش، قصد جانش را کرد.

در تصاویر و ویدیوهایی که بعد از این حمله منتشر شد، خون روی دیوار پاشیده و رشدی روی زمین در تقلا برای زندگی است؛ تقلایی که ماه‌ها به طول انجامید تا او دوباره به زندگی بازگردد، البته با یک چشم نابینا شده، دست ناتوان از حرکت و زخم‌هایی ماندگار در صورت و بدن. مطر که همان‌جا بازداشت شد، روز بعد به «تعرض» و «اقدام به قتل» متهم شد. او طی ماه‌ها دادرسی، نهایتا در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ در اتهام «اقدام به قتل» در دادگاه ایالتی نیویورک مجرم شناخته شده و به تحمل 25 سال حبس محکوم شد. پرونده او اما هنوز بابت اتهام فدرال «تروریسم» باز بود و در این مورد نیز روز هفتم ‌مرداد ۱۴۰۵، هیات منصفه دادگاه فدرال در بوفالوی ایالت نیویورک او را در تمامی اتهامات مرتبط با تروریسم «مجرم» شناخت. 

این رای پس از چند ساعت شور هیات منصفه صادر شد و دادستان‌های فدرال اعلام کردند حمله مرداد ۱۴۰۱‌(اوت ۲۰۲۲) به سلمان رشدی با انگیزه اجرای فتوای روح‌الله خمینی، نخستین رهبر جمهوری اسلامی، انجام شده است. با این‌که هیات منصفه رای به مجرم بودن مطر در اتهامات مربوط به تروریسم داده است، دادگاه فدرال قرار است سوم‌نوامبر، یعنی ۱۲ آبان ‌۱۴۰۵، درباره مجازات او تصمیم‌گیری کند و او ممکن است با حکم حبس ابد روبه‌رو شود.

بر اساس گزارش‌های منتشر شده در رسانه‌های آمریکایی، پدر مطر به «حزب‌الله» نزدیک است که از سال ۱۹۹۷، در لیست سازمان‌های تروریستی خارجی ایالات متحده قرار دارد. حزب‌الله یکی از قدیمی‌ترین و مشهورترین گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی است و اهمیت آن هم برای جمهوری اسلامی در درگیری‌های نظامی اخیر ایران در دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه ایران با اسراییل و ایالات متحده بیش‌تر از همیشه معلوم شده است. 

اما، «مایکل دی جیاکومو»، دادستان ایالات متحده، روز چهارشنبه هفتم مرداد پس از صدور رای هیات منصفه در بیانیه‌ای گفت: «او (هادی مطر) ماه‌ها برنامه‌ریزی و آماده‌سازی برای اجرای آن‌چه که امیدوار بود اعدام سلمان رشدی و احتمالا پیروی از راه شهدایی باشد که تحسین‌شان می‌کرد، صرف کرد.»

بر اساس گزارش «فری پرس»، رسانه حامی آزادی بیان در نیویورک، بخشی از این آماده‌سازی مربوط به دیدارهای مطر از خانواده‌اش در جنوب لبنان بوده است. پیش‌تر دو خبرنگار این رسانه، در گزارشی از روابط نزدیک پدر و خانواده مطر با حزب‌الله پرده برداشته و به نقل از یکی از شیوخ محلی از روستای خانوادگی مطر نوشته بودند: «من کاملا متقاعد شده‌ام که هادی حمله به سلمان رشدی را تحت تاثیر ایدئولوژی حزب‌الله انجام داده است.»

جان آیزنبرگ، معاون دادستان کل آمریکا در امور امنیت ملی نیز در جریان بررسی این پرونده با این نظر موافق بوده و پس از رای مجرمیت هادی مطر در دادگاه فدرال به رسانه‌ها گفته است که مطر «بیش از یک سال خود را در ایدئولوژی خشونت‌آمیز حزب‌الله غرق کرده و آماده عمل به فتوایی شده بود که توسط آیت‌الله‌های ایران صادر شده و خواستار قتل آقای رشدی شده بود.»

رشدی اما در سال ۱۹۸۹، یک سال پس از انتشار رمان «آیات شیطانی» در پی فتوای روح‌الله خمینی تهدید به مرگ شد؛ خمینی فتوایی مبنی بر «مرتد» و «مهدور‌الدم» بودن او صادر کرده بود. این‌ها در همه در حالی صورت می‌گرفت که خیابان‌های شهرهای بزرگ کشورهای با جمعیت بالای مسلمان مثل هند و پاکستان و حتی شهرهای مسلمان‌نشین‌ بریتانیا، مملو از مسلمان‌های خشمگینی بود که به گواه گزارش‌های متعدد حتی کتاب رشدی را نخوانده بودند ولی خواهان مرگ او بودند. 

پلیس بریتانیا شبانه‌روزی مراقب رشدی بود. کم‌تر از دو سال بعد، «هیتوشی ایگاراشی»، مترجم ژاپنی آیات شیطانی  یک مترجم ژاپنی که کتاب او را به ژاپنی ترجمه کرده بود به‌دست بنیادگرایان اسلامی کشته شد. مترجمان دیگری که آیات شیطانی او را به زبان‌های دیگر ترجمه کرده بودند نیز مورد حمله قرار گرفتند. 

در اواسط دهه۷۰، به‌نظر می‌رسید که این فتوای خمینی فراموش شده و جمهوری اسلامی که خواهان تنش‌زدایی با غرب و کشورهای منطقه بود، اعلام کرد از این فتوا فاصله گرفته است، این فتوا اما هرگز به‌طور رسمی لغو نشد. ۲۰ سال بعد، علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، اعلام کرد که این فتوا هم‌چنان معتبر است. مدتی قبل از آن هم، بنیاد ۱۵ خرداد وابسته به ستاد اجرایی فرمان امام که برای سال‌ها زیر نظر علی خامنه‌ای فعالیت کرده و امپراتوری مالی او محسوب می‌شود، در سال ۱۳۹۱ جایزه قتل رشدی را از 7/2 میلیون دلار به 3/3 میلیون دلار افزایش داد.

شواهد دادگاه برای ارتباط بین هادی مطر و فتوای خمینی چیست؟

جان آیزنبرگ، معاون دادستان کل آمریکا در امور امنیت ملی، گفته است که حمله به رشدی در جریان یک نشست فرهنگی و مسالمت‌آمیز، «یادآور گستره جهانی تروریسم ایران» است و با این رای «عدالت اجرا شده است.» جمهوری اسلامی البته هرگونه دخالت در این حمله را رد کرده است.

بر اساس گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی، دادستان‌های فدرال در جریان دادگاه با استناد به پیام‌های رد و بدل‌ شده در شبکه‌های پیام‌رسان اعلام کردند که هادی مطر از سال ۲۰۲۱ درباره فتوای قتل سلمان رشدی گفت‌وگو می‌کرده و معتقد بوده نویسنده کتاب «آیات شیطانی» به اسلام توهین کرده است.

به گفته دادستان‌ها، اسناد دادگاه نشان می‌دهد مطر در ابتدا از «افشا کردن» سلمان رشدی سخن گفته، اما بعدها تصمیم خود برای کشتن او را مطرح کرده و در یادداشتی شخصی نوشته است: «باید هرچه زودتر او را بکشیم.» 

هم‌چنین او ماه‌ها برنامه‌های عمومی و محل حضور سلمان رشدی را زیر نظر داشته و سرانجام هنگام معرفی این نویسنده برای سخنرانی، با چاقو به او حمله کرده است.

در سوی دیگر، وکلای مدافع هادی مطر در دادگاه استدلال کرده‌اند که دادستان‌ها مدرکی برای اثبات انگیزه یا وضعیت ذهنی هادی مطر ارایه نکرده‌اند. خود مطر نیز در دادگاه حاضر به ادای شهادت نشده است. سلمان رشدی که به‌عنوان شاهد در دادگاه حضور یافته، درباره مهاجم گفته است: «نمی‌توانم درباره انگیزه یا هدف او اظهارنظر کنم، اما زخم‌ها در سراسر بدنم پراکنده بود.»

بی‌تردید فتوای خمینی روی این اقدام هادی مطر، موثر بوده است.

کشتار هزاران زندانیان سیاسی در سال 1367

خمینی ششم مرداد ۶۷ فتوای اعدام تمام زندانیان «سر موضع» را صادر کرد. در ۲۵ بهمن همین سال فتوای قتل سلمان رشدی از سوی او صادر شد.

خمینی در سال‌های پایانی عمرش پس از برکناری آیت‌الله منتظری از  جانشینی رهبری و قتل‌عام زندانیان سیاسی در بهار و تابستان ۱۳۶۷، قطع‌نامه ۵۹۸ سازمان ملل مبنی بر آتش‌بس جنگ هشت ساله ایران و عراق را پذیرفت. سپس او، فتوا علیه سلمان رشدی ر اصادر کرد.

قتل‌عام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ که بر پایه فتوای ارتداد خمینی برای زندانیان سیاسی چپ‌ و «محاربه» و «افساد فی الارض» برای زندانیان سیاسی هوادار و یا عضو سازمان مجاهدین خلق بود.

سلمان رشدی و رمان آیه‌های شیطانی

سلمان رشدی در سال ۱۹۴۷م در بمبئی هند به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه مبلغان مسیحی انگلیس‌زبان گذراند و در پی مهاجرات خانواده‌اش به انگلستان، در کالج کمبریج مشغول به تحصیل شد. رشدی در سال ۱۹۶۸ به پاکستان رفت و در تلویزیون مشغول به کار شد، اما پس از یک سال به انگلستان بازگشت و تابعیت بریتانیا را دریافت کرد. سلمان رشدی که در خانواده‌ای مسلمان به دنیا آمده بود، تا پیش از کتاب آیه‌های شیطانی، سه رمان دیگر نوشته بود: بچه‌های نیمه‌شب، شرم و آخرین آه مور.

هر چهار اثر، مرتبط با فرهنگ و تاریخ مردم شبه قاره هند دانسته شده است. مهدی سحابی‌(درگذشته ۱۳۸۸ش) رمان شرم نوشته سلمان رشدی را به فارسی ترجمه کرد که در سال ۱۳۶۴ش، برنده جایزه بهترین رمان خارجی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد.

رمان «آیات شیطانی»‌Satanic Verses)‌)، چهارمین رمان «سلمان رشدی» است؛ این کتاب جنجال‌برانگیز، برای نویسنده‌اش، جایزه «وایت‌برد» را به ارمغان آورد، در همین سال کتاب به فهرست نهایی جایزه «بوکر» نیز راه یافت، اما موفقیتی کسب نکرد.

چکیده‌ای از داستان اصلی کتاب آیات شیطانی: «هواپیمائی از هند که توسط گروهی از سیک‌ها ربوده‌ شده بر فراز انگلیس منفجر و تمام سرنشینان آن به جز دو هنرپیشه هندی مسلمان که قهرمان‌های اصلی داستان می‌باشند کشته می‌شوند. هنرپیشه سرشناس بالیوود که نقش تخصصیش بازی در نقش خدایان هندوست؛ نفر نخست «جبرئیل فرشته» نام دارد، و دیگری «صلاح‌الدین چمچا» فرزند یک بازرگان که ملیت هندی خویش را کنار گذارده و به‌عنوان «دوبلور» در انگلیس فعالیت می‌کند. به‌دنبال این انفجار هر دو داخل کانال آبی سقوط کرده و به‌ طرز جادوئی نجات می‌یابند. در یک استحالهٔ معجزه‌آسا، «جبرئیل فرشته» واقعا هویت جبرئیل‌(برترین فرشته مقرب در ادیان ابراهیمی که او را رابط میان خداوند و پیامبران می‌دانند) را می‌گیرد و «چمچا» نیز هویت یک روح پلید. پس از یافته‌شدن در ساحل، «چمچا» توسط پلیس به‌ظن مهاجر غیرقانونی بودن دستگیر می‌شود، درحالیکه «جبرئیل» بی‌تفاوت جریان را نظاره می‌کند. دو قهرمان برای بازیابی زندگی خود تلاش می‌کنند. «جبرئیل» در جست‌و‌جوی عشق گمشده خویش، کوهنوردی با نام «الی کن» را می‌یابد، ولی بیماری روانی او بر پیوندشان سایه می‌افکند. صلاح‌الدین «چمچا» نیز که به‌گونه‌ای معجزه‌آسا ساختار انسانی خویش را بازیافته، به‌دنبال کینه‌جوئی از جبرئیل برای واگذاشتن او پس از واقعه سقوط از هواپیمای ربوده‌شده است. وی این اندیشه را با افروختن آتش حسد در «جبرئیل» و نابودسازی رابطه‌اش با «الی کن» عملی می‌سازد. در تنگنای دیگری در داستان، جبرئیل بر آنچه صلاح‌الدین انجام داده آگاه می‌شود، ولی او را می‌بخشد و حتی جانش را نجات می‌دهد. هر دوِی آن‌ها به هند باز می‌گردند. «جبرئیل» که هنوز از بیماریش رنج می‌برد در یک طغیان حسادتی دیگر «الی کن» را به قتل می‌رساند و سپس خودکشی می‌کند. «صلاح‌الدین چمچا» نیز که نه‌تنها مورد بخشایش جبرئیل قرارگرفته، بلکه با پدر و نیز هویت هندی فراموش شده‌اش به آشتی رسیده، و برآن می‌شود که در هند باقی بماند.

واقعا چرا این کتاب برای مسلمانان توهین‌آمیز تلقی گردیده‌ است و باعث شد که روح‌الله خمینی فتوای قتل سلمان رشدی را بدهد؟!

احتمالا یکی از این حکایات فرعی، شامل بیش‌ترین عناصری‌ است که برای مسلمانان توهین‌آمیز تلقی گردیده ‌است:

۱– این حکایت شامل بازگوئی دگرگون شده زندگی محمد(پیامبراسلام) در رمان با نام «محوند» در شهر مکه‌(در رمان با نام «جاهلیه») است. در میان این حکایت، بخش آیات شیطانی روایت می‌شود که در آن پیامبر ابتدا خبر از وحی آیاتی در پشتیبانی از بت‌های شرک‌آلود دیرینه می‌دهد ولی بعد آن را لغزشی برخاسته از القائات شیطانی عنوان می‌دارد. دو شخصیت نیز در حکایت معرفی می‌گردند که به مخالفت با «پیامبر» می‌پردازند: یکی زن کاهن بی‌دین شیطان‌صفتی با نام «هند» است و دیگری شاعری‌است بذله‌گو، گمان‌مند و هتاک با نام «بال». وقتی پیامبر پیروزمندانه به شهر بازمی‌گردد، «بال» خود را در یک روسپی‌خانه زیرزمینی که در آن روسپی‌ها نام همسران پیامبر را برخویش نهاده‌اند، پنهان می‌سازد. هم‌چنین یکی از صحابه پیامبر در تشکیک صحت گفتار او، مدعی می‌شود که پیامبر در بخش‌هایی از قرآن در حین وحی زیرکانه دست‌کاری کرده است.

۲– بخش دوم داستان؛ عایشه، رعیت هندی را به تصویر می‌کشد که مدعی می‌شود از جبرئیل‌(فرشته مقرب) بدو وحی می‌شود. او همه عوام روستایش را اغفال می‌کند تا با پای پیاده آهنگ سفری از برای زیارت به‌سوی مکه کنند، با این ادعا که می‌توانند پیاده از دریای عربی بگذرند. در این زیارت هنگامی‌ که باورمندان همه پا به دریا گذارده و ناپدید می‌شوند به پایانی مصیبت‌بار می‌انجامد. دراین‌میان شاهدان واقعه، شرح‌های ضدونقیضی از غرق شدن یا گذر معجزه‌وار این افراد از آب ارائه می‌دهند.

۳– بخش سوم؛ رؤیا یک رهبر مذهبی متحجر تبعیدی، با نام «امام» را در اواخر قرن بیستم به تصویر می‌کشد. این شخصیت کنایه‌ای شفاف به زندگی روح‌الله خمینی در زمان تبعیدش در پاریس دارد ولی هم‌چنین با دست‌مایه‌های اصلی راوی بازگشت کننده به شخصیت پیامبر در ارتباط است.

دفاع عطاءالله مهاجرانی از فتوای خمینی

کتاب «آیه‌های شیطانی»، چه رازی را برملا کرده بود که عطاءالله مهاجرانی وزیر ارشاد وقت محمد خاتمی، بلافاصله دست به کار شد و سلسله نوشته‌هایی را در روزنامه اطلاعات منتشر کرد تا «راز» توهین به مقدسات را در «آیه‌های شیطانی» کشف کند. در این نوشته‌ها، مهاجرانی از جمله احکام و احادیث را ردیف می‌کرد تا نتیجه بگیرد هر کس به پیامبر توهین کند، قتل‌اش واجب است.

سال‌هاست که مهاجرانی لندن‌نشین است اما هیچ‌وقت و هنوز هم با تمام وجودش از خمینی دفاع می‌کند.

سرانجام نوشته‌های مهاجرانی در یک مجموعه به صورت کتار منتشر گردید. مهاجرانی در این کتاب ۲۵۰ صفحه‌ای با عنوان «نقد توطئه آیات شیطانی»، مدعی شد که فتوای خمینی برای قتل رشدی کاملا صحیح است و رشدی را با کعب بن اشرف مقایسه می‌کند؛ تاجر یهودی جزیره‌العرب در زمان صدر اسلام که به دلیل سرودن اشعار جنسی درباره همسران پیامبر کشته شد.

مهاجرانی خود می‌گوید این کتاب را ظرف ۴۰ روز و پس از ماجرای فتوا، در حالی که تنها روزی نیم ساعت می‌خوابیده، نوشته است. او حتی پس از نقل مکان به لندن هم این نوشته‌ها را پس نگرفت و هم‌چنان از کتابش دفاع می‌کند. در سال ۲۰۰۷ که بلر به سلمان رشدی لقب «سِر»‌ اعطا کرد، مهاجرانی بار دیگر در این مورد به دولت بریتانیا حمله کرد و در تمام این سال‌ها نیز موضع خود را حفظ کرد.

سازمان سینمایی ایران در واکنش به نمایش موفق فیلم «عنکبوت مقدس» در جشنواره کن، به کارگردانی علی عباسی و بازی درخشان زر امیر ابراهیمی‌(که جایزه بهترین بازیگر زن را گرفت)، فیلم‌سازان را متهم کرد که در «مسیر سلمان‌رشدی‌ها در آیات شیطانی» حرکت می‌کنند.

سعید حدادیان، مداح، در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس‌(نزدیک به سپاه) همین تهدید را تکرار کرد و گفت: «این افراد امروز ناشناخته وارد این عرصه شدند؛ پس به آن‌ها عاقبت سلمان رشدی ملعون در پی صدور حکم اعدامش از سوی امام خمینی را یادآور می‌شوم. او بعد از این حکم، یک شب خواب راحت نداشت.»

پیامدهای فاجعه‌بار و کتاب جدید رشدی

پیش از هدف گرفتن خود سلمان رشدی در آگوست ۲۰۲۲، فتوای مرگ که رشدی آن را «تروریسم فرهنگی» می‌نامد، زمینه‌ساز حوادث تلخ و فاجعه‌باری شده بود.

در طول این سال‌ها، بسیاری برای اجرای حکم خمینی تلاش کردند. اولین مورد جدی در مرداد ۱۳۶۸ بود که مصطفی مازح، جوان ۲۱ ساله لبنانی متولد گینه، موفق شد به محل اقامت رشدی راه پیدا کند و قصد کشتن او را داشت اما پیش از آن‌که موفق شود، خود کشته شد. مقام‌های جمهوری اسلامی او را «شهید» ‌نامیدند. پیکر او از لندن به جنوب لبنان منتقل شد و برایش مقبره‌ ساختند و در بهشت زهرا نیز برایش یادبودی به پا کردند.

در سال ۱۹۹۱، هیتوشی ایگاراشی، مترجم ژاپنی این رمان، به دست دانشجویی بنگلادشی کشته شد. اتوره کاپریولو، مترجم ایتالیایی، همان سال هدف حمله قرار گرفت و زخمی شد. یک سال بعد، ویلیام نیگارد، ناشر نروژی کتاب، طی یک حمله به‌شدت زخمی شد. در سال ۲۰۱۲، رشدی در پی تهدیدها از ترس جان خود مجبور شد در جشنواره ادبیات جایپور در هند، کشور زادگاهش، شرکت نکند.

وازهمهفاجعه‌بارتربهآتشکشیدنهتلیدرشهرسیواسترکیهبودکهعزیزنسیندرآناقامتداشت. هر چند او نجات یافت، ولی سی و سه نفر در آن حمله جان خود را از دست دادند. به نجیب محفوظ، نویسنده مصری، در قاهره حمله شد. سلاح جنایت این بار هم چاقو بود، خوشبختانه سوءقصد ناکام ماند.

جنایت بر سر «آیه‌های شیطانی» سال‌ها به درازا کشید و به ترور اشخاص محدود نماند. آشوب‌ها شد و عده‌ای هم در آن جان خود را از دست دادند. عمل قبیح کتاب‌سوزی بار دیگر جان گرفت، که هم رقت‌انگیز بود و هم ترس‌آور. ولی فقط این‌ها نبود. مجادله دیگری هم در افکار عمومی و در بین اهل قلم بر سر تفسیر «توهین به مقدسات» جریان داشت که بعدها هم در جنجال کاریکاتورهای محمد و نشریه فکاهی شارلی ابدو بار دیگر داغ شد. این مجادله محدود به اروپا نبود و در جهان عرب با شدت بیشتری جریان داشت. صادق جلال‌العظم، نویسنده سوری چپ، در کتاب «سلمان رشدی و حقیقت در ادبیات» از این مجادله‌ها پرده برمی‌دارد و موضع محافظه‌کارانه بخشی از روشنفکران عرب را در برخورد با «آیه‌های شیطانی» مورد نقد قرار می‌دهد. او بی اما و اگر از این کتاب دفاع می‌کند و آن را به یک رمان تخیلی خلاصه نمی‌کند و به جنبه‌های تاریخی آن هم می‌پردازد.

کتاب «چاقو»

سلمان رشدی در کتاب «چاقو»، به بررسی ترور ناکام خود می‌پردازد و تصاویری شگفت‌انگیز از زندگی خود پس از حمله فردی متاثر از خمینی ارائه می‌دهد که به‌واقع الهام‌بخش است.

رشدی می‌گوید: «ماهیت داستانی را که این‌جا می‌گویم، این است که این روایتی است که در آن نفرت –چاقو هم‌چون استعاره‌ای از نفرت است– با عشق پاسخ داده می‌شود و سرانجام، این عشق است که بر نفرت غلبه می‌کند.»

«پس از ماه‌ها بستری بودن و تحمل درد، توانستم دوباره قلم به دست بگیرم و بنویسم. نوشتن برایم همواره یک ابزار نجات‌بخش بوده است، راهی برای بازگشت به زندگی عادی. هر کلمه‌ای که می‌نوشتم، مرا یک قدم به احیای خودم نزدیک‌تر می‌کرد.»

سلمان رشدی در جریان سخنرانی در نیویورک در ۲۱ مرداد ۱۴۰۱، از یک حمله با چاقو که به قصد کشت او صورت گرفت، جان سالم به در برد. یک چشمش را از دست داد، اما به‌طور خارق العاده‌ای زنده ماند: «حمله به من مانند یک صاعقه بود. ناگهانی، بی‌رحم و مرگبار. چاقو بارها و بارها به بدنم فرو رفت. در آن لحظات، تنها چیزی که به آن فکر می‌کردم، این بود که آیا می‌توانم زنده بمانم و بار دیگر نور خورشید را ببینم.»

در جایی گفته است «چشمم مانند یک تخم مرغ آب‌پز» روی صورتم آویزان شده بود. 

ضارب با سرعت از پله‌های سن بالا آمد و در زمان کوتاه ۲۷ ثانیه، ۱۲ بار با چاقو، ازجمله به گردن و شکم او ضربه زد. تصویر او از لحظه حمله و تلاشش برای بقا و زندگی، به‌غایت خیره‌کننده و قابل ستایش است: «چیزهایی بود که مردم واقعا می خواستند فورا به آن‌ها رسیدگی کنند. چیزهایی هم بود که من می‌خواستم بگویم. به هرکسی که ممکن بود توجه کند، با صدایی که از ته چاه می‌آمد می‌گفتم: «کارت‌های اعتباری‌ام در آن جیب است.» «کلیدهای خانه‌ام در جیب دیگر است.» صدای مردی را شنیدم که می‌گفت «چه اهمیتی دارد.» سپس صدای دومی گفت «البته که اهمیت دارد، مگر نمی‌دانی این کیست.» احتمالا داشتم می‌مردم، پس واقعا چه اهمیتی داشت. انتظار نداشتم به کلید خانه یا کارت اعتباری احتیاج داشته باشم.

اما حالا، وقتی به گذشته نگاه می‌کنم، صدای نحیفم را می‌شنوم که برای آن چیزها، چیزهای عادی و معمولی زندگی روزمره‌ام اصرار می‌کرد، فکر می‌کنم بخشی از وجودم –بخشی مبارز در اعماق درونم– هیچ برنامه‌ای برای مردن نداشت و کاملا قصد داشت آن کلیدها و کارت‌های بانکی را در آینده، با ادامه حیات آن بدنی که بخش درونی من با تمام اراده‌اش بر زندگی آن پافشاری می‌کرد، دوباره استفاده کند. بخشی از وجودم زمزمه می‌کرد، زنده بمان. زنده بمان.»

او چند ماه پس از حادثه و در زمان انتشار کتاب چاقو گفته است که آن لحظه «به‌شکلی احمقانه» به وسایل شخصی‌ام فکر می‌کردم. نگران کت‌شلوار مارک «رالف لورن»‌ام بودم که خراب نشود و مبادا کلید خانه و کارت‌های اعتباری‌ از جیبم بیفتند. در آن حال این فکر مضحک به‌ نظر می‌رسد، اما همان لحظه، این بخشی از من بود که قصد نداشت بمیرد. بخشی از من بود که می‌گفت به کلیدهای خانه نیاز دارم، به آن کارت‌های اعتباری نیاز خواهم داشت.»

رشدی زنده ماند و همه‌چیز را پس گرفت. «کارت‌ها، کلیدها، ساعتم، مقداری پول نقد، همه آن‌ها. هیچ‌چیز به سرقت نرفت. چکی را که در جیب داخل کتم بود، پس نگرفتم. خون‌آلود بود و پلیس آن را به‌عنوان مدرک نگه داشت. به همین دلیل، کفش‌هایم را هم نگه داشتند. مردم از من پرسیده‌اند چرا از اینکه هیچ کدام از وسایلم گم نشد تعجب می‌کنم. آخر چرا کسی بخواهد در چنین لحظه وحشتناکی چیزی بدزدد؟»

او روایت می‌کند که در روزهای تاریک پس از حمله، دوستانش مانند شعله‌های آرامش و الهام بوددند: «پیام‌های حمایت و محبت آن‌ها به من امید می‌داد و باعث می‌شد احساس کنم تنها نیستم. این محبت‌ها و حمایت‌ها نشان داد که حتی در تاریک‌ترین لحظات، نور انسانیت و دوستی می‌تواند بدرخشد.»

ترور، کاری که در بهمن ۱۳۶۷ خمینی به‌صورت عمومی دعوت به آن علیه رشدی و ناشر کتابش «آیات شیطانی» کرد، چیزی نیست که تنها یک فرد را هدف قرار دهد؛ نیتش تخریب روح و روان جامعه است. اما رشدی پس از این‌که تجربه‌ای هولناک و رویارویی با مرگ را هم از سر گذرانده، می‌نویسند باور دارم که ما قوی‌تر از این هستیم. «ترور نمی‌تواند اراده ما برای زندگی، عشق و خلق را نابود کند.»

زندگی پس از حادثه، هرگز مانند قبل نخواهد بود. برای رشدی هم که یک چشمش را از دست داده همین است: «اما هر روزی که زنده هستم، فرصتی است برای بازسازی و رشد. این تجربه به من آموخت که هر لحظه از زندگی را قدر بدانم و به هیچ‌چیز بدیهی نگاه نکنم.»

در جایی از کتاب با طنزی ظریف، خودش را پس از سپری کردن ترومای حمله و از دست دادن چشم، با کبد این اندام حیاتی مقایسه می کند: «اصلا حالم خوب نبود. شکسته بودم، اما در حال بهبود بودم. کبد اندامی شگفت‌انگیز است. بازسازی می‌شود. کبدم بازسازی شد و شروع کرد به درست کار کردن. توانستم از بیماری زردی نجات پیدا کنم.»

سلمان رشدی اکنون ساکن ایالات متحده است. سال‌ها پس از اقامت در بریتانیا –و لندن– شهری که دست بر قضا اینک «عطاالله مهاجرانی» که علیه او کتاب نوشته و از فتوای خمینی تمجید کرده، در آن زندگی می کند. مهاجرانی در کتاب «نقد توطئه آیات شیطانی» توجیه گر دعوت به کشتن رشدی است و در زمانی که رشدی در نیویورک هدف ضربات چاقو قرار گرفت، از لندن بابت آن به تلویح ابراز خشنودی کرد.

کتاب تقدیم شده است به زنان و مردانی که جان رشدی را نجات دادند. در راس آن‌ها زنی است سخت مهم و با نقشی برجسته در زندگی اخیر نویسنده، «ریچل الیزا گریفیتس»، شاعر و نویسنده آمریکایی که شاهد تخلیه چشم همسرش و دوختن پلک های او بعد از حمله بوده است: «من عاشق چشمان او هستم و او با دو تا از آن‌ها خانه را ترک کرد و سپس دنیای ما تغییر کرد… اکنون من تنها چشم او را بیش‌تر دوست دارم که چگونه جهان را نظاره می‌کند.»

در جایی از کتاب چاقو، رشدی ملاقات با «آدونیس»، شاعر فرانسه‌زبان سوری را روایت می‌کند که شروع آشنایی او با همسر آینده‌اش است: «من برای سلام کردن نزد ادونیس رفتم‌(به زبان فرانسه، چون او انگلیسی بلد نیست) و با لبخند خیره‌کننده زنی که کنار او ایستاده بود و با من دست داد و خودش را «الیزا» معرفی کرد، پاداش گرفتم. خواننده عزیز، نادیده گرفتن آن لبخند سخت بود» و سپس در جایی دیگر می گوید: «هنگام طلوع خورشید الیزا به خانه‌اش در بروکلین رفت. بعد از رفتن او، برای خودم یادداشتی نوشتم “فکر می‌کنم عاشق الیزا شده‌ام. امیدوارم واقعا این‌طور باشد“.»

نقش اساسی در بهبودی رشدی و بازگشتش به زندگی که خلق کتاب چاقو نشانه عمومی آن است، پس از شخصیت امیدوار و محکم او، مدیون همسرش است. موضوعی که در جای‌جای کتاب لحظات استثنایی آن را با خواننده شریک می‌شود: «همسرم همیشه در کنارم بوده است. او برای من مانند یک ستون محکم در زندگی بود. در روزهای سخت پس از حمله، حمایت و حضور او به من قدرت داد تا بتوانم با این واقعه دردناک کنار بیایم. او نه‌تنها همسرم، بلکه بهترین دوستم بود، کسی که همیشه می‌توانستم به او اعتماد کنم و روی او حساب کنم.»

او هم‌چنین به نقش همسرش در بهبودی روحی‌ خود نیز اشاره می‌کند: «باوجود تمام درد و ترس‌هایی که پس از حمله تجربه کردم، همسرم به من کمک کرد تا امید و اعتماد به زندگی را دوباره پیدا کنم. او همیشه می‌گفت که زندگی ما از این اتفاق بزرگ‌تر است و نباید اجازه دهیم که این حادثه ما را تعریف کند. این سخنان او به من انگیزه و نیرو داد تا بتوانم به جلو حرکت کنم و زندگی‌ام را دوباره بسازم.»

رشدی به نقش همسرش در تقویت عشق و رابطه‌شان اشاره می‌کند. او بیان می‌کند که در دوران سخت پس از حمله، همسرش با محبت و توجه بی‌نهایت خود، به او نشان داده که عشق واقعی چیست و چگونه می‌تواند به یک انسان زخم خورده آسیب‌پذیر که با مرگ و نیستی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، کمک کند تا از پس بزرگ‌ترین چالش‌ها برآید.

کتاب چاقوی سلمان رشدی،  یک تحلیل جامع و دقیق از یک سوء‌قصد و ترور ناکام است. او به بررسی اثرات چندگانه این حادثه بر جامعه، سیاست، و روان افراد و در راس آن خود نویسنده می‌پردازد. نوعی بسط جمله شگفت‌انگیز «ساموئل بکت» که رشدی آن را پس از فتوای خمینی زیسته است: «ما دیگر همانند قبل از فاجعه دیروز نیستیم»؛ اما این همه ماجرا نیست.

ادبیات برای رشدی یک پناهگاه است و ترس آورده خمینی برای او، یک اسلحه قدرتمند محسوب می‌شود که روی دیگر آن مرگ است: «اما من انتخاب کرده‌ام که در برابر آن ایستادگی کنم. نمی‌گذارم ترس زندگی‌ام را کنترل کند. می‌خواهم با شجاعت و ایمان به آینده روبه‌رو شوم.»

با همین قدرت، ۱۳ ماه پس از سوءقصدی که بینایی او را برای همیشه تحت‌تاثیر قرار داد، به محلی برگشت که ضارب دوستدار خمینی، در آن‌جا به او حمله کرده بود: «تصمیم گرفته بودم که باید این کار را برای خودم انجام دهم؛ بازگشت به صحنه جرم و احساس کردن این‌که در جایی ایستاده‌ام که افتاده بودم و در آستانه مرگ بودم. اما دوباره سرپا و سالم و قوی هستم – یا دست‌کم نسبتا سالم هستم و دیگر ضعیف نیستم؛ جایی که مرگ به سمت من نشانه رفته بود ولی تیرش با اندک فاصله خطا رفت. امیدوار بودم این دیدار مثل یک آیین پیروزی عمل کند، و به من کمک کند.

این بازگشت نماد ایستادگی و پیروزی بود. برای اولین بار پس از حمله، احساس کردم که شاید بتوانم به زندگی عادی بازگردم. ایستادن در آن‌جا، دقیقا در همان نقطه‌ای که چاقو به من اصابت کرد، احساس عجیبی داشت. احساس قدرت و ضعف به‌طور هم‌زمان. این‌جا جایی بود که مرگ به من نزدیک شده بود و اکنون من این‌جا بودم، زنده و با نیرویی جدید.»

دفاع از سلمان رشدی

با وجود این همه تهدیدها و ترورها، صدای غالب اما دفاع از سلمان رشدی و آزادی بیان و عقیده بود. روشنفکران و نویسندگان از سراسر جهان به دفاع از رشدی برخاستند. کمیته بین‌المللی دفاع از سلمان رشدی و ناشرانش تشکیل شد که در آن نویسندگان سرشناسی چون گونتر گراس و هارولد پینتر حضور داشتند. نکته جالب در بیانیه این کمیته در آن است که دفاع از آزادی بیان را فارغ از «چه با محتوای رمان رشدی موافق باشند یا نه» قرار می‌دهد.

در فضای اختناق حاکم در ایران نویسندگان وادار به سکوت شدند. تنها صدای نفرت‌پراکنی امثال مهاجرانی‌(در پست وزارت) و مدافعان فتواها بلند بود. ولی ایرانیان تبعیدی و کانون نویسندگان ایران و انجمن قلم ایران در تبعید، هرگز از سلمان رشدی غافل نماندند و به هر طریق همبستگی و هم‌سرنوشتی خود را با فرمان‌های مرگ نشان دادند.

کتاب «آیه‌های شیطانی» با ترجمه روشنک داریوش، منتشر شد و هنوز هم به روش زیرزمینی در ایران دست‌به‌دست می‌شود. در واقع سنت تروریستی که خمینی به جا گذاشت، از یک طرف صدور تروریسم به ورای مرزهای کشور و از طرف دیگر هموار کردن راه بر فتواهای حکومتی ترور مخالفان و روشنفکران داخل ایران بود. قتل‌های پاییز ۱۳۷۷ که پروانه و داریوش فروهر، محمد مختاری و محمدجعفر پوینده به حکم ارتداد کشته شدند، فراموش شدنی نیستند.

روح‌الله خمینی هرگز کتاب سلمان رشدی را نخوانده بود

رابین رایت، تحلیل‌گر سیاسی شناخته‌شده آمریکایی، در یادداشتی با بررسی تاریخچه صدور فتوای فتل سلمان رشدی، آن را اقدامی زیرکانه ازسوی روح‌الله خمینی، رهبر نخست جمهوری اسلامی، می‌داند که در یک هم‌زمانی تصادفی، به‌نوعی برای انحراف افکار از چالش‌های وجودی وقت جمهوری اسلامی به‌میان آمد. 

رایت در یادداشتی که روز یک‌شنبه، ۲۳ مردادماه 1401، در «هفته‌نامه نیویورکر»  منتشر شد، به این اشاره کرده است که احمد خمینی، پسر رهبر پیشین جمهوری اسلامی، در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی در تهران به او گفته روح‌الله خمینی هرگز کتاب سلمان رشدی، «آیات شیطانی»، را نخوانده بود. 

فتوای رهبر جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۹۸۹‌(بهمن‌ماه ۱۳۶۷ خورشیدی) برای قتل نویسنده بریتانیایی–آمریکایی، به نوشته رایت، «اقدامی سیاسی برای بهره‌برداری از خشم شدید در پاکستان، هند و فراتر از آن» از یک صحنه رویای تخیلی مربوط به محمد، پیامبر مسلمانان، در کتاب آیات شیطانی بود؛ زیرا آن بخش از کتاب که ضعف‌های انسانی را به تصویر می‌کشد و اعتبار پیامبر را به‌عنوان فرستاده خدا تضعیف می‌کند، برای برخی مسلمانان کفرآمیز محسوب می‌شود.

تحلیل‌گر آمریکایی، صدور این فتوا را از زیرکی خمینی می‌داند و به این اشاره می‌کند که «در آن زمان، جمهوری اسلامی جوان در حال بیرون‌آمدن از چالش‌های وجودی بود: جنگ هشت‌ساله با عراق که دست‌کم یک‌میلیون نفر کشته برجای گذاشت؛ نارضایتی گسترده داخلی؛ تعمیق شکاف‌های سیاسی در میان روحانیون؛ یک اقتصاد ضعیف که سوخت و اقلام خوراکی اساسی را جیره‌بندی کرده بود؛ و یک دهه انزوای دیپلماتیک.» 

خمینی رشدی و هم‌چنین ناشران کتاب او به هر زبانی را به مرگ محکوم کرد. او از «همه مسلمانان دلاور در هرکجا که باشند» خواست به‌پاخیزند و بدون معطلی همه آن‌ها را بکشند، «تا از این پس هیچ‌کس جرات توهین به مقدسات مسلمانان را نداشته باشد». به گفته او، «هر‌كه در اين راه كشته شود، شهيد محسوب می‌شود و فورا به بهشت عروج می‌کند.» 

آن زمان تهران جایزه‌ای هم برای این کار تعیین کرد که رقم آن درنهایت به بیش از سه‌میلیون دلار رسید. به اعتقاد رایت، خمینی اغلب روی موضوع‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کرد که توجه عمومی را از شکاف‌ها و شکست‌های انقلاب منحرف می‌کردند

نتیجه‌گیری

سلمان رشدی، نویسنده ۷۵ ساله هندی–بریتانیایی، روز جمعه در میان دوستداران کتاب و ادبیات برای گفت‌وگو در مورد هنر حاضر شده بود. او آمده بود تا در جشنواره چاتاکوآی ایالت نیویورک راجع به رمان جدیدش، «شهر پیروزی»، که قرار است چند ماه دیگر منتشر شود، صحبت کند؛ اما نویسنده هدف حمله شدیدی قرار گرفت.

فتوای خمینی در سال ۱۹۸۹ صادر شد؛ او در این فتوا می‌گوید: «مولف کتاب آیات شیطانی که علیه اسلام و پیامبر و قرآن تنظیم و چاپ و منتشر شد، هم‌چنین ناشران مطلع از محتوای آن محکوم به اعدام‌اند. از مسلمانان غیور می‌خواهم تا در هر نقطه که آنان را یافتند، سریعا آن‌ها را اعدام کنند تا دیگر کسی جرات نکند به مقدسات مسلمین توهین کند و هر کس در این راه کشته شود، شهید است؛ انشاءالله»

رشدی مجبور شد سال‌ها زندگی زیرزمینی داشته باشد. جهان روشنفکری چه در غرب و چه در شرق نیز روزهایی بسیار حساسی را از سر گذراند. از کریستوفر هیچنز تا ادوارد سعید بسیاری به دفاع جانانه از رشدی و حق آزادی بیان او پرداختند؛ اما بسیاری  هم پشت پرچم «مخالفت با توهین به دین» پنهان شدند و رشدی را تنها گذاشتند و انتشار کتابش را محدود کردند. این نبردی سر آزادی و آزاداندیشی بود. 

سی و سه سال و نیم بعد از صدور حکم قتل سلمان رشدی، وقتی که حتی خود او هم آن را امری فراموش‌شده می‌پنداشت، آن فرمان مرگ، چاقویی شد در دست یک جوان متعصب اسلامگرا. او برای کشتن آمده بود. نجات سلمان رشدی را پیش از رسیدن به بیمارستان باید مدیون انسان‌های جسوری دانست که از داخل جمعیت بی‌درنگ خود را به صحنه رساندند. بعدها سلمان رشدی کتاب به نام «چاقو» نوشت و آن را به آن‌ها تقدیم کرد.

جنایت روی صحنه سالن یک موسسه فرهنگی در شهر کوچکی در آمریکا؛ حادثه بود که سلمان رشدی آن را «تروریسم فرهنگی» نامیده است.

چه میزان کینه و خشونتی در آن جوان جمع شده بود تا در ۲۷ ثانیه شخصی بی‌دفاع، نویسنده‌ای را به‌خاطر کتابی که تنها دو صفحه از آن را خوانده، تا آستانه مرگ بکشاند؟ در جست‌و‌جوی پاسخی به این پرسش، خود سلمان رشدی یک دیالوگ خیالی با «مهاجم، قاتل احتمالی» خود ترتیب می‌دهد. در این گفت‌و‌گو، که از درخشان‌ترین بخش‌های کتاب است، با دنیای رقت‌انگیز جوانی آشنا می‌شویم که در توضیح انگیزه عمل خود، جز این‌که رشدی را آدمی «دورو» می‌بیند، فراتر نمی‌رود.

انگار فتوا علیه رشدی، مانیفست مقدس جمهوری اسلامی است که می‌خواهد میل خود به ترور و دشمنی‌اش با ادب و هنر را همه‌جا نشان بدهد؛ البته برای مردم ایران که هنرمندان و کنشگران ترور‌شده توسط این حکومت در خارج کشور، از فریدون فرخزاد گرفته تا قاسملو، از صدیق کمانگر تا غلام کشاورز را به یاد دارند، این موضوع جای تعجبی ندارد.

با این حال در تمام این سال‌ها، سلمان رشدی، ساکت نشد و او حداقل هشت رمان دیگر به اضافه کتابی از خاطرات زمان زندگی زیرزمینی و چند کتاب دیگر نوشت و پای ثابت جشنواره‌های ادبی و تدریس در دانشگاه‌ها بود. حتی چند ماه پس از حمله به مجله «شارلی ابدو» در پاریس، رشدی را در جشنواره‌ای در برلین حاضر و در کنار سایر مخاطبان، دفاع جانانه‌ای‌ از آزادی بیان کرد.

جوان، که رشدی در کتاب خود با حرف «الف» او را مشخص می‌کند، در خانواده‌ای آمریکایی– لبنانی در آمریکا بزرگ شده است. می‌توانست مثل بقیه نزدیکان و دوستانش از یک زندگی معمولی برخوردار باشد، اگر برای دیدار پدر به لبنان نرفته و در آن‌جا با سازمان‌های اسلامی آشنا نشده بود احتمالا پس از آن سفر، به زندگی عادی خود ادامه می‌داد. همین امام است که می‌گوید: «کسانی که علیه خدا هستند، حق زندگی ندارند.»

جمهوری اسلامی ایران در جهان، به دشمن درجه یک آزادی بیان و اندیشه و کودک‌کش معروف است!

جمعه شانزدهم مرداد 1405-هفتم آگوست 2026

نوشته ضارب سلمان رشدی، تحت تاثیر فتوای خمینی بود! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

هجوم پناهجویان مراکشی به شهر سئوتا

خبرگزاری‌ها امروز جمعه ۹ مرداد ۱۴۰۵–سی و یکم یولی 2026، در یک اقدامی بی‌سابقه ده‌ها هزار شناهنده از مراکش وارد سئوتا شدند. روز پنج‌شنبه، تصاویر منتشرشده نشان می‌داد که صدها نفر تلاش می‌کنند از موانع آبی مرز میان مراکش و قلمرو اسپانیا عبور کنند یا از حصار مرزی بالا بروند. پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، وعده «واکنشی فوری» به این وضعیت را داد.

اسپانیا برای کنترل وضعیت، نیروهای ارتش را در کنار پلیس ملی و گارد مدنی در منطقه مستقر کرده است. مقام‌های اسپانیایی گفته‌اند عبور گسترده مهاجران از راه‌های زمینی و دریایی از صبح پنج‌شنبه ۸ مرداد آغاز شده است.

رییس اداره سبته می‌گوید حدود ۶۰ هزار مهاجر در ۲۴ ساعت گذشته از مراکش وارد این منطقه تحت حاکمیت اسپانیا در شمال افریقا شده‌اند. او همچنین گفته است که دست‌کم ۳۴ نفر دیگر هنگام عبور به این منطقه جان خود را از دست داده‌اند.

دولت اسپانیا برای تقویت امنیت شهر سبته، ارتش خود را به منطقه اعزام کرده است. با افزایش تلاش‌های مهاجران برای عبور از مرز، مقام‌های محلی از مادرید درخواست کمک کرده بودند، اما روز پنج‌شنبه با از بین رفتن کنترل‌های مرزی، این منطقه شاهد صحنه‌های هرج و مرج بود.

پس از آن‌که هزاران مهاجر روز پنجشنبه، هشتم اسد، از مراکش به داخل قلمرو اسپانیا در شمال افریقا شنا کردند، دولت‌های دو کشور امروز دست به تقویت حصار مرزی بین دو کشور زدند.

توضیح تصویر،محل شهر سبته که قلمرو اسپانیا در خاک آفریقا است

در ماه اخیر دیوان عالی اسپانیا حکم داد مهاجرانی که هنگام تلاش برای رسیدن به قلمرو این کشور در دریا از سوی نیروهای امنیتی اسپانیا متوقف می‌شوند را نمی‌توان بلافاصله به مراکش بازگرداند.

وزارت داخله اسپانیا شبکه‌های قاچاق انسان را به سوءاستفاده از این موضوع برای «تشویق به مهاجرت غیرقانونی» متهم کرده است.

این وزارتخانه اعلام کرد: «نیروهای مسلح، گارد شهری را در اعمال اختیارات خود و هرگونه اقدام دیگری که ممکن است برای حفظ امنیت در شهر سبته لازم باشد، تقویت خواهند کرد.»

سبته، در ساحل شمالی مراکش، توسط تنگه جبل الطارق از سرزمین اصلی اسپانیا جدا می‌شود و مدت‌هاست که نقطه کانونی مهاجرانی است که سعی در رسیدن به اروپا دارند.

ورود غیرقانونی این مهاجران باعث شد دولت ایتالیا اعلام کند که «اقدامات فوق‌العاده» از جمله لغو موقت توافق‌نامه شنگن با اسپانیا را در دستور کار قرار داده است.

توضیح تصویر، دولت اسپانیا برای تقویت امنیت سبته، ارتش را به منطقه اعزام کرد

وزارت کشور اسپانیا، شمار افرادی را که وارد سئوتا شده‌اند حدود ۵۰ هزار نفر برآورد کرده است. خوان خسوس ویواس، رییس دولت محلی سئوتا، این رقم را تا ۶۰ هزار نفر اعلام کرده است. مقام‌های اسپانیایی، هم‌چنین می‌گویند تا عصر جمعه بیش از ۴۸ هزار نفر از واردشدگان به مراکش بازگشته‌اند.

بر اساس اعلام نماینده دولت اسپانیا در سئوتا، دست‌کم ۵۷ نفر هنگام عبور از مرز جان باخته‌اند. شماری از قربانیان غرق شده و برخی دیگر در ازدحام ایجادشده در نزدیکی حصار و موج‌شکن مرزی کشته شده‌اند.

پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، روز جمعه به سئوتا سفر کرد و ورود گسترده مهاجران را «نقض تمامیت ارضی اسپانیا» خواند. او قاچاقچیان انسان را متهم کرد که با انتشار اطلاعات گمراه‌کننده، جوانان را به عبور خطرناک از مرز ترغیب کرده‌اند.

سئوتا و ملیلیه دو شهر خودمختار اسپانیا در ساحل شمالی آفریقا و در مجاورت مراکش هستند. این دو منطقه تنها مرزهای زمینی اتحادیه اروپا با قاره آفریقا محسوب می‌شوند و بارها شاهد تلاش مهاجران برای ورود به قلمرو اتحادیه اروپا بوده‌اند.

سئوتا در سال ۱۴۰۰ نیز شاهد ورود ناگهانی حدود ۱۰ هزار مهاجر از مراکش و کشورهای جنوب صحرای آفریقا بود که شمار زیادی از آنان را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دادند. با این حال، مقام‌های اسپانیایی می‌گویند ابعاد موج کنونی ورود مهاجران بی‌سابقه بوده است.

خوان خسوس ویواس، ریيس اداره محلی این شهر خودمختار، روز جمعه گفت: «برآوردها بیانگر این است که حدود ۶۰ هزار تن در نتیجه این رویداد وارد شهر ما شده‌اند.»

وزارت داخله اسپانیا اعلام کرد که نیروهای مسلح این کشور برای حمایت از ماموران مزری به سئوتا اعزام خواهند شد. این وزارتخانه در بیانیه‌ای گفت: «نیروهای مسلح از گارد ملکی در انجام وظایفش حمایت خواهند کرد و در صورت نیاز، برای حفظ امنیت عمومی در شهر سئوتا اقدامات دیگری نیز انجام خواهند داد.»

در سئوتا چه اتفاقی افتاد؟

نیروهای گارد ملکی‌(گاردیا سیویل)، اعلام کردند که جمعیت بزرگی از مهاجران پس از غلبه بر نیروهای پولیس در به اصطلاح دیوار دریایی، از حصارهای مرزی عبور کرده و وارد قلمرو اسپانیا شدند.

تصاویر ویدئویی نشان می‌داد که صدها نفر با استفاده از تیوب‌های بادی و وسایل شنا از سمت مراکش وارد آب شده و خود را به سئوتا می‌رسانند.

راشد صبیحی، رییس انجمنی که نماینده گاردیا سیویل در سئوتا است، به خبرگزاری اسوشیتدپرس گفت: «اوضاع کاملاً آشفته است. امکان ارائه آمار دقیق وجود ندارد، اما هزاران مهاجر در حال عبور هستند.» او افزود که مرز «به‌طور کامل فروپاشیده است.»

خبرگزاری فرانسه به نقل از یکی از سخنگویان نمایندگی دولت اسپانیا در سئوتا گزارش داد که در جریان این هجوم، ۹ نفر جان باخته‌اند. این صحنه‌ها یادآور بحران مشابهی در مه مه 2021 است، زمانی که بیش از ۸ هزار نفر تنها در مدت دو روز وارد این قلمرو شدند.

در روزهای اخیر، گروه‌های امدادرسان نیز از افزایش شمار افرادی که تلاش می‌کنند با شنا از کنار پوسته‌های مرزی عبور کنند خبر داده بودند.

حکومت محلی سئوتا خواستار اعلام وضعیت اضطراری در این منطقه شده است. عکس: REUTERS

حکومت محلی چه می‌گوید؟

خوان خسوس ویواس، رییس حکومت محلی سئوتا، از مادرید خواسته است به دلایل امنیت ملی وضعیت اضطراری اعلام کند و علاوه بر اعزام نیروهای بیشتر پولیس، ارتش را نیز در مرز مستقر سازد.

این درخواست پس از نشست شورای سخنگویان شهر مطرح شد، نشستی که در آن همه اعضا به‌طور یک‌صدا از چنین اقدامی حمایت کردند.

ویواس در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «دیروز درباره شدت بحران مهاجرتی هشدار داده بودم. امروز، تنها چند ساعت بعد، وضعیت بحرانی‌تر شده است: یک شب دیگر از ورود گسترده مهاجران، حضور نزدیک به هزار نفر در بیرون از مرکز موقت پذیرش مهاجران، کاهش منابع ما، و یک قربانی دیگر در دریا.»

او این وضعیت را یک «بحران انسانی و اجتماعی با ابعاد ملی» توصیف کرد.

ویواس گفت: «ما نمی‌توانیم به‌تنهایی با این فشار مقابله کنیم؛ فشاری که تنها در ده روز گذشته باعث ورود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر شده است، رقمی معادل حدود دو درصد جمعیت شهر.»

سئوتا حدود ۸۵ هزار نفر جمعیت دارد.

واکنش حکومت اسپانیا

اندکی پس از درخواست کمک از سوی مقام‌های سئوتا، نخست‌وزیر اسپانیا اعلام کرد که حکومت مرکزی «کاملاً متعهد به ارائه پاسخ فوری» به این بحران است.

سانچز نوشت: «ما تمام منابع لازم را بسیج می‌کنیم، با مقام‌های مراکش و نهادهای بین‌المللی همکاری داریم و اقدامات لازم را برای بازگرداندن شرایط عادی در سریع‌ترین زمان ممکن آماده می‌کنیم.» او افزود که این موضوع را مستقیما با رییس حکومت محلی سئوتا نیز در میان گذاشته است.

وزارت داخله اسپانیا، هم‌چنین اعلام کرد که دولت مراکش در مدیریت این وضعیت «همکاری نزدیک» با مادرید دارد و نیروهای پلیس مراکش از عبور شمار زیادی از افراد جلوگیری کرده‌اند.

علاوه بر این، مقام‌های دو کشور توافق کرده‌اند برای بازگرداندن افرادی که به‌طور غیرقانونی وارد سئوتا شده‌اند، همکاری کنند.

قرار است فرناندو گرانده مارلاسکا، وزیر داخله اسپانیا، روز جمعه به سئوتا سفر کرده و اوضاع را از نزدیک بررسی کند.

این مهاجران از موانع آبی که مرزی آبی مراکش و سئوتا را تشکیل می‌دهند عبور کردند. عکس: Atlas/REUTERS

چرا این موج مهاجرت اکنون رخ داده است؟

هنوز مشخص نیست که چرا طی روزهای اخیر شمار زیادی از افراد تلاش کرده‌اند وارد سئوتا شوند. با این حال، برخی تحولات اخیر ممکن است در این روند بی‌تأثیر نبوده باشند.

در اوایل ماه جولای، دادگاه عالی اسپانیا حکم داد مهاجرانی که از راه دریا وارد کشور می‌شوند، نمی‌توانند فوراً به همان شیوه‌ای که در گذرگاه‌های زمینی بازگردانده می‌شوند، اخراج شوند.

سئوتا و ملیلا، دو قلمرو اسپانیا در شمال افریقا، در این زمینه وضعیتی ویژه دارند، زیرا افراد می‌توانند از راه دریا وارد این مناطق شوند بدون این که عملاً از حصار مرزی زمینی عبور کنند.

هم‌چنین در ماه‌های گذشته، تصمیم حکومت اسپانیا برای اعطای اقامت به مهاجرانی که ثابت کنند پیش از اجرایی شدن این قانون در این کشور حضور داشته‌اند، توجه بین‌المللی را جلب کرده بود. با این حال، این قانون تنها شامل کسانی می‌شود که پیش از تصویب آن در اسپانیا بوده‌اند و شامل افرادی نمی‌شود که اکنون به‌صورت غیرقانونی وارد کشور می‌شوند.

تنش لفظی میان اسپانیا و ایتالیا

آنتونیو تایانی، وزیر امور خارجه ایتالیا، میان این سیاست و رویدادهای اخیر ارتباط برقرار کرده و خواستار آن شده است که منطقه سفر آزاد شنگن برای اسپانیا «تعلیق» شود. او هم‌چنین مدعی شد که این سیاست‌ها قاچاق انسان را تشویق کرده‌اند.

در مقابل، خوزه مانوئل آلبارس، وزیر امور خارجه اسپانیا، سخنان همتای ایتالیایی خود را محکوم کرد و گفت: «از یک کشور دوست و شریک اروپایی انتظار همبستگی داریم، نه شعارهای سیاسی و عوام‌گرایانه.»

به گزارش روز جمعه روزنامه اسپانیایی «فرناندو گرانده مارلاسکا» وزیر کشور اسپانیا، امروز جمعه نهم مرداد ماه اعلام کرد که شمار مهاجران جان‌باخته در پی تلاش برای ورود غیرقانونی به اسپانیا از ۱۸ نفر به ۴۱ نفر افزایش یافته است.

وی با اشاره به این‌که بیش‌تر قربانیان در تلاش برای عبور از مسیر دریایی و دور زدن موج‌شکن مرزی غرق شده‌اند، اظهار کرد: عملیات جست وجو با مشارکت تیم‌های غواصیِ گارد مدنی اسپانیا در آب‌های نزدیک مرز همچنان در جریان است و همچنان احتمال افزایش آمار جان باختگان وجود دارد.

وزیر کشور اسپانیا افزود: از زمان آغاز بحران مهاجرت، ۵۰ هزار نفر به‌طور غیرقانونی وارد اسپانیا شده بودند اما تقریبا نیمی از آن‌ها داوطلبانه به کشور مغرب بازگشته‌اند.

اورسولا فون درلاین رییس کمیسیون اروپا در پیامی با بیان این‌که تصاویری که از سئوتا اسپانیا مخابره می‌شود، غیرقابل قبول است، تاکید کرد: اجازه ورود مهاجران غیرقانونی به اتحادیه اروپا را نخواهیم داد.

فون درلاین در پیامی در حساب کاربری خود در رسانه اجتماعی ایکس‌(توئیتر سابق) نوشت: ما نمی‌توانیم اجازه دهیم که هر کسی بدون رعایت قوانین ما وارد اتحادیه اروپا شود.

وی با تاکید بر این‌که ورود مهاجران غیرقانونی باید فورا متوقف شود، افزود: شبکه‌های قاچاق انسان باید از بین رفته و بازگرداندان مهاجران غیرقانونی باید بر اساس قوانین اتحادیه اروپا به سرعت انجام شود.

رییس کمیسیون اروپا در ادامه با بیان این‌که در حال همکاری نزدیک با اسپانیا و آماده سفر به نقاط حساس است، خاطرنشان کرد: برای اسپانیا از طریق «آژانس مرزی اتحادیه اروپا» پیشتیبانی عملیاتی بیشتری برای مدیریت این مساله فراهم خواهیم کرد.

فون درلاین، هم‌چنین با اشاره به اینکه با مقام‌های کشور مغرب در تماس است، یادآور شد: مشارکت نزدیک ما با مقام‌های این کشور به دستیابی به نتایج واقعی و عینی کمک خواهد کرد.

دولت اسپانیا پیش‌تر، گذرگاه مرزی «بنی انصار» میان شهر ملیله مغرب و شهر سئوتا را پس از تلاش گسترده مهاجران غیرقانونی برای ورود به خاک خود به‌طور موقت تعطیل کرده بود. این تصمیم در حالی اتخاذ شد که نیروهای امنیتی برای کنترل اوضاع در منطقه مستقر شده‌اند.

یک سخنگوی دولت اسپانیا، تایید کرد که گذرگاه مرزی «بنی انصار» تا زمانی که عملیات نیروهای امنیتی ادامه دارد، بسته خواهد ماند. در همین حال، وزارت کشور اسپانیا از توافق این کشور با مغرب برای تقویت هماهنگی و اقدامات مشترک و تسریع در بازگرداندن تمامی افرادی که به‌طور غیرقانونی وارد سئوتا شده‌اند، خبر داد.

بنا بر گزارش‌ها، «فرناندو گرانده مارلاسکا» وزیر کشور اسپانیا برای پیگیری این توافق و نظارت بر اوضاع به سئوتا سفر کرده است.

هم‌زمان با این تحولات، هزاران مهاجر غیرقانونی تلاش کرده‌اند از مرز مغرب وارد سئوتا شوند که در پی آن، دولت اسپانیا نیروهای نظامی را به این منطقه اعزام کرده است.

آنتونیو تاجانی وزیر خارجه ایتالیا، پیش‌تر در پیامی با تاکید بر این‌که مهاجرت نامنظم و کنترل نشده تهدیدی برای امنیت ملی است از تعلیق اسپانیا از منطقه شنگن حمایت کرده بود.

تاجانی در پیامی در حساب کاربری خود در رسانه اجتماعی ایکس (توئیتر سابق) نوشت: من از بسته شدن منطقه شنگن با اسپانیا حمایت می‌کنم و به اقدام‌های ماتئو پیانته‌دوسی وزیر کشور‌(ایتالیا) کاملا اعتماد دارم.

او افزود: مهاجرت نامنظم و کنترل نشده تهدیدی برای امنیت ملی است. وزیر خارجه ایتالیا تاکید کرد: تصاویری که از سئوتا مخابره می‌شود، نشان می‌دهد که تصمیم دولت اسپانیا برای اعطای شهروندی این کشور و در نتیجه تابعیت اروپایی به بیش از ۵۰۰ هزار مهاجر غیرقانونی، اشتباهی بزرگ است که به مسئله قاچاق انسان دامن می‌زند.

در همین ارتباط جورجیا ملونی نخست‌وزیر ایتالیا نیز پیش‌تر در پیامی در واکنش به ورود گسترده مهاجران غیرقانونی به شهر سئوتا اسپانیا گفته بود که این موضوع تهدیدی جدی برای امنیت مرزهای اروپا است.

ملونی در پیامی در حساب کاربری خود در رسانه اجتماعی ایکس‌(توئیتر سابق) نوشت: تصاویر دریافتی از سئوتا تکان‌دهنده هستند و بار دیگر نشان می‌دهند که مهاجرت غیرقانونی کنترل‌نشده، تهدیدی ملموس برای امنیت مرزهای اروپا محسوب می‌شود.

وی افزود: من با ماتئو پیانته‌دوسی وزیر کشور‌(ایتالیا) درباره این موضوع گفت وگو کرده‌ام؛ ما دست روی دست نخواهیم گذاشت و نظاره‌گر نخواهیم بود.

نخست‌وزیر ایتالیا، در ادامه با بیان این‌که دولت این کشور در حال برگزاری جلسات با نهادهای مربوطه درباره این موضوع است، خاطرنشان کرد: پس از این جلسات، آماده‌ایم تا با اقدام‌های فوق‌العاده برای دفاع از مرزها و امنیت شهروندان خود از جمله تعلیق اسپانیا از منطقه شنگن، مداخله کنیم.

ملونی در پایان تصریح کرد: ما در مورد مهاجرت غیرقانونی ذره‌ای کوتاه نخواهیم آمد؛ دفاع از مرزها، متوقف کردن قاچاقچیان انسان و تضمین بازگشت مؤثر مهاجران هم‌چنان خط مشی دولت ایتالیا خواهد بود.

نخست وزیر اسپانیا پیش‌تر اعلام کرده بود که دولت وی پس از هجوم هزاران مهاجر از مغرب و تلاش برای ورود به خاک این کشور، همه منابع موجود را بسیج می‌کند.

«راشد صبیحی» رئیس انجمن کارکنان گارد مدنی در سئوتا، وضعیت کنونی را «یک بحران انسانی جدی» توصیف کرد و گفت هزاران مهاجر، از جمله کودکانی که همراهی ندارند، شب را در پیاده‌رو‌ها سپری می‌کنند و بسیاری دیگر در خیابان‌ها سرگردان هستند. او به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت بسیاری از قربانیان غرق شده‌اند و شماری دیگر نیز در ازدحام جمعیت هنگام عبور از حصار ساحل جان باخته‌اند.

ورود این حجم از پناهجویان مشکلات زیادی را رقم زده است. گفته شده در ورودی‌های سئوتا، نیرو‌های مراکشی با استفاده از خودرو‌های آب‌پاش تلاش می‌کنند جمعیت را عقب برانند. همچنین بقایای سوخته یک اتوبوس و هفت خودرو در نزدیکی محل درگیری با جمعیت مشاهده شده است.

تصاویر منتشرشده در روز پنج‌شنبه نشان می‌دهد هزاران نفر که عمدتا شهروندان مراکشی هستند، از مسیر موج‌شکن‌ها وارد جاده‌های سئوتا شده‌اند. بیش‌تر آن‌ها مردان جوان بودند، اما خانواده‌هایی همراه با زنان و کودکان خردسال نیز در میان جمعیت دیده می‌شدند.

سئوتا و ملیله، تنها مرز‌های زمینی اتحادیه اروپا با آفریقا هستند و همواره از اصلی‌ترین مسیر‌های ورود مهاجران به اروپا به شمار می‌روند. مهاجران معمولا با شنا کردن از مراکش، مسافتی حدود پنج کیلومتری را طی می‌کنند تا به سئوتا برسند.

مقام‌های سئوتا افزایش ناگهانی شمار مهاجران را به رأی اخیر دیوان عالی اسپانیا نسبت داده‌اند. بر اساس این رای، مهاجرانی که از راه دریا وارد اسپانیا شوند، دیگر نمی‌توانند بدون طی روند قانونی و بررسی درخواست احتمالی پناهندگی، فورا بازگردانده شوند.

در همین حال، پدرو سانچز می‌گوید که شبکه‌های قاچاق انسان با سوءاستفاده از این حکم و انتشار شایعات، موج جدید مهاجرت را رقم زده‌اند. در مقابل، فعالان مراکشی این ادعا را رد کرده و می‌گویند بیش‌تر مهاجران اساسا از این رای اطلاعی نداشتند.

سایت خبری و اسپانیایی زبان «ال فارو دو سئوتا»، گزارش داد: «بسیاری از آن‌ها در اثر اصابت سنگ های صخره زخمی شدند، برخی دیگر را سگ دندان گرفت و بسیاری دیگر از شدت سرما آسیب دیدند.» یک گروه از سوی صلیب سرخ برای دیدن این مهاجران به ساحل بنزو رفته‌اند که در بخش اسپانیایی مرز قرار دارد.

به گزارش این سایت خبری، شمار زیادی از این مهاجران درخواست پناهندگی ارائه کردند. در این ویدیوها مهاجرانی را می‌شود دید که در حین عبور سعی می‌کنند در برابر جریان آب مقاومت کنند و امواج آن‌ها را مجبور می‌کند که به سوی صخره‌ها بازگردند. یکی از شناگران که ظاهرا بسیار خسته است، بیهوش شده و به پشت افتاده است.

۲۳ فرد خردسال و بدون همراه در میان تازه رسیدگان، تحت سرپرستی خدمات دولتی حمایت از کودکان قرار گرفته و به مرکز پذیرش لااسپرانزا انتقال یافتند. در حالی که مهاجران بزرگسال برای روشن شدن هویت‌شان به اداره های پولیس برده شدند.

یک هفته پیش، ۵۷ جوان مراکشی خود را از همین مسیر به سئوتا رساندند. در تصاویری که رسانه های اسپانیایی نشر کرده اند می شود این مهاجران را دید که در حالت خستگی شدید به ساحل بنزو می‌رسند. برخی از آن‌ها که از شنا در آب‌های پرتلاطم شدیدا خسته شده اند، بلافاصله پس از رسیدن به ساحل به زمین می‌افتند.

خبرگزاری رویترز امروز جمعه نهم مرداد، گزارش داد نیروهای امنیتی مراکش با خودروهای آب‌پاش و استقرار گسترده در گذرگاه‌های مرزی تلاش کردند مانع عبور مهاجران شوند و بیش‌تر تلاش‌ها برای ورود به سئوتا را ناکام گذاشتند.

با این حال، هزاران نفر وارد شهر مرزی فنیق شدند و در اطراف مرز در پی یافتن راهی برای ورود به سئوتا بودند.

تلویزیون دولتی اسپانیا، پیش‌تر گزارش داده بود بین دو هزار تا سه هزار نفر، هشتم مرداد وارد سئوتا شده‌اند و بیش‌تر آنان پیش از ظهر به وقت محلی از مرز عبور کردند.

رویترز نوشت با وجود بسته شدن گذرگاه مرزی، گروه‌هایی از مهاجران در امتداد ساحل به دنبال مسیرهایی برای دور زدن حصار بودند و برخی نیز خود را برای شنا به سوی سئوتا آماده می‌کردند.

زنان و کودکان از مراکش و کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز در میان آنان حضور داشتند. خبرنگاران رویترز بقایای سوخته یک اتوبوس و هفت خودرو را در نزدیکی مرز مشاهده کردند که پس از درگیری میان نیروهای امنیتی و مهاجران در محل باقی مانده بود.

یکی از مهاجران نیز گفت هنگام تلاش برای عبور از مرز در ازدحام جمعیت گرفتار شده و «از جانش ترسیده» است.

اسپانیا در واکنش به افزایش ورود مهاجران، نیروهای نظامی و پلیس بیش‌تری به سئوتا اعزام کرد.

مقام‌های محلی نیز اعلام کردند اجساد ۹ نفر پیدا شده است؛ آماری که شمار مهاجران جان‌باخته هنگام تلاش برای ورود به سئوتا در ماه‌های اخیر را به ۶۰ نفر رساند.

مهاجران در کنار یک خودروی به آتش کشیده‌شده، در انتظار فرصتی برای ورود به سئوتای اسپانیا، در شهر مرزی فنیق مراکش، ۹ مرداد ۱۴۰۵

واکنش‌ها به بحران مهاجرتی

در میانه این بحران، لوران نونز، وزیر کشور فرانسه، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت در پی افزایش ورود مهاجران به سئوتا، از شامگاه هشتم مرداد دستور داده است کنترل‌ها در مرز با اسپانیا فورا تشدید شود.

او هم‌چنین اعلام کرد «نیروی مداخله سریع مرزی» را برای انجام بازرسی‌های دقیق‌تر فعال کرده است.

نونز در گفت‌وگو با روزنامه فیگارو نیز گفت جمعه نهم مرداد، با فرناندو گرانده–مارلاسکا، وزیر کشور اسپانیا، گفت‌وگو خواهد کرد.

آنتونیو تایانی، وزیر خارجه ایتالیا، نیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت با بستن فضای شینگن به روی اسپانیا موافق است. او مهاجرت غیرقانونی و کنترل‌نشده را تهدیدی برای امنیت ملی خواند و نوشت تصمیم دولت مادرید برای اعطای تابعیت اسپانیا و در نتیجه تابعیت اتحادیه اروپا به بیش از ۵۰۰ هزار مهاجر فاقد مدارک، «عمیقا اشتباه» است و به قاچاق انسان دامن می‌زند.

رویترز هشتم مرداد گزارش داد صدها مهاجر از سمت مراکش با شنا یا با استفاده از تیوب‌های بادی، خود را به سئوتا رساندند و گروهی دیگر با شکستن یکی از دروازه‌های مرزی، وارد شهر شدند.

شماری از آنان نیز هنگام ورود شعار «زنده‌باد اسپانیا» سر دادند. هم‌زمان در گذرگاهی در مرز ملیلا، نیز درگیری‌هایی گزارش شد. به گفته انجمن حقوق بشر مراکش، دست‌کم سه خودرو به آتش کشیده شد و شماری از مهاجران و نیروهای امنیتی زخمی شدند.

دولت اسپانیا اعلام کرد ۲۰۰ نیروی پلیس ویژه و ۶۰ نظامی این کشور برای تقویت نیروهای مستقر در سئوتا اعزام شده‌اند.

تعطیلی کسب‌وکارها در سئوتا

ورود گسترده مهاجران باعث تعطیلی بسیاری از کسب‌وکارها در سئوتا شد. یکی از مغازه‌داران به رویترز گفت صاحبان کسب‌وکارها به‌دلیل نگرانی از کافی نبودن نیروهای پلیس، برای دفاع از خود و حفاظت از کسب‌وکارها و خانواده‌هایشان با یکدیگر هماهنگ شده‌اند.

سئوتا با حدود ۸۵ هزار نفر جمعیت و ملیلا، دو منطقه خودمختار اسپانیا در شمال آفریقا، تنها مرزهای زمینی اتحادیه اروپا با آفریقا هستند و سال‌هاست از مهم‌ترین مسیرهای ورود مهاجران به اروپا به شمار می‌روند.

سئوتا سال ۲۰۲۱ شاهد بحران مشابهی بود؛ زمانی که حدود ۱۰ هزار نفر، از جمله شمار زیادی کودک، از مراکش و کشورهای جنوب صحرای آفریقا وارد این منطقه شدند.

در حالی که بسیاری از کشورهای اروپایی در سال‌های گذشته سیاست‌های مهاجرتی سخت‌گیرانه‌تری را در پیش گرفته‌اند، اسپانیا رویکرد متفاوتی اتخاذ کرده است.

دولت سوسیال دموکرات اسپانیا در ماه‌های اخیرT برنامه‌ای را برای اعطای اقامت قانونی به حدود ۵۰۰ هزار مهاجر فاقد مدارک آغاز کرده است. این اقدام با انتقاد احزاب راست‌گرا روبه‌رو شده است. مخالفان این برنامه می‌گویند چنین سیاستی انگیزه مهاجرت به اسپانیا را افزایش می‌دهد.

دولت اسپانیا، اما اعلام کرد افزایش اخیر ورود مهاجران ارتباطی با برنامه اعطای اقامت قانونی ندارد و نتیجه سوءاستفاده شبکه‌های اقچاق انسان و سازمان‌های تبهکار از حکم اخیر دیوان عالی این کشور است؛ حکمی که بازگرداندن فوری مهاجرانی را که در دریا شناسایی می‌شوند و در مسیر سئوتا و ملیلا هستند، محدود کرده است.

وزارت کشور اسپانیا، هم‌چنین اعلام کرد با همکاری نزدیک مراکش، طی روزهای گذشته مانع ورود غیرقانونی هزاران مهاجر دیگر به سئوتا شده است.

سئوتا و ملیلیا، دو شهر خودمختار اسپانیا، در سواحل شمالی دریای مدیترانه و در شمال قاره آفریقا واقع شده‌اند. ملیلیا در حدود ۴۰۰ کیلومتری شرق سئوتا قرار دارد. این دو منطقه تنها مرزهای زمینی اتحادیه اروپا با قاره آفریقا را تشکیل می‌دهند.

سئوتا از سال ۱۵۸۰ تحت حاکمیت اسپانیا قرار دارد و جمعیتی متشکل از مسلمانان و مسیحیان، هم‌چنین شهروندان اسپانیایی و مراکشی و کارگران مرزی را در خود جای داده است که عموماً در کنار یکدیگر با آرامش زندگی می‌کنند. با این حال، مراکش به‌طور رسمی حاکمیت اسپانیا بر سئوتا و ملیلیا را به رسمیت نمی‌شناسد و این دو منطقه را «سرزمین‌های اشغالی» می‌داند.

سئوتا و ملیلیا به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود، دارای تدابیر شدید امنیتی و حصارهای مرزی مستحکم هستند، زیرا مقصد بسیاری از مهاجرانی محسوب می‌شوند که از مراکش و دیگر کشورهای آفریقایی قصد ورود به اروپا را دارند.

برای رسیدن به سئوتا، بسیاری از مهاجران از شهر فنیدق در مراکش حدود پنج کیلومتر در دریا شنا می‌کنند. بخش قابل توجهی از مهاجرانی که وارد سئوتا یا ملیلیا می‌شوند، بلافاصله به مراکش بازگردانده می‌شوند. گروهی دیگر نیز در مراکز پذیرش مهاجران اسکان داده شده و پس از طی مراحل قانونی، امکان درخواست پناهندگی در اسپانیا را پیدا می‌کنند.

با وجود توجه گسترده رسانه‌ها به سئوتا و ملیلیا، شمار مهاجرانی که از این دو منطقه وارد اسپانیا می‌شوند، معمولا بسیار کم‌تر از افرادی است که از طریق جزایر قناری یا جزایر بالئار خود را به این کشور می‌رسانند.

ویدئوهای منتشرشده در روز پنج‌شنبه، هزاران نفر را که عمدتا شهروندان مراکشی بودند، در حال عبور از موج‌شکن‌ها و ورود به جاده‌های سئوتا نشان می‌دهد. بیشتر این افراد مردان جوان بودند، اما زنان و کودکان خردسال نیز در میان آنان دیده می‌شدند. هنوز مشخص نیست چه عاملی باعث شده که این تعداد از افراد به‌طور هم‌زمان برای ورود به سئوتا اقدام کنند.

اصلی‌ترین عوامل مهاجرت و پناهندگی، دولت‌های سرمایه‌داری، به خصوص دولت‌های دیکتاتوری هستند که با سیاست‌های جنگ‌طلبانه و استثمارگرانه، سرکوب و فقر، مردم را آواره کوه و دشت و دریا و جوامع ناشناخته می‌کنند که خطرات عدیده‌ای در کمین آن‌هاست و آینده نامعلومی دارند!

جمعه نهم مرداد 1405-سی و یکم یولی 2026

نوشته ورود ده‌ها هزار پناهنده به سئوتا! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

تنگه هرمز، دریای خزر، باب المندل و کانال سوئز، چهار آبراه راهبردی به‌عنوان گلوگاه‌های حیاتی انرژی و تجارت جهان شناخته می‌شوند. هرکدام از این چهار آبراه، نقش مهمی در اقتصاد، سیاست و امنیت بین‌المللی دارند.

حمله پهپادی به دو شناور ذخیره‌سازی و تبدیل گاز طبیعی مایع در بندر دمیاط مصر، نگرانی‌ها درباره گسترش دامنه جنگ میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی و تهدید مسیرهای حیاتی کشتیرانی در منطقه را افزایش داده است.

به این ترتیب، پس از بحران تنگه هرمز، اوکراین به کشتی‌های ایرانی–روسی در دریای خزز حمله کرد و یک ایرانی نیز کشته شد. یک پهپاد ناشناس به دو کشتی در یکی یاز بنادر مصر حمله کرد و دو کشتی را به آتش کشید. باب المندل هم ناآرام است.

روشن است که در بحران تنگه هرمز و دریای خزر، جمهوری اسلامی نقش مستقیم دارد. اما در آبراه باب المندل نیز حوثی‌های یمن نقش مستقیم دارند که مورد حمایت جمهوری اسلامی ایران هستند.

پهپادی که دو کشتی را در بنادر مصر به آتش کشید باز هم انگشت اتهام به سوی جمهوری اسلامی گرفته شده است.

در یک کلام، این مردم ایران هستند که در معرض سرکوب و کشتار نیروهای سنتکام و هم‌چنین سرکوب و اعدام جمهوری اسلامی قرار دارند و بهای رقابت جمهوری اسلامی و آمریکا و اسرائیل را می‌پردازند. در حالی که اکثریت مردم ایران مخالف جنگ و مخالف جمهوری اسلامی و در عین حال مخالف دخالت خارجی در تحولات درونی جامعه ایران هستند!

حملات آمریکا به قشم ایران سه نفر از جمله یک کودک نوپا را کشت

ایالات متحده بامداد پنج‌شنبه 30 یولی– هشتم مرداد، از اجرای یک عملیات دو ساعته علیه ده‌ها هدف در ایران خبر داد. فرماندهی مرکزی ایالات متحده «سنتکام» اعلام کرد این عملیات از نیمه‌شب آغاز شد و مراکز فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و تاسیسات مرتبط با پهپادها را هدف قرار داد.

سنتکام گفت هدف از این حملات، کاهش بیش‌تر تهدیدهای ناشی از جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن علیه نیروهای آمریکایی، کشتیرانی تجاری، و کشورهای همسایه در خلیج فارس بوده است.

رسانه‌های جمهوری اسلامی ایران نیز گزارش دادند که در حملات آمریکا به جزیره قشم سه نفر کشته شده‌اند. سپاه پاسداران نیز در بیانیه‌ای وعده داد که به این حملات پاسخ خواهد داد.

هم‌زمان، وزارت جنگ کویت اعلام کرد یک حمله حکومت ایران به ساختمانی متعلق به یک شرکت چینی در شمال این کشور، یک کارگر را کشته و خسارات قابل‌توجهی بر جای گذاشته است.

ارتش اردن نیز اعلام کرد پنج موشک شلیک‌شده از سوی جمهوری اسلامی را رهگیری و منهدم کرده است. این در حالی است که جمهوری اسلامی روز چهارشنبه نیز پایگاه‌های محل استقرار نیروهای آمریکایی در اردن را با موشک‌های بالستیک هدف قرار داده بود.

رویترز، گزارش داد که عربستان سعودی برای نخستین بار از آغاز جنگ، روز چهارشنبه به‌طور علنی در کنار نیروهای آمریکایی در حملات علیه گروه‌های همسو با جمهوری اسلامی در شرق عراق مشارکت کرد. این عملیات در واکنش به حملات پهپادی به تاسیسات نفتی عربستان که از خاک عراق انجام شده بود صورت گرفت.

به گزارش رویترز، تشدید درگیری‌ها بار دیگر بازارهای انرژی را تحت تاثیر قرار داده، و بهای نفت برنت برای دومین روز متوالی افزایش یافته و به حدود ۹۰ دلار در هر بشکه رسیده است.

پس از یک وقفه کوتاه، موج دوم حملات آمریکا به تاسیسات نظامی و زیرساخت‌های استراتژیک جمهوری اسلامی از بامداد پنج‌شنبه هشتم مرداد ۱۴۰۵ آغاز شد. ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا «سنتکام» پنج‌شنبه 30 یولی– هشتم مرداد، با انتشار تصاویری اعلام کرد در واکنش به تلاش روز گذشته ایران برای حمله موشکی به نیروهای آمریکایی، موج سنگین و گسترده‌ای از حملات را علیه اهدافی در این کشور انجام داده است.

بر اساس این بیانیه، نیروهای آمریکا ده‌ها هدف متعلق به سپاه پاسداران در ایران را مورد اصابت قرار دادند. این اهداف شامل مراکز فرماندهی نظامی، تاسیسات موشکی و پهپادی، سایت‌های پدافند و نظارت ساحلی و زیرساخت‌های دریایی بوده است.

سنتکام پیش‌تر اعلام کرده بود جدید‌ترین موج حملات به ایران را تکمیل کرده و ده‌ها موضع سپاه پاسداران را هدف گرفته و تاکید کرد این حملات پاسخ به تلاش ایران برای حمله موشکی علیه نیروهای آمریکایی طی روز گذشته است.

در این بیانیه آمده است که اهداف حملات بامداد پنج‌شنبه شامل مراکز فرماندهی نظامی، تاسیسات موشکی و پهپادی، مراکز نظارتی و دفاع ساحلی و همچنین توانمندی‌های دریایی بوده است.

فرماندهی مرکزی آمریکا اضافه کرد هدف از این حملات، کاهش بیشتر تهدیدهایی است که ایران و گروه‌های نیابتی آن علیه نیروهای آمریکایی، روند کشتی‌رانی تجاری و کشورهای خلیج ایجاد می‌کنند.

هم‌زمان، رسانه‌های داخلی ایران از شنیده شدن صدای انفجار در چند منطقه جنوب، از جمله جزیره‌های کیش، قشم، ابوموسی و شهرهای بوشهر، عبادان‌(آبادان)، فلاحیه‌(شادگان)، قصبه‌(اروندرود) و اهواز خبر دادند.

تصاویر منتشر شده در رسانه‌های اجتماعی لحظه اصابت این حملات به آب‌های اطراف جزیره قشم و اهواز را نشان می‌دهد.

این عملیات بخشی از نخستین حملات آمریکا به ایران از زمانی است که دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا طی جمعه گذشته تصمیم گرفت کارزار حملات هوایی را با هدف «ایجاد فرصت جدید برای مذاکرات» متوقف کند.

خبرگزاری‌های رسمی در ایران می‌گویند در حملات آمریکا در بامداد پنج‌شنبه هشتم مرداد به مناطقی در جزیره قشم، یک منطقه مسکونی نیز هدف قرار گرفت.

این رسانه‌ها، هم‌چنین به ‌نقل از دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان از «کشته شدن سه تن از اعضای یک خانواده از جمله یک کودک و زخمی شدن دو کودک» دیگر خبر دادند. محل این حمله «محله چاهتنگو شهر قشم» اعلام شده است.

سپاه پاسداران زنجان، با انتشار بیانیه‌ای از کشته شدن سه نیروی این نهاد نظامی در حملات بامداد پنجشنبۀ آمریکا به نقاطی از ایران خبر داد. در بیانیه روابط عمومی سپاه استان زنجان، به‌جز اسامی این اعضای سپاه پاسداران، جزئیات بیش‌تری درباره محل کشته‌شدن آن‌ها و درجه و محل فعالیت‌شان اعلام نشده است.

این در حالی است که تا ساعاتی قبل، رسانه‌های ایران این مناطق را به‌عنوان نقاطی که هدف حملات بامداد پنج‌شنبه قرار گرفت، اعلام کرده بودند: «اهواز، آبادان، بندرعباس، قشم، بندرانزلی گیلان، کازرون و فراشبند استان فارس، چغادک بوشهر، شادگان و اروندکنار خوزستان و جزیره کیش.»

این نخستین بار است که رسانه‌های ایران از هدف قرار گرفتن زنجان در دور جدید حملات آمریکا به ایران خبر می‌دهند، اما پیش‌تر گزارش‌هایی از شلیک موشک بالستیک از منطقه زنجان گزارش شده بود.

هم‌زمان، سپاه پاسداران جمهوری اسلامی در بیانیه‌ای حملات موشکی صبح پنج‌شنبه به اردن را تایید کرد و مدعی شد در این حمله به پایگاه هوایی الازرق، «سه فروند هواپیمای اف۳۵ را به‌کلی تخریب و به سه فروند دیگر خسارت سنگین وارد شد.»

سپاه در بیانیه‌اش، هم‌چنین ادعا کرد که «چند افسر و کادر فنی» آمریکایی نیز در این حملات کشته شدند.

جمهوری اسلامی ایران، پس از پایان موج سنگین حملات شبانه آمریکا به اهدافی در استان‌های جنوبی و غربی ایران، حملات خود به اهدافی در منطقه را ادامه داده است. کویت می‌گوید که در حمله ایران به ساختمانی در شمال آن کشور یک نفر کشته شده و ارتش اردن نیز از سرنگونی پنج موشک ایرانی خبر داده است. آمریکا می‌گوید که ده‌ها هدف سپاه پاسداران را در واکنش به حمله موشکی ایران به یک پایگاه آمریکایی در اردن هدف قرار داده است؛ رسانه‌های ایران نیز از کشته شدن سه نفر، از جمله یک کودک، خبر داده‌اند.

به گفته احمد نفیسی، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار هرمزگان، عملیات جست‌وجو، امدادرسانی و آواربرداری در محل حمله با تلاش نیروهای امدادی، عملیاتی و تیم‌های پشتیبان به پایان رسید و پیکر کشته‌شدگان از زیر آوار خارج شد.

این مقام افزود که دو فرزند دیگر این خانواده در دقایق ابتدایی حادثه از زیر آوار خارج شدند و پس از انجام اقدامات اولیه درمانی توسط نیروهای امدادی، به منظور رسیدگی به مصدومیت‌شان به مرکز درمانی منتقل شده‌اند.

احمد احمدی‌زاده، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار فارس از حملات هوایی نیروهای آمریکایی به مناطقی در شهرستان‌های کازرون و فراشبند در بامداد پنجشنبه ۸ مرداد خبر داد؛ حملاتی که به گفته او هیچ تلفات جانی در پی نداشت.

او مدعی شد که با وجود این حملات، هم‌اکنون وضعیت در هر دو شهرستان کازرون و فراشبند «کاملا پایدار و آرام» است و «هیچ مشکلی برای روند عادی زندگی مردم وجود ندارد.» به گفته احمدی‌زاده مردم این دو شهرستان «بدون دغدغه» به فعالیت‌های روزمره خود مشغول هستند و شرایط در آن‌جا «تحت کنترل و عادی» است.

از سوی دیگر محمد مظفری، فرماندار بوشهر به خبرگزاری دولتی ایرنا گفت که بامداد پنج‌شنبه «دو نقطه در حوالی شهر چغادک از توابع این شهرستان مورد اصابت موشک های آمریکایی قرار گرفته است.»

به گفته او این حملات در ساعت چهار بامداد به وقت محلی رخ داد و «تلفات جانی» نداشت. مظفری جزییات بیشتری از جمله این‌که آیا این حملات به اهدف نظامی یا غیرنظامی انجام گرفته، ارائه نداد.

ایرنا، هم‌چنین به نقل از احسان جهانیان، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار بوشهر گزارش داد که شهرستان‌های بوشهر، دشتی و جم بامداد پنج‌شنبه مورد حملات هوایی و اصابت موشکی قرار گرفتند. او افزود که این حمله‌ها تلفات جانی به همراه نداشته و میزان خسارات در دست بررسی است.

پیش‌تر خبرگزاری تسنیم به نقل از معاون امنیتی و انتظامی استانداری خوزستان گزارش داده بود که نقاطی در اطراف شهر اهواز مورد حمله موشکی آمریکا قرار گرفته و در پی این حمله برق نقاطی از شهر قطع شده است.

به گزارش اقتصاد آنلاین، نقاطی در اطراف شهر آبادان، اطراف شهر شادگان و نقاطی در اطراف شهر اروندکنار در بامداد پنج‌شنبه ۳۰ یولی هدف حمله موشکی آمریکا قرار گرفتند.

سپاه پاسداران، پنج‌شنبه ۳۰ یولی–۸ مرداد، با انتشار بیانیه‌ای مدعی شد، دو نفتکش که با حمایت ایالات متحده قصد خروج از مسیر جنوب تنگه هرمز را داشتند، پس از «بروز آتش‌سوزی شدید در یکی از آن‌ها، با سرعت به عقب برگشتند.»

روابط عمومی سپاه پاسداران در این بیانیه، اعلام کرد: «شامگاه چهارشنبه دو تانکر نفتکش با تحریک پرنده‌های آمریکایی قصد خروج از مسیر ناایمن جنوب تنگه هرمز را داشتند که پس از وقوع حریق شدید در یکی از آنها، هر دو شناور با سرعت به عقب برگشتند.»

سپاه پاسداران نام نفتکش‌ها و دلیل بروز حریق در یکی از این نفتکش‌ها را اعلام نکرد.

سپاه در بیانیه خود هم‌چنین کشورهای منطقه را تهدید کرده و گفت: «کشورهایی که در کمک به متجاوز دخالت دارند، اگر رفتار خود را اصلاح نکنند، پاسخ سختی دریافت خواهند کرد.» سپاه پاسداران هم‌چنین مدعی شد که با توجه به تهدیدات لفظی و دخالت ایالات متحده در منطقه، «تنگه هرمز در شرایط فعلی قابل بازگشایی نیست.»

سپاه پاسداران روز چهارشنبه 29 یولی–۷ مرداد نیز اعلام کرده بود، سه نفتکش را که «اخطارهای دریایی را نادیده گرفته بودند»، در تنگه هرمز هدف قرار داده و متوقف کرده است.

به گزارش وال استرین ژورنال 29 یولی 2026، گفته افراد آگاه از دیدگاه‌های کوپر، منطق اصلی گزینه حداکثری او این است که آمریکا از حملات تلافی‌جویانه محدود -‌که تاثیر چندانی در بازداشتن تهران از تهدید کشتی‌ها در تنگه هرمز و شلیک موشک به سوی نیروهای آمریکایی در منطقه نداشته‌اند‌– فراتر رفته و با تشدید چشم‌گیر جنگ وارد عمل شود.

کوپر استدلال کرده است که اگر آمریکا می‌خواهد اقدام نظامی مؤثر واقع شود، باید حملات هوایی خود را افزایش دهد و تهدید موشکی ایران را به‌طور قابل‌توجهی تضعیف کند تا شاید بتواند بن‌بست کنونی را در هم بشکند. او تاکید دارد که این رویکرد موسوم به «بزرگ وارد عمل شدن» که یکی از چندین گزینه طراحی‌شده توسط اوست، نیاز آمریکا به استفاده از مهمات دفاعی را نیز کاهش خواهد داد؛ زیرا در صورت موفقیت، توان ایران برای انجام حملات متقابل کمتر خواهد شد.

شان پارنل، سخن‌گوی ارشد پنتاگون، در بیانیه‌ای گفت: «وزیر دفاع هگست، دریابد کوپر فرمانده سنتکام و ژنرال کین رییس ستاد مشترک نیروهای مسلح، در زمینه عملیات برون‌مرزی مرتبط با ایران کاملا همسو هستند و در ماموریت، راهبرد و اراده عملیاتی وحدت کامل دارند.»

او افزود: «وزارت جنگ کاملا آماده و مجهز است و در هر لحظه برای اجرای دستورات رئیس‌جمهوری آمادگی دارد.»

کوپر مدت‌ها بر این باور بوده که اگر زمان کافی در اختیار داشته باشد، استفاده از نیروی نظامی می‌تواند ضربه‌ای سنگین و فلج‌کننده به ایران وارد کند؛ هرچند برخی کارشناسان نظامی معتقدند که قدرت هوایی به‌تنهایی هرگز نتوانسته است سرنوشت یک جنگ را تعیین کند. هنگامی که ترامپ در ماه فوریه در حال بررسی آغاز جنگ بود، کوپر برآورد کرده بود که برای تکمیل عملیات به شش هفته یا حتی بیش‌تر زمان نیاز دارد. اما در عمل زمان کم‌تری در اختیار او قرار گرفت.

کارزار مشترک هوایی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز شد. با این حال، تا پایان ماه مارس، رییس‌جمهوری آمریکا به‌تدریج بی‌حوصله و ناراضی شده بود. ایران اعلام کرده بود که تنگه هرمز را بسته و اقدام به کارگذاری مین‌های دریایی در این آبراه راهبردی کرده است. افزایش شدید قیمت نفت اقتصاد جهانی را دچار تلاطم کرد و آمریکا را واداشت برای کاهش قیمت‌ها از ذخایر نفتی خود استفاده کند.

بر اساس گفته فردی آگاه از دیدگاه‌های کوپر، او در ۳۱ مارس محاسبه کرده بود که هنوز حدود ۲۰ روز دیگر برای تکمیل ماموریت خود نیاز دارد. اما در ۳ آوریل، یک جنگنده آمریکایی اف–۱۵ئی بر فراز جنوب غربی ایران سرنگون شد و عملیات نجاتی پرخطر را رقم زد. هرچند هر دو خلبان نجات یافتند، اما این حادثه در تصمیم ترامپ برای نهایی کردن توافق آتش‌بس تنها چند روز بعد از آن نقش داشت.

اندکی پس از اعلام آتش‌بس، هگست که او نیز در نشست هفته گذشته ایرفورس وان حضور داشت، در یک کنفرانس خبری اعلام کرد که برنامه موشکی ایران «عملا نابود شده» و سامانه‌های پرتاب و موشک‌های این کشور «به‌شدت فرسوده و منهدم» شده‌اند.

اما ارزیابی نهادهای اطلاعاتی آمریکا این بود که توان موشکی ایران به‌طور کامل از بین نرفته است. ترامپ در اوایل ماه ژوئن و در گفت‌وگو با برنامه «میت د پرس» شبکه ان‌بی‌سی گفته بود که ایران احتمالا هنوز حدود ۲۱ تا ۲۲ درصد از ذخیره موشکی خود را در اختیار دارد. برخی تحلیلگران حتی برآوردهای بالاتری ارائه کرده بودند.

در حالی که کین کاخ سفید را از محدود بودن ذخایر موشک‌های رهگیر پدافندی آمریکا آگاه کرده بود، استدلال کوپر این بود که حملات هوایی سنگین می‌تواند توان موشکی ایران و قابلیت این کشور برای انجام حملات تلافی‌جویانه را به‌شدت کاهش دهد. در چارچوب رویکرد کین، سامانه‌های پدافند هوایی آمریکا در منطقه می‌توانند برای تقویت حفاظت از مراکز و تاسیسات کلیدی جابه‌جا و بازآرایی شوند.

به گفته افراد آگاه، کوپر در تدوین گزینه‌های مربوط به یک کارزار هوایی گسترده و فشرده از حمایت هگست برخوردار بوده است.

از ماه مارس، ادامه جنگ عبور از تنگه هرمز، گذرگاه باریک ورودی خلیج فارس، را بسیار خطرناک‌تر کرده است. در نتیجه، عربستان سعودی، یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان، بیش از گذشته به صادرات نفت از طریق دریای سرخ وابسته شده است؛ مسیری که اخیرا نیز از سوی گروه‌های حوثی‌های مورد حمایت ایران در یمن به محاصره تهدید شده است.

این حملات و تهدیدها باعث شده بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی از اعزام کشتی‌های خود به آب‌های منطقه خودداری کنند. بر اساس داده‌های مؤسسه دریایی «ویندوارد»، تعداد کشتی‌هایی که از تنگه باب‌المندب در دریای سرخ عبور می‌کنند، از ۲۰ یولی تا کنون حدود یک‌پنجم کاهش یافته است. هم‌چنین تردد از تنگه هرمز هم‌چنان کم‌تر از یک‌دهم سطح پیش از آغاز جنگ باقی مانده است.

بحران تنگه هرمز نشان داد که تنگه هرمز صرفا یک آبراه تجاری نیست، بلکه یک تنگه راهبردی و طلایی انتقال انرژی و هویت‌بخش به قدرت دریایی ایران است که بر کل اقتصاد جهان اثرگذار است. تنگه هرمز نه صرفا یک گذرگاه دریایی، بلکه به‌مثابه مرکز ثقل رقابت‌های ژئوپلیتیک جهانی است. تمرکز منابع عظیم انرژی در خلیج فارس از یک سو و وابستگی حیاتی اقتصاد جهانی به این منابع از سوی دیگر، باعث شده است که هرگونه بی‌ثباتی در این تنگه، فورا امنیت انرژی جهان را مختل می‌کند.

تنگه باب‌المندب یکی از مهم‌ترین آبراهه‌های اقتصادی و حیاتی در جهان محسوب می‌شود که تاثیر آن در منازعات منطقه‌ای و بین‌المللی، کم‌تر از قدرت نظامی نیست. این تنگه که عرض آن در باریک‌ترین نقطه حدود ۳۰ کیلومتر است، میان یمن در آسیا و جیبوتی و اریتره در آفریقا ارتباط برقرار می‌کند و به‌عنوان یک حلقه اصلی، دریای سرخ را به خلیج عدن و دریای عرب، و در نهایت به کانال سوئز و دریای مدیترانه متصل می‌سازد.

روزانه بین ۷ تا ۱۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور می‌کند. باب‌المندب هم‌چنین مسیر اصلی برای حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد از تجارت جهانی به مقصد اروپا، آمریکا و بازارهای آسیایی است و حدود ۲۵ درصد از نیاز اروپا به گاز طبیعی مایع (LNG)‌را تامین می‌کند. میزان تردد کشتی‌ها از این تنگه سالانه حدود ۲۱ هزار فروند تخمین زده می‌شود که معادل ۵۷ کشتی در روز است و ارزش محموله‌های عبوری از آن سالانه به حدود ۷۰۰ میلیارد دلار می‌رسد.

الجزیره می‌افزاید که هرگونه اختلال در این تنگه، به‌ ویژه اگر با توقف تردد در تنگه هرمز هم‌زمان شود، می‌تواند منجر به یک بحران حمل‌ونقل جهانی گردد که زمان سفر بین آسیا و اروپا را از ۳۱ روز به ۴۱ روز افزایش داده و هزینه سفر برای یک کشتی کانتینری متوسط را بدون احتساب هزینه‌های اضافی از یک میلیون دلار به حدود ۱.۷ میلیون دلار برساند.

نیروهای مسلح یمن در چند سال اخیر بیش از ۱۰۰ حمله به کشتی‌ها انجام داده‌ و شرکت‌های بزرگ را مجبور به تغییر مسیر از این آبراهه کرده‌اند؛ به طوری که جریان نفت از این تنگه از تقریباً ۹ میلیون بشکه در سال ۲۰۲۳ به ۴ میلیون بشکه در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است.

این وضعیت در تنگه باب‌المندب مستقیما بر کانال سوئز نیز تاثیر گذاشته است، به‌گونه‌ای که درآمدهای آن از ۱۰.۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به حدود ۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. همچنین تعداد کشتی‌های عبوری از کانال نیز از بیش از ۲۶ هزار فروند به حدود ۱۳ هزار فروند تقلیل یافته که این امر مصر را از یکی از مهم‌ترین منابع ارز خود محروم کرده و فشار بر بودجه و نرخ ارز پوند را افزایش داده است

بنابراین، تنگه باب‌المندب صرفا یک نقطه جغرافیایی نیست، بلکه شریانی حیاتی برای انرژی و تجارت جهانی است و هرگونه تهدید برای بستن آن، شوک‌های مستقیم به اقتصاد جهانی وارد می کند که فراتر از نفت، تمامی بخش‌های حمل‌ونقل، تدارکات و تجارت بین‌المللی را در بر می‌گیرد.

حفر کانال سوئز و افتتاح آن در سال ۱۸۶۹، جایگاه تنگه باب‌المندب دگرگون شد و به دروازه جنوبی اصلی‌ترین مسیر تجارت میان اروپا و آسیا تبدیل گردید.‌(استاپ‌فورد، 2009؛ دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026ب) از آن زمان، بریتانیا، فرانسه، ایتالیا، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی برای تسلط بر این آبراه کلیدی به رقابت پرداخته‌اند.‌(داربی، 1973؛ هدریک، 1981) در دوران معاصر، جنگ یوم کیپور‌(۱۹۷۳) باعث برجسته شدن اهمیت مسیرهای دریایی شد و این تنگه اهمیت ژئوپلیتیکی پیدا کرد.‌(دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026ج)

جزیره پریم‌(مَیّون) تنگه را به دو کانال شرقی و غربی تقسیم می‌کند. کانال غربی با عرض حدود ۲۵ کیلومتر و عمق بیش از ۲۰۰ متر مسیر اصلی عبور کشتی‌های بین‌المللی است؛ اما کانال شرقی‌(اسکندر) که در برخی نقاط عمقی کم‌تر از ۱۰ متر دارد، صرفا برای ترافیک محلی و قایق‌های کوچک مناسب است.‌(دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026الف). بر اساس قوانین بین‌المللی‌(کنوانسیون سازمان ملل درباره حقوق دریاها، 1982)، تمامی کشورها حق تردد بی‌آزار‌(عبور صلح‌آمیز) از این آبراه را دارند، اما موقعیت حساس ژئوپلیتیک آن همواره دستاویزی برای قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است.

تنگه باب‌المندب به‌عنوان تنها راه ورود به کانال سوئز، یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای ترانزیت انرژی جهان به شمار می‌رود. آمارها نشان می‌دهد حدود ۹ تا ۱۲ درصد از کل تجارت دریایی نفت از این تنگه عبور می‌کند. در سال ۲۰۲۳‌(قبل از جنگ غزه)، ۶.۹ میلیون، حدود ۱۰–۱۱ درصد حجم عادی و در سال ۲۰۲۴ این جابجایی کاهش پیدا کرد و به ۲.۵ میلیون که حدود ۴–۵ درصد، کاهش حدود ۶۴ درصدی پیدا کرد معلول خطرزایی‌های انصارالله بود و مجدد بعد از تأمین امنیت توسط انصارالله در نیمه اول ۲۰۲۵ به ۴.۲ میلیون رسید که حدود ۶ درصد کل ترانزیت انرژی را به خود اختصاص داد. در سه ماهه اول ۲۰۲۶ ، این ترانزیت به ۵.۴ میلیون بشکه در روز رسید که حدود ۸ درصد‌(برآورد) کل ترانزیت را به خود اختصاص می‌دهد.‌(مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا، 2023؛ اس‌اندپی گلوبال–کالاهای دریایی، 2024؛ رادیو اروپای آزاد–رادیو آزادی، 2025؛ آژانس بین‌المللی انرژی، 2026ج).

حملات نیروهای انصارالله یمن‌(حوثی‌ها) به کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها در دریای سرخ از اواخر سال ۲۰۲۳، تغییرات عمیقی در الگوی ترانزیت انرژی جهان ایجاد کرده است. مشاهده می‌شود که میانگین عبور روزانه کشتی‌ها از باب‌المندب از بیش از ۷۰ فروند در حالت عادی به تنها ۲۸ فروند کاهش یافت. حملات مجدد حوثی‌ها در ژوئیه ۲۰۲۵ بار دیگر نرخ حمل ونقل و حق بیمه کشتی‌ها را افزایش داد و بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی را وادار به تغییر مسیر داد (اس‌اند‌پی گلوبال، 2025).

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به امنیت آبراهه‌های بین‌المللی وابسته است؛ آبراهه‌هایی که بخش قابل‌توجهی از انرژی، کالا و زنجیره تامین جهانی از آن‌ها عبور می‌کند. در میان این مسیرها، تنگه هرمز و باب‌المندب جایگاهی بی‌بدیل دارند؛ دو گلوگاه راهبردی که هرگونه اختلال در آنها می‌تواند بازارهای جهانی انرژی را دچار شوک، هزینه حمل‌ونقل را چند برابر و اقتصادهای بزرگ جهان را با موج تازه‌ای از تورم و رکود مواجه کند.

دولت مصر روز پنج‌شنبه ۳۰ ژوئیه اعلام کرد که آتش‌سوزی روز گذشته در بندر دمیاط بر اثر یک حمله پهپادی رخ داده است؛ نخستین حمله‌ای که از زمان آغاز جنگ در خاورمیانه، خاک مصر را هدف قرار داده است.

نیویورک تایمز گزارش داد، دو مقام ایرانی که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، گفته‌اند که «این انفجار یک حمله پهپادی بوده و با این هدف انجام شده که اگر ایران تصمیم به تشدید درگیری بگیرد، حمل‌ونقل دریایی و تأمین جهانی انرژی می‌تواند با اختلالات گسترده‌تری روبه‌رو شود.» این افراد مشخص نکردند که آیا این حمله توسط ایران یا یکی از گروه‌های هم‌پیمان جمهوری اسلامی در منطقه انجام شده و هم‌چنین محل انجام حمله را نیز فاش نکردند.

دونالد ترامپ، روز چهارشنبه ۲۹ یولی در دفتر بیضی کاخ سفید به خبرنگاران گفت که اطلاعاتی درباره این انفجار به دستش رسیده است. ترامپ بدون ارائه جزئیات، تلویحا ایران را مسئول آن دانست. او گفت این حادثه «ادامه همان روند قبلی» است. او افزود: «ما قرار است بسیار سخت به آن‌ها ضربه بزنیم، چون حالا نوبت ماست.»

اگرچه ایران نیز از هرگونه تنش و اختلال در این مسیرها متأثر خواهد شد، اما وابستگی شدید اقتصادهای صنعتی و مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی به این آبراهه‌ها سبب شده است بسیاری از کارشناسان معتقد باشند بازندگان اصلی هرگونه بحران در هرمز و باب‌المندب، آمریکا و اقتصادهای بزرگ آسیایی و اروپایی خواهند بود.

در شرایطی که تنش‌های ژئوپلیتیکی در غرب آسیا هم‌چنان ادامه دارد، بار دیگر نام دو آبراهه راهبردی جهان یعنی تنگه هرمز و باب‌المندب در کانون توجه بازارهای جهانی قرار گرفته است؛ دو گلوگاهی که امنیت آن‌ها نه تنها برای کشورهای منطقه، بلکه برای اقتصاد جهانی اهمیتی حیاتی دارد.

تنگه هرمز به تنهایی مسیر انتقال حدود یک‌پنجم نفت مصرفی جهان محسوب می‌شود و روزانه میلیون‌ها بشکه نفت و بخش قابل توجهی از تجارت گاز طبیعی مایع (LNG)‌از این مسیر عبور می‌کند. در سوی دیگر، تنگه باب‌المندب حلقه اتصال دریای سرخ به اقیانوس هند و کانال سوئز است و بخش مهمی از تجارت میان آسیا و اروپا از این مسیر انجام می‌شود.

کارشناسان معتقدند هرگونه اختلال همزمان در این دو آبراهه می‌تواند به بزرگ‌ترین شوک انرژی جهان از زمان بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ تبدیل شود؛ شوکی که آثار آن تنها به بازار نفت محدود نخواهد بود و تمامی زنجیره‌های تامین، حمل‌ونقل دریایی، تجارت جهانی و حتی امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

تحولات سال‌های اخیر بار دیگر نشان داده است که امنیت انرژی جهان هم‌چنان به غرب آسیا وابسته است و هیچ مسیر جایگزینی تاکنون نتوانسته نقش تنگه هرمز و باب‌المندب را به طور کامل ایفا کند. از این رو، هرگونه تشدید تنش در این دو آبراهه می‌تواند اقتصاد جهانی را با شوک‌های عمیق مواجه کرده و بار دیگر اهمیت ژئوپلیتیکی منطقه را در معادلات بین‌المللی برجسته سازد. در چنین شرایطی، آن‌چه بیش از گذشته آشکار می‌شود این است که ثبات اقتصاد جهانی، امنیت انرژی و پایداری زنجیره‌های تامین، بیش از هر زمان دیگری به امنیت این دو شریان حیاتی گره خورده است؛ شریان‌هایی که اختلال در آن‌ها نه تنها کشورهای منطقه، بلکه کل اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

بدون تردید ایران نیز از هرگونه تنش گسترده در آبراهه‌های منطقه متاثر خواهد شد. افزایش هزینه‌های بیمه، محدودیت‌های تجاری و اختلال در حمل‌ونقل می‌تواند بر تجارت خارجی کشور اثر منفی بگذارد.

جنگ‌ها اثرات و تخریبات گسترده‌ای در زندگی انسان دارند. در دور قبلی حملات آمریکا به جنوب ایران، این بار تنها مراکز نظامی را هدف نگرفت. مقامات محلی از اصابت پرتابه به یک سیلوی ذخیره گندم در هویزه، یک نقطه در دشت آزادگان، یک کارخانه آب معدنی در ایلام و یک پاسگاه محیط‌بانی در هرمزگان خبر دادند؛ حملاتی که در کنار خسارت به زیرساخت‌ها، نگرانی‌ها درباره امنیت غذایی، معیشت مردم و تداوم خدمات عمومی در استان‌های جنوبی را افزایش داده است.

استان‌های خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان سال‌هاست علاوه بر اهمیت نظامی و راهبردی، با مشکلاتی مانند کمبود آب، قطعی‌های مکرر برق، بیکاری، فقر و ضعف زیرساخت‌های خدماتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

اکنون با گسترش حملات، نگرانی تازه‌ای نیز شکل گرفته است؛ امنیت غذایی و تامین کالاهای اساسی. هدف قرار گرفتن سیلوهای ذخیره گندم، حتی اگر همه ذخایر آن از بین نرفته باشد، می‌تواند زنجیره انتقال آرد را مختل کند؛ موضوعی که نخستین نشانه‌های آن معمولا در نانوایی‌ها و بازار مواد غذایی دیده می‌شود.

خاموشی‌های مکرر تنها منجر به اختلال در زندگی منازل شهروندان محدود نمی‌شود. نانوایی‌ها، سردخانه‌ها، پمپ‌های آب و بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک نیز با قطع برق از کار می‌افتند و ادامه این وضعیت می‌تواند توزیع نان، آب و مواد غذایی را با مشکل روبه‌رو کند.

خاموشی‌ها، هم‌چنین فشار سنگینی بر بخش صنعت و اشتغال نیز وارد کرده‌اند. روزنامه «اطلاعات» در همین زمینه به نقل از معاون برنامه‌ریزی وزارت صنعت نوشته که زیان ناشی از قطعی برق صنایع از حدود ۳۰۳ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ به ۴۷۳ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ رسیده است. این مقام هشدار داده که اگر وضعیت ادامه پیدا کند، احتمال افزایش بیکاری در نیمه دوم سال وجود دارد.

قدرت خرید مردم ایران و عرضه و تقاضای بازار ارتباط مستقیم با بودجه دولت و نحوه پرداخت حقوق کارمندان و کارگران در دو بخش عمومی و خصوصی دارد.

طی جنگ‌های اخیر و به علت محاصره دریایی، فروش نفت ایران تقریبا به صفر رسید. هم‌چنین به علت آسیب شدید به شرکت‌های بزرگ‌(چه از طریق بمباران آن‌ها و چه به‌دلیل تحریم ورود مواد اولیه) تولید در این شرکت‌ها یا متوقف شد یا به حداقل ممکن رسید.

دولت جمهوری اسلامی ایران که همواره با کسری بودجه مزمن مواجه بود، با آسیب جدی به منابع درآمدی‌اش پس از جنگ ۳۹ روزه با کسری عظیم بودجه مواجه شد. این امر باعث تاخیر زیاد در پرداخت حقوق کارکنان دولتی و حذف بودجه پروژه‌های خدماتی و عمرانی شد که این وضع به نوبه خود نیز بخش خصوصی را شدیدا تحت تاثیر قرار داد.

دولت برای جبران این کسری، به بدترین و تورمی‌ترین اقدام یعنی چاپ پول متوسل شد. چنین وضعی نه تنها مشکل پرداخت‌های دولت را حل نکرد بلکه باعث گرانی و تورم شدید کالاها به‌ویژه کالاهای مصرفی شد و در نهایت به کاهش هولناک قدرت خرید مردم منتهی شد.

مردم از تحریم‌های اقتصادی که به‌عنوان ابزار علیه آن‌ها به کار گرفته شد آسیب دیده‌اند و حالا بمب‌های دونالد ترامپ و طناب‌های دار و تیراندازی به مردم در خیابان‌ها توسط ماموران جمهوری اسلامی، جان مردم را می‌گیرد. در نتیجه اکثریت مردم ایران همیشه احساس کرده‌اند که از هر دو طرف تحت فشار قرار دارند. یک طرف توسط آمریکا، قبلا با تحریم‌ها و حالا با بمب‌ها، و طرف دیگر توسط جمهوری اسلامی که حقوق اجتماعی مردم را روزانه نادیده می‌گیرد. بنابراین، مردم آزادی‌خواه و ضدجنگ ایران، اکنون مجبورند در دو جبهه بجنگند: جبهه ضدجنگ و جبهه سرنگونی حکومت جهل و جنایت و ترور اسلامی!

پنج‌شنبه هشتم مرداد 1405-سی‌ام یولی 2026

نوشته حمله مجدد آمریکا به مراکز فرماندهی، موشکی و پهپادی، پدافند و زیرساخت‌های دریایی ایران اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: بهرام رحمانی

هم‌زمان با برگزاری پنجاه‌ونهمین نشست وزیران امور خارجه اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آ.سه.آن) در مانیل، مقام‌های این اتحادیه و شرکای گفت‌وگوی آن بر ضرورت کاهش تنش‌های ژئوپلیتیکی، برقراری آتش‌بس در غرب آسیا، حفظ امنیت دریای جنوبی چین و تقویت همکاری‌های اقتصادی و منطقه‌ای تاکید کردند.

ده کشور عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آ.سه.آن) در مجموع دارای 650 میلیون جمعیت و 5/2 تریلیون دلار تولید ناخالص ملی بوده و از این لحاظ ششمین جمعیت بزرگ اقتصادی دنیا را تشکیل می‌دهند.

وزیران خارجه کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آسه‌آن)، روز سه‌شنبه 22 یولی 2026، در نشست فیلیپین نگرانی عمیق خود را از تاثیر جنگ علیه ایران بر امنیت انرژی و تجارت جهانی اعلام کردند. آنان با صدور بیانیه‌ای، تحولات اخیر را تهدیدی جدی برای تلاش‌های میانجی‌گران و چشم‌انداز حل‌وفصل مسالمت‌آمیز از طریق دیپلماسی دانستند.

وزرای خارجه انجمن ۱۱ عضوی کشورهای آسیای جنوب شرقی‌(آسه آن) و شرکای اصلی این هفته در مانیل در حالی تشکیل جلسه دادند که بی‌ثباتی پس از سرگیری حملات نظامی آمریکا علیه ایران و متقالا حملات جمهوری اسلامی به کشورهای منطقه و ادامه بستن تنگه هرمز، نگرانی‌هایی را در مورد عرضه انرژی از طریق تنگه هرمز، و هم‌چنین تورم و رشد جهانی، افزایش داده است.

خطرات در روزهای اخیر افزایش یافته است، با اعلام محاصره دریایی عربستان سعودی توسط حوثی‌های یمن که همسو با ایران هستند، جبهه جدیدی در درگیری منطقه گشوده شده و تهدید علیه عرضه جهانی انرژی و تجارت فراتر از خلیج فارس را افزایش داده است.

نشست مانیل، در حالی برگزار شد که حملات نظامی آمریکا علیه ایران و متقابلا ایران علیه کشتیرانی در تنگ هرمز و کشورهای منطقه از سر گرفته شده و تهدیدهای جدیدی مانند اعلام محاصره دریایی علیه عربستان نگرانی‌ها را درباره اختلال در عرضه انرژی و تجارت جهانی تشدید کرده است.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا و همتایان چینی و روسی او نیز در این نشست حضور دارند که نشان‌دهنده تاثیر گسترده جنگ ایران بر دیپلماسی بین‌المللی است. تاثیر مستقیم بر اقتصاد جنوب شرق آسیاکشورهای آسه‌آن با تولید ناخالص داخلی ترکیبی ۳.۸ تریلیون دلار، به شدت به واردات نفت از کشورهای خلیج فارس وابسته هستند و بسته‌شدن تنگه هرمز تاثیر مستقیمی بر اقتصاد آن‌ها داشته است.

جنگ باعث افزایش قیمت نفت و گاز در منطقه شده و تولید و صادرات را مختل کرده است. فیلیپین که از ماه مارس وضعیت فوق‌العاده انرژی اعلام کرده، برای تامین نفت به شرکای غیرسنتی مانند روسیه و چین روی آورده، اما در برابر افزایش قیمت‌های ناشی از نیروهای بازار، چاره‌ای ندارد. وزرای آسه‌آن بر لزوم تسریع در ایجاد سازوکار به اشتراک‌گذاری نفت برای کاهش تأثیرات این بحران تأکید کرده‌اند.

تردد از تنگه هرمز بعد از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دچار اختلال شد. قیمت نفت در زمان آغاز جنگ علیه ایران 73.23 دلار بود اما بعد از جنگ در مقاطعی به 130 دلار رسید. آمارها نشان می‌دهند این بزرگ‌ترین جهش قیمت نفت از زمان جنگ خلیج فارس در دهه 1990 به شمار می‌رود. بعد از آتش‌بس اعلام‌شده میان ایران و آمریکا و امضای تفاهم‌نامه میان دو طرف قیمت نفت در مقاطعی به سطوح پیش از جنگ بازگشت اما با نقض این یادداشت تفاهم توسط طرفین بار دیگر صعودی شده است. قیمت نفت خام شاخص برنت دریای شمال روز سه‌شنبه به ۸۸ دلار و ۲۶ سنت برای هر بشکه رسیده است.

بحران‌های اخیر در خاورمیانه و تشدید حملات نظامی آمریکا علیه ایران، سایه سنگینی بر نشست دیپلماتیک «آسه آن» در مانیل انداخته بود. وزرای خارجه کشورهای عضو این بلوک نسبت به پیامدهای این بحران بر امنیت انرژی، تورم جهانی و تجارت ابراز نگرانی کرده و تاکید کردند که این تحولات، چشم‌انداز حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مناقشات را بیش از پیش تضعیف می‌کند.

کشورهای جنوب شرق آسیا که وابستگی شدیدی به واردات انرژی دارند، به دنبال راهکارهایی برای کاهش آسیب‌های اقتصادی ناشی از این درگیری‌ها هستند. علاوه بر بحران خاورمیانه، این گردهمایی با چالش‌های منطقه‌ای مهمی هم‌چون شکست ابتکار صلح در میانمار و تنش‌های فزاینده در دریای چین جنوبی مواجه است. درگیری اخیر میان نیروهای دریایی فیلیپین و گارد ساحلی چین، بار دیگر حساسیت‌ها را بر سر این آبراه استراتژیک افزایش داده است؛ به‌طوری که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، با تاکید بر تعهد به آزادی ناوبری و حمایت از متحدان، نسبت به استفاده از تجارت به‌عنوان ابزار ژئوپلیتیک هشدار داد. در این میان، حضور مقامات ارشد کشورهای قدرتمند از جمله آمریکا، چین، هند و روسیه در حاشیه نشست آسه آن، اهمیت دیپلماتیک این رویداد را برای مدیریت تنش‌های امنیتی و اقتصادی در سطح جهانی دوچندان کرده است.

آسیای جنوب شرقی، یک واردکننده بزرگ نفت با تولید ناخالص داخلی ترکیبی ۳.۸ تریلیون دلار، به شدت در معرض کمبود عرضه قرار دارد و به دنبال تسریع مکانیسم تقسیم نفت آسه آن برای کاهش تاثیرات آن بوده است.

آسه آن در داخل منطقه با چالش‌های زیادی روبه‌روست و روز سه‌شنبه مشاوره‌ای در مورد درگیری در میانمار برگزار خواهد کرد، زیرا ابتکار صلح این بلوک، پنج سال پس از کودتای نظامی که کشور را به جنگ داخلی کشاند و حدود ۱۰۰ هزار نفر کشته شدند، با شکست مواجه شده است.

وزیران خارجه کشورهای عضو آسه‌آن سه‌شنبه ۳۰ تیر در بیانیه‌ای پس از نشست غیرعلنی خود اعلام کردند: «ما عمیقا نگرانیم که تحولات اخیر تلاش‌های مستمر میانجی‌گران کلیدی را به‌شدت تضعیف کند و چشم‌انداز دست‌یابی به راه‌حلی مسالمت‌آمیز از طریق گفت‌وگو و دیپلماسی را کاهش دهد.»

نشست‌های گوناگون هیات‌های ۱۱ کشور عضو آسه‌آن و شرکای عمده این اتحادیه، در هفته جاری در مانیل، پایتخت فیلیپین، برگزار می‌شود. اندونزی، مالزی، فیلیپین، سنگاپور، تایلند، برونئی، ویتنام، لائوس، میانمار، کامبوج و تیمور شرقی اعضای آسه‌آن هستند.

در تحولی دیگر، حوثی‌های یمن ۲۹ تیر از آغاز محاصره دریایی عربستان خبر دادند؛ اقدامی که می‌تواند جبهه‌ای تازه در درگیری‌ها بگشاید و تهدیدها را علیه جریان انرژی و تجارت جهانی، به فراتر از خلیج فارس گسترش دهد.

مقامات هم‌چنین در مورد تنش‌ها در دریای چین جنوبی گفت‌و‌گو کردند، در حالی که آسه آن و چین پس از نزدیک به ۱۰ سال هنوز در تلاش برای نهایی کردن یک کد رفتاری برای جلوگیری از تشدید اختلافات هستند.

پیش از این گردهمایی، فیلیپین، متحد آمریکا، پرسنل گارد ساحلی چین را متهم کرد که روز دوشنبه در نزدیکی آبسنگ مورد مناقشه توماس دوم در دریای چین جنوبی، با باتوم به سر یکی از پرسنل نیروی دریایی این کشور به‌طور تهاجمی ضربه زده‌اند.

گارد ساحلی چین این ادعا را «کاذب» خواند و پکن روز سه‌شنبه هفته گذشته اعلام کرد که سفیر فیلیپین را احضار کرده است.

وزارت امور خارجه آمریکا آن‌چه را که «اقدامات خطرناک و تهاجمی» چین خواند، محکوم کرد و آن را «الگوی نگران‌کننده تحریکات چین علیه عملیات دریایی قانونی فیلیپین» نامید.

روبیو، بدون نام بردن از چین، در مقاله‌ای که روز سه‌شنبه گذشته هنگام ورودش به مانیل در روزنامه‌های فیلیپین منتشر شد، به پکن تاخت و بر تعهد آمریکا به آزادی ناوبری تاکید کرد، اما هشدار داد که چنین آزادی «به هیچ وجه تضمین شده نیست.»

روبیو در این مقاله گفت: «اگر این آب‌ها تحت کنترل قدرتی قرار گیرد که مایل به استفاده از تجارت به‌عنوان یک سلاح ژئوپلیتیک است، هم ایالات متحده و هم کشورهای آسه آن با تهدیدات جدید و وخیمی برای حاکمیت، امنیت و آینده اقتصادی خود مواجه خواهند شد.»

روبیو حکم داوری سال ۲۰۱۶ را که ادعاهای گسترده حاکمیتی چین در دریای چین جنوبی را باطل کرده بود، نهایی و الزام‌آور دانست و گفت که آمریکا به تعهدات خود در قبال فیلیپین و سایر متحدان «در مواجهه با تهدیدات جدید و اجباری علیه منافع مشترک ما» عمل خواهد کرد. چین حکم داوری را که به نفع فیلیپین صادر شد، به رسمیت نمی‌شناسد.

وزیران خارجه چین و کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آسه‌آن) با ابراز نگرانی از وضعیت کنونی خاورمیانه، خواستار تداوم روند مذاکرات میان ایران و آمریکا و توقف فوری درگیری‌ها شدند.

در بیانیه وزارت امور خارجه چین که روز جمعه منتشر شد، آمده است که وانگ یی وزیر خارجه چین در کنار همتایان کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آسه‌آن) نسبت به تشدید بحران خاورمیانه ابراز نگرانی و تاکید کرد که ادامه این وضعیت جان غیرنظامیان، صلح و ثبات منطقه‌ای و جهانی و امنیت انرژی و امنیت غذایی را تهدید می‌کند.

این بیانیه افزود: وزیر خارجه چین در کنار همتایان کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا‌(آسه‌آن) در این نشست، از همه طرف‌ها خواستند که از مسیر گفت‌وگو، دیپلماسی و بر پایه منشور سازمان ملل و حقوق بین‌الملل، برای دستیابی به راه‌حلی صلح‌آمیز و پایدار تلاش کنند.

در این بیانیه بر اجرای کامل آتش‌بس، توقف فوری درگیری‌ها در تمام جبهه‌های خاورمیانه، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها، حفاظت از غیرنظامیان و زیرساخت‌های غیرنظامی، تضمین دسترسی کمک‌های بشردوستانه و خودداری از هرگونه اقدام تنش‌زا تأکید شده است.

چین و آسه‌آن، هم‌چنین بر حفظ امنیت دریانوردی و آزادی کشتیرانی و پرواز در تنگه‌های بین‌المللی مطابق حقوق بین‌الملل تاکید کرده و خواستار تضمین امنیت کشتی‌ها، خدمه آنها و استمرار عبور و مرور ایمن در آبراه‌های بین‌المللی شدند.

این بیانیه درحالی منتشر شد که لین جیان سخنگوی وزارت خارجه چین در واکنش به گزارش‌ها درباره اعزام ناوهای هواپیمابر و جنگنده‌های بیش‌تر آمریکا به خاورمیانه گفت: «پکن از تشدید تنش‌ها در منطقه خلیج فارس عمیقا نگران است.» وی تاکید کرد که دستاوردهای مذاکرات به‌سختی به دست آمده و ازسرگیری درگیری‌ها به سود هیچ طرفی نیست.

سخنگوی وزارت خارجه چین افزود: «حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی کشورهای منطقه باید مورد احترام و حفاظت قرار گیرد و طرف‌های درگیر باید با حفظ آرامش و خویشتنداری، به اقدامات خصمانه پایان داده، گفت‌وگوها را از سر بگیرند و اختلافات را از طریق راهکارهای سیاسی و دیپلماتیک حل‌وفصل کنند تا هرچه سریع‌تر آتش‌بسی جامع و پایدار برقرار شود.»

لین جیان اضافه کرد که چین هم‌چنان بر اساس «پیشنهاد چهار ماده‌ای «شی جین‌پینگ» رییس‌جمهوری این کشور برای برقراری صلح، به تلاش‌های خود در جهت توقف جنگ، کاهش تنش‌ها و بازگرداندن صلح و ثبات به منطقه ادامه خواهد داد.

اتحادیه ملل جنوب شرق آسیا موسوم به ASEAN در 8 اوت 1967 توسط وزرای خارجه پنج کشور اندونزی، مالزی، سنگاپور، تایلند و فیلیپین و با صدور اعلامیه بانکوک پایه‌گذاری شد. کشورهای برونئی در سال 1984، ویتنام در سال 1995 ، لائوس و میانمار در سال 1997 و کامبوج در سال 1999 به این اتحادیه پیوستند. کشورهای پاپوآ گینه نو و تیمور شرقی اعضاء ناظر و در انتظار عضویت در این اتحادیه هستند. دبیرخانه اتحادیه در جاکارتا می باشد و ریاست آن به‌صورت دوره ای و یک‌ساله است که در حال حاضر کشور ویتنام در سال 2020 آن را بر عهده دارد. اولویت‌های آ سه آن کمک فعالانه به فضای صلح، ثبات و امنیت منطقه‌ای، ایجاد رفاه از طریق یکپارچگی و ارتباطات منطقه ای، افزایش آگاهی در خصوص جامعه و هویت آ سه آن، مشارکت برای صلح و توسعه پایدار و تقویت نقش این اتحادیه در جامعه بین‌المللی با رویکرد همبستگی و یکپارچگی و شعار «چشم انداز واحد، هویت واحد، جامعه واحد» می باشند.

منطقه آسیای جنوب شرقی شامل هفت کشور اصلی آسیا و سه کشور جزیره‌ای می‌باشد.

آسیای جنوب شرقی حدود چهار میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد. این منطقه بیش‌تر شامل سرزمین‌های کوهستانی و جنگل‌های استوایی، همراه با ساحل ماندابی است.

اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا دارای دارای اهداف آموزشی، امنیتی و اقتصادی است و با امضای موافقت‌نامه ایجاد منطقه آزاد تجاری بین آ.سه.آن و پکن از سال 2016 این اتحادیه سومین شریک اقتصادی چین به شمار می‌رود و علاوه بر این کشور آمریکا، کانادا، روسیه، اتحادیه اروپا و ژاپن، کره جنوبی، هند، استرالیا و زلاند نو شریک گفت‌و‌گو با آسه آن هستند.

در همین حال، کشورهای عضو تلاش می‌کنند در چارچوب مذاکرات هرگونه تنش در روابط خود با دیگر کشورهای منطقه را برطرف کنند.

علی رغم تجارت 452 میلیون دلاری آ.سه.آن با پکن مساله تسلط چین بر جنوب شرق آسیا از جمله مشکلات لاینحل موجود به شمار می رود.

بر اساس آمار مرکز اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا در جاکارتا پایتخت اندونزی، بیشترین تولید ناخالص داخلی کشورهای عضو در سال گذشته در اندونزی با 932.2 میلیارد دلار، 406.8 میلیارد دلار در تایلند و 304 میلیارد دلار در فیلیپین بوده است.

اهداف این اتحادیه عبارت است از:

روحیه مساوی الحقوق و همکاری برای صرف مساعی مشترک به مساعدت به رشد اقتصادی منطقه‌ای، پیشرفت اجتماعی و توسعه فرهنگی پیروی از عدالت، اصول روابط کشور و منشور سازمان ملل مساعدت به صلح و ثبات منطقه مساعدت به همکاری‌ها و پشتیبانی متقابل در مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، فنی و علمی پشتیبانی متقابل در قلمروهایی مانند آموزشی، شغلی، فنی و تعلیم اداری و تجهیزات تحقیقاتی همکاری‌های موثرتردر زمینه‌های کشاورزی و صنایع، گسترش تجارت، بهبود راه و حمل و نقل و ارتقای سطح زندگی مردم مساعدت به تحقیقات مربوط به مسائل آسیای جنوب شرقی حفظ همکاری‌های نزدیک و با منافع متقابل بین سازمان‌های بین‌المللی و منطقه ای دارای اهداف مشابه، جست‌و‌جوی راه‌های همکاری فشرده‌تر با این سازمان‌ها.

منطقه جنوب آسيا به تنهايي 8/3 درصد کل مساحت دنيا را به خود اختصاص داده است. اين منطقه در نقطه اتصال بين خاورميانه وجنوب شرق آسيا قرار دارد و نيمکره شمالي اقيانوس هند را تقريبا به تمامي‌در بر مي‌گيرد. به علاوه اين منطقه کانون اتصال زير سيستم‌هاي آسياي مرکزي، خاورميانه، خليج فارس و خاور دور مي‌باشد. 

بر خلاف ديگر مناطق مانند آفريقا، آسياي غربي يا آمريکاي لاتين، جنوب آسيا از منابع مهم طبيعي مانند خاک، آب، مواد معدني و هيدروکربن‌ها چندان برخوردار نيست. اين منطقه20 درصد از کل پوشش جنگلي دنيا را به خود اختصاص داده است. با وجود اين‌که 8/3 درصد از کل مساحت دنيا را به خود اختصاص داده است، تعادل اکولوژيکي و تنوع زيستي را حفظ کرده است. جنوب آسيا به لحاظ انرژي فقير است. ذخائر گاز اين منطقه 69/1 درصد کل ذخائر گاز جهان را تشکيل مي‌دهد و 06/0 درصد نفت خام جهان را داراست. کشورهاي منطقه جنوب آسيا پس از کسب استقلال در اوسط قرن بيستم، طرح‌هاي مشابه‌اي را با رويکرد توسعه محور با واگذاري نقش اصلي به بخش عمومي‌در حوزه اقتصاد آغاز کردند. استراتژي توسعه‌اي آن‌ها در جهت جبران عقب‌ماندگي‌هاي به يادگار مانده از استعمار، بر مبناي خودکفائي و جايگزيني واردات بود. اگر چه موقعيت‌هاي چشمگيري را در رسيدن به پيشرفت اقتصادي در مقايسه با دوره استعمار بدست آوردند، اما تمام مقصود را برآورده نمي‌کرد به‌طوري که براي بيشتر از سه دهه پس از استقلال، نرخ رشد توليد منطقه جنوب آسيا پايين‌تر از نرخ رشد جهان بوده است.

اقتصاد جنوب آسيا تا اواخر دهه 1980 يک اقتصاد بسته بوده است. در سال 1980 سهم تجارت در توليد ناخالص داخلي در منطقه آسيا 21 درصد بوده است. سهم تجارت در توليد ناخالص داخلي هند 16 درصد بوده است که اين رقم براي کره جنوبي 74 درصد و براي کشورهاي حوزه شرق آسيا 45 درصد مي‌باشد. در همين موقع سهم جنوب آسيا در صادرات جهاني در سطح ناچيزي حدود 7 در صد بوده است. در اين دوره‌ي زماني کشورهاي جنوب آسيا نه فقط از رژيم تعرفه‌ها پيروي نکردند، بلکه به محدوديت‌هاي کمي‌نيز متوسل شدند. در مجموع سهم تجارت در توليد ناخالص داخلي حوزه جنوب آسيا از 12 درصد در سال 1970 به 21 درصد  در سال  1989 و 30 درصد در سال 1999 افزايش يافته است. دلايل پايين بودن رشد تجارت به سياست‌هاي تجاري که به وسيله کشورهاي جنوب آسيا اتخاذ شده بر مي‌گرد. يکي از اين دلايل اقتصاد دستوري  و بسته اين کشورها مي‌باشد.

جنوب آسيا کشورهاي متفاوت با ساختارهاي قدرت گوناگون سياسي و اجتماعي را شامل مي‌شود. اين منطقه طيف‌هاي چندگانه‌اي را به لحاظ نظام سياسي تشکيل مي‌دهند. از نظام‌هاي در حال گذار به دموکراسي همچون پاکستان تا دموکراسي ائتلافي هند را شامل مي‌شود.

کشورهاي  منطقه جنوب آسيا از جوامعي  هستند که در آن‌ها فراگرد غير نظامي‌کردن نهادهاي جامعه همواره با مانع روبه‌رو شده است. گرايش اصلي در دموکراسي‌هاي اين منطقه، سلطه و حاکميت حزبي است و دست‌يابي به قدرت ملي از طريق انتخابات به ندرت اتفاق مي‌افتد. تنها هند تجربه موفق دموکراسي نسبتا باثبات در منطقه است. هند کشوري بسيار پهناور، بسيار فقير و بسيار متنوع است. اما توانسته است با وجود بروز بحران‌ها، دموکراسي پارلماني را حفظ و حراست کند.

اکثر کشورهاي اين منطقه از مشکلي به نام توسعه‌نيافتگي و عقب‌ماندگي رنج مي‌برند. ضعف سياسي برخي دول در حفظ مرزهاي سرزميني،  منابع طبيعي و نيروي انساني، نابرابري اقتصادي هم در درون کشورهاي منطقه و هم در بين کشورهاي منطقه و عدم توزيع يکنواخت منابع انرژي از مؤلفه‌هاي تاثيرگذار بر عدم توسعه اقتصادي منطقه مي‌باشد. ضريب پايين توسعه انساني بيانگر اين واقعيت مي‌باشد که توسعه به‌عنوان يک مسئله بغرنج در منطقه مي‌باشد. اين وضعيت به گسترش فقر، بيکاري، ناامني و بي‌ثباتي در داخل جوامع منطقه دامن‌زده است.

کشورهاي جنوب آسيا، به‌طور نسبي اکثر شاخصه‌هاي يک اقتصاد توسعه نيافته را دارا هستند. كشورهاي اين منطقه با وجود ويژگي مشترک عدم توسعه نسبي، خود به طيف‌هاي مختلفي تقسيم مي‌شوند که شامل کشورهاي در حال توسعه مثل هند، کشورهاي کم‌تر توسعه يافته مانند پاکستان و نظام‌هاي اقتصادي نسبتا توسعه نيافته مانند بنگلادش، بوتان، برمه و نظاير آن‌ها نيز مي‌شود. به‌طور کلي آسيب‌پذيري اقتصادي و عدم توسعه اقتصادي و سياسي در اين کشورها منجر به بي‌ثباتي و ناامني سياسي و اجتماعي شده که در نهايت بحران مشروعيت را که در مواقعي نيز به کودتاهاي متعددي از حمله در پاکستان انجاميده، به بار آورده است.

علاوه بر اين، کشورهاي جنوب آسيا پس از کسب استقلال به لحاظ ساختاري با مشکلات متعدد ارضي، مرزي، ملیي، مذهبي، فرهنگي، ايدئولوژيک و سياسي به جا مانده از ميراث شوم استعمار انگليس مواجه شدند. اين اختلافات به حدي بوده که در مواقعي تبديل به منازعه و چالش ميان اين کشورها شده است. به گونه‌اي که عدم تعامل در حل منازعات در چارچوب منافع مشترک، ترتيبات امنيتي را به منازعه، رويارويي و ترويج مسابقه‌هاي تسليحاتي تبديل کرده است. مواردي از اين اختلافات عبارتند از:

1- اختلافات هند و پاکستان بر سر مسئله کشمير

2- اختلافات هندو بنگلادش بر سر تعيين خط مرزي رودخانه گنگ

3- مسئله بنگالي زبان‌ها بين هند و بنگلادش

4- جنبش‌هاي جدايي‌طلب بين هند و بنگلادش

5- اختلافات ملی‌هند و سريلانکا

6- اختلافات هند و نپال

7- اختلافات پاکستان و افغانستان بر سر خط مرزي ديوارند

به‌طوري که مشاهده مي‌شود، هند تنها با سه کشور مالديو، افغانستان و بوتان اختلافي ندارد و با بقيه کشورهاي منطقه داراي اختلافات ارضي، مرزي و ملی ‌مي‌باشد.

با این وجود، آسیا و سایر بازارهای نوظهور خانه ۸۵ درصد از جمعیت جهان و موتورهای جدید رشد جهانی هستند. چه در بازارهای سهام ببرهای اقتصادی جنوب شرق آسیا –مالزی، هنگ کنگ، سنگاپور، کره جنوبی و تایوان‌– یا قدرت‌های جهانی ژاپن و چین معامله شود، مطمئنا نمی‌توان فرصت‌های بالقوه‌ای را که این بازارها ارائه می‌دهند نادیده گرفت. چرا بازارهای مالی آسیا در حال حاضر برای معامله‌گران بسیار هیجان‌انگیز است.

در حالی که بورس نیویورک و وال استریت NASDAQ دو بورس بزرگ در جهان از نظر ارزش بازار هستند، بازارهای آسیایی نیز چندان عقب نیستند و سه بازار بزرگ بعدی را تشکیل می‌دهند. سومین بورس بزرگ بورس توکیو‌(ژاپن)، چهارمین بورس بورس شانگهای‌(چین) و پنجمین بورس اوراق بهادار هنگ کنگ‌(هنگ کنگ) است.

از یک طرف، کشورهای بسیار توسعه یافته‌ای وجود دارد که شامل ژاپن و چهار کشوری که به‌عنوان ببرهای آسیایی نیز شناخته می‌شوند – هنگ کنگ، سنگاپور، کره جنوبی و تایوان. دیگر بازیگران اصلی در منطقه عبارتند از چین، هند و دیگران.

در اوایل دهه ۱۹۶۰، اقتصادهای آسیایی دوره صنعتی شدن را آغاز کردند که در حال حاضر منجر به صادرات محصولات انبوه آن‌ها‌(الکترونیک، پوشاک و غیره) به سایر نقاط جهان شده است. با این رشد، افزایش ثبات مالی در منطقه و جذب سرمایه‌گذاری خارجی بیش‌تر، کمک به ساخت برخی از نوآورانه‌ترین شرکت‌ها و خدمات در جهان است.

کشورهای عضو «آ.سه.آن» در سال 1989 با شش کشور دیگر‌(ایالات متحده آمریکا، کانادا، ژاپن، کره جنوبی، استرالیا و زلاندنو) شورای همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوس آرام‌(آپک) را به وجود آوردند. قرن نوزدهم را به‌عنوان قرن اروپا و قرن بیستم را به‌عنوان قرن آمریکا می‌شناسند و حالا پیش‌بینی می‌کنند که قرن بیست و یکم به‌عنوان قرن آسیا رقم خواهد خورد.

به‌جز اجلاس و نشست‌های رسمی در سطح سران دولت‌ها و وزرای کشورها، نشست‌های دیگری هم در آ.سه.آن برگزار می‌شود. یکی از مهم‌ترین این نشست‌ها، مجمع منطقه‌ای آ.سه.آن است. این مجمع متشکل از ٢٧ کشور است. یعنی ١٠ کشور عضو به اضافه استرالیا، بنگلادش، کانادا، چین، آمریکا، اتحادیه اروپا، هند، جاپان، کره جنوبی، کره شمالی، مغولستان، پاکستان، زلاندنو، روسیه، گینه نو، تیمور شرقی و سریلانکا.

ـ به‌موجب برنامه همکاری اقتصادی استرالیا و آ.سه.آن، استرلیا فعالیت‌های آ.سه.آن را مورد حمایت مالی قرار داد و یک شورای بازرگانی مشترک را در سال ١٩٨٠ تشکیل داد.

ـ در مارس ١٩٨٠ یک توافق‌نامه همکاری بین کشورهای عضو آ.سه.آن و جامعه اروپا امضا شد. هدف از انعقاد این توافق‌نامه، تحکیم روابط تجاری موجود و افزایش همکاری در محورهای علمی و کشاورزی بود.

ـ آ.سه.آن و آمریکا در سال ١٩٩٠ یک گروه مشترک کاری تشکیل دادند که هدف آن بررسی روابط دوجانبه و هم‌چنین شناسایی و تعیین برنامه‌هایی بود که به‌موجب آن‌ها مناسبات اقتصادی می‌توانست تقویت شود.

ـ تلاش برای بهبود روابط بین آ.سه.آن و چین در سال ١٩٩٣ آغاز شد و متعاقب آن، کمیته‌های مشترکی در مورد همکاری اقتصادی و تجاری و هم‌چنین همکاری علمی و فنى تشکیل دادند. روابط بین دو طرف با اعلام حمایت چین از توسعه آ.سه.آن در سال ١٩٩٧ تحکیم بیش‌تری یافت.

ـ اجلاس آ.سه.آن و جاپان در سال ١٩٩٧ برای بحث در زمینه‌های تجارت، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و افزایش مساعدت برگزار شد.

موافقت‌نامه تجارت آزاد – افتا (AFTA)، راه همکاری‌های گسترده‌تر را میان آ.سه.آن و سایر کشورها هموار کرده است. افتا AFTA موافقت‌نامه‌ای است که بین دولتهای عضو آ.سه.آن در ٢٨ جولاى ١٩٩٢ در سنگاپور در زمینه کاهش تعرفه‌های تجاری و گمرکی به امضا رسید. در هنگام امضای این موافقت‌نامه، آ.سه.آن شامل ٦ عضو‌(مالزی، اندونزی، سنگاپور، تایلند، فیلیپین و برونيى) بود و ٤ عضو دیگر که در سال‌های بعد به آن پیوستند‌(ویتنام، میانمار، لائوس و کامبوج)، همه تعهدات معاهده افتا را به‌طور کامل قبول نکرده و فقط بخشی از آن‌را پذیرفته‌اند.

اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا آ.سه.آن مانند هر اتحادیه دیگری افت و خیزهایی در زمینه وضعیت اقتصادی داشته است. گاه شکوفایی و گاه بحران.

دوره طلایی رشد اقتصادی کشورهای آ.سه.آن از پیمان پلازا در سال ١٩٨٥ آغاز شد. در آن زمان ارزش همه ارزهای آسیایی به‌طور رسمی و غیررسمی به دلار تثبیت شد. با کاهش نرخ برابری دلار بین سال‌های ١٩٨٥–١٩٩٤ صادرات این کشورها که به‌تدریج به طرف کالاهای صنعتی با ارزش‌تر مانند صنایع الکترونیک رفته بود، افزایش یافت. در سال ١٩٩٥ بر اثر توانمندی تدریجی اقتصادی آمریکا و از بین رفتن پیمان پلازا، افزایش نرخ برابری دلار به ین، به گران شدن صادرات آسیای جنوب شرقی آسیا و در نتیجه بحران تجاری آن کشورها در سال ١٩٩٦ انجامید؛ به‌طوری‌که رشد این کشورها در سطح ٤ درصد متوقف شد. تداوم بحران تجاری زمینه‌ساز بروز بحران پولی تایلند در جولاى١٩٩٧ شد. پس از کاهش ارزش پول تایلند، این بحران پا را از اعضای آ.سه.آن و کشورهای جنوب شرق آسیا فراتر گذاشته و حتی کشوری هم‌چون کره جنوبی را در آستانه ورشکستگی قرار بدهد.

کشورهای عضو «آ.سه.آن» در سال ١٩٨٩ با شش کشور دیگر‌(ایالات متحده آمریکا، کانادا، جاپان، کره جنوبی، استرالیا و زلاندنو) شورای همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوس آرام «آپک» را به وجود آوردند. قرن نوزدهم را به‌عنوان قرن اروپا و قرن بیستم را به‌عنوان قرن آمریکا می‌شناسند و حالا پیش‌بینی می‌کنند که قرن بیست و یکم به‌عنوان قرن آسیا رقم خواهد خورد.

روند تحولات جهانی و افزایش روزافزون قدرت کشورهای آسیایی هم‌چون چین و هند در مناسبات بین‌المللی چنین پیش‌بینی را واقعی می‌کند.

به گفته کارشناسان یکی از عواملی که به‌صورت مستمر در جهت تحقق قرن آسیا عمل می‌کند، ظرفیت‌ها و توانایی‌های اتحادیه جنوب شرق آسیا «آ.سه.آن» است.

از آن‌جا که برنامه آ.سه.آن برای سال ۲۰۲۰ بر پیگیری منافع تمامی کشورهای عضو از طریق گسترش مناسبات با سایر کشورهای جامعه بین‌المللی قرارگرفته است، این اتحادیه توسعه همکاری سازنده با کشورهای منطقه آسیا، اقیانوسیه را در نخستین گام به‌عنوان مهم‌ترین اولویت مناسبات خارجی آ.سه.آن مورد تاکید قرار داد.

چنان‌که بعد از اجلاس سالانه آ.سه.آن با حضور سران سه کشور چین، کره جنوبی و جاپان و در ادامه با بقیه شرکای اقتصادی منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای این اتحادیه برگزار می‌شد .

گسترش دامنه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی آ.سه.آن و امضای موافقت‌نامه تجاری این اتحادیه با بسیاری کشورهای حوزه آسیا از جمله با چین به‌عنوان دومین قدرت اقتصادی جهان، در حال حاضر این اتحادیه را به تشکیل اتحادیه آسیایی مشابه اتحادیه اروپا ترغیب کرد که بسیاری از کارشناسان تاسیس انجمن اقتصادی مشترک آ.سه .آن را نخستین گام‌ها برای تحقق این هدف ارزیابی می‌کنند. در واقع به‌نظر می‌رسد که کشورهای آ.سه.آن با الگو برداری از کشورهای اروپایی می‌کوشند که ابتدا با یکسان‌سازی اقتصادی کشورهای عضو اتحادیه آ.سه.آن، زمینه را برای تشکیل اتحادیه مشترک آسیایی فراهم کنند. گر چه برخی تحلیلگران معتقدند که در مقایسه با اتحادیه اروپا حرکت آ.سه.آن برای یکسان‌سازی اقتصادی مشترک اعضا طی چند دهه اخیر از سرعت کافی برخوردار نبوده، اما با توجه به تفاوت‌های بنیادی این دو منطقه از جهان از جمله تنوع تاریخی، ملی، مذهبی و اقتصادی آسیا جنوب شرقی و نیز رقابت‌های قدرت‌های خارجی در این منطقه، بسیاری از تحلیل‌گران کارنامه عملکرد آ.سه.آن را موفق ارزیابی می‌کنند. این اتحادیه در حال حاضر علاوه بر حل برخی مشکلات برای همکاری‌های اقتصادی میان اعضا؛ برای توسعه روابط با سایر شرکای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای گام‌های مهمی را برداشته است.

نتیجه‌گیری

جنوب شرق آسیا با مجموع تولید ناخالص داخلی حدود 8/3 تریلیون دلار، یکی از مناطق عمده واردکننده نفت در جهان است و در برابر اختلال در عرضه انرژی، آسیب‌پذیری بالایی دارد.

جنوب آسيا يكي از شكننده‌ترين و بي‌ثبات‌ترين مناطق جهان است. اين منطقه با جمعيتي بالغ بر يك ميليارد و سيصد ميليون نفر يكي از قطب‌هاي دموگرافيك جمعيتي جهان مي‌باشد كه در عين حال نيمي‌از جمعيت اين منطقه زير خط فقر زندگي مي‌كنند و به لحاظ شاخص توسعه‌ انساني يكي از عقب‌مانده‌ترين مناطق جهان است. دو قدرت از شش قدرت اتمي‌جهان و بحران چركيني به نام كشمير كه در منطقه‌ جنوب آسيا واقع شده است. كشورهاي منطقه اغلب داراي بي‌ثباتي سياسي و ناامني اجتماعي تجزيه‌طلبانه هستند و آن‌چه بنيادگرايي خوانده مي‌شود خواه در شكل اسلامي‌آن و خواه در شكل هندوئيسم آن در اين منطقه رشد قابل ملاحظه‌اي دارد. نفس اين مسائل از جنوب آسيا يك حوزه‌ بسيار خطرناك و مهم را به نمايش گذاشته و باعث شده است كليه‌ كشورهاي جهان و هم‌چنين نهادهاي بين‌المللي نسبت به آن حساسيت نشان دهند.

جنوب آسيا به همان نسبت كه به لحاظ جغرافيايي و تنوع ملي و نژادي قابل تفكيك است، حداقل از يك نظر وراث ميرات مشترك استعماري انگليس از يك طرف و اصل مجاورت جغرافيايي از طرف ديگر است. از اين منظر، منطقه‌ جنوب آسيا در عين پراكندگي در تاريخ معاصرش از نوع همگوني ناشي از سلطه‌ استعماري نيز برخوردار است.

جنوب آسيا منطقه جغرافيايي است که از مرزهاي غربي افغانستان و پاکستان آغاز و تا مرزهاي شرقي شبه قاره هند ادامه مي‌يابد. مساحت اين منطقه جمعا نيم ميليون کيلومتر مربع مي‌باشد و شامل کشورهاي افغانستان، بنگلادش، بوتان، پاکستان، سري‌لانکا، مالديو، ميانمار‌(برمه)، نپال و هند مي‌باشد.

جنوب شرقی آسیا از گروهی از کشورهای متنوع تشکیل شده است که بین دو اقیانوس هند و آرام واقع شده‌اند. فرهنگ این کشورها تحت تاثیر فرهنگ‌‌های هند و چین قرار گرفته است. بسیاری از چینی‌هایی که بیرون از کشور خودشان زندگی می‌کنند در این کشورها ساکن شده‌اند و فرهنگ‌‌شان تحت تاثیر کشورهای همسایه‌‌شان قرار گرفته است.

از بین کشورهای منطقه آسیای جنوب شرقی، سنگاپور پیشگام استفاده از قابلیتهای هوش مصنوعی در منطقه آسهآن بوده است. منطقه آسهآن جز اولین مناطقی در جهان است که هوش مصنوعی را در تمامی ابعاد زندگی جامعه خود جای داده‌ است و هوش مصنوعی در سیاست‌گذاری اقتصادی، اجتماعی، زیرساختی و بهداشتی برخی از کشورهای این منطقه بهخصوص سنگاپور مورد توجه ویژه قرار گرفته است. سنگاپور با تاسیس دفتر ملی هوش مصنوعی و کنسرسیوم علم داده سنگاپور و با استفاده از رویکرد انسان‌محور و اخلاقی در سیاست‌گذاری بخشهای مختلف از جمله مراقبتهای بهداشتی، امور مالی، آموزش، مقررات حقوقی، اکوسیستم نوآوری و ایجاد شهر هوشمند، پیشروترین کشور منطقه جنوب شرقی آسیا در استفاده از هوش مصنوعی بوده است.

جمعه دوم مرداد 1405-بیست و چهارم یولی 2026

نوشته نشست دیپلماتیک آسیای جنوب شرقی‌(آ.سه.آن) در مانیل! اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.