✍️: ایوب دباغیان

٢۴ اوت ۲۰۲۶

چند روز پیش نوشته کوتاهی از رفیق دیرینه و همرزمم، شهرام امانتی، خواندم که در پایان آن جمله‌ای قدیمی اما بسیار تلخ آمده بود:

«دو چیز در دنیا ندارد صدا؛

ننگ بزرگان و مُردن گدا.»

نوشته شهرام درباره حاشیه‌های تازه پیرامون دونالد ترامپ، غیبت ملانیا در برخی برنامه‌های عمومی و حضور پررنگ ناتالی هارپ، دستیار نزدیک رئیس‌جمهور آمریکا، بود؛ موضوعی که در روزهای اخیر توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرده است. هارپ، دستیار ۳۵ ساله ترامپ، به دلیل حضور نزدیک و مداوم در کنار او، نقش پررنگش در ارتباطات رئیس‌جمهور و انتشار نامه‌های شخصی و عاطفی منتسب به او، به یکی از چهره‌های خبرساز پیرامون کاخ سفید تبدیل شده است. با این حال، درباره ماهیت رابطه شخصی میان آنها، فراتر از آنچه در گزارش‌های رسانه‌ای آمده، نمی‌توان با قطعیت داوری کرد.

اما آنچه پس از خواندن نوشته شهرام بیشتر ذهن مرا مشغول کرد، نه ملانیا بود، نه ناتالی هارپ و نه حتی خود ترامپ؛ بلکه همان جمله آخر بود. دو مصرع کوتاه که ناگهان یک خبر سیاسی و حاشیه‌ای را از کاخ سفید بیرون می‌کشید و به پرسشی بسیار بزرگ‌تر درباره قدرت، ثروت، فقر و زندگی مردم می‌رساند:

«دو چیز در دنیا ندارد صدا؛
ننگ بزرگان و مُردن گدا.»

شاید این ضرب‌المثل در زمان خودش معنای دیگری داشته باشد، اما امروز برای من تصویری از نابرابری در شنیده‌شدن صدای انسان‌هاست. اگر قدرتمند باشی، حتی رسوایی‌ات می‌تواند به خبر، تحلیل و موضوعی جهانی تبدیل شود؛ اما اگر فقیر و بی‌پشتوانه باشی، ممکن است تمام زندگی‌ات در سکوت بگذرد و حتی مرگت نیز، جز برای نزدیکانت، اتفاق مهمی به حساب نیاید.

همین جمله از نوشته کوتاه رفیق شهرام، مرا از یک حاشیه سیاسی فراتر برد؛ از واشنگتن به ایران، از زندگی یک رئیس‌جمهور به زندگی مردمی که هزاران کیلومتر دورتر، نتیجه تصمیم‌های قدرت‌های بزرگ را در سفره و جیب خود احساس می‌کنند.

ترامپ برای بسیاری از مردم جهان یک چهره سیاسی است؛ رئیس‌جمهوری که تصمیم‌هایش می‌تواند بر بازارهای جهانی، قیمت نفت، سیاست خارجی، جنگ و صلح و سرنوشت کشورهای دیگر اثر بگذارد. اما برای خانواده‌ای ایرانی که با اجاره خانه، قیمت مواد غذایی، دارو، بیکاری یا کاهش ارزش پول ملی دست‌وپنجه نرم می‌کند، ترامپ فقط یک سیاستمدار آمریکایی نیست؛ او بخشی از زنجیره‌ای از تصمیم‌های بزرگ جهانی است که اثرشان ممکن است هزاران کیلومتر دورتر، سر سفره همان خانواده ظاهر شود.

اینجاست که ماجرای ترامپ برای من معنای دیگری پیدا می‌کند و آن ضرب‌المثل قدیمی دوباره در ذهنم زنده می‌شود.

در دنیای سیاست، قدرتمندان درباره امنیت، تحریم، نفت، جنگ، صلح، تنگه هرمز و منافع ملی تصمیم می‌گیرند؛ اما مردم، نتیجه همان تصمیم‌ها را نه در بیانیه‌ها و نشست‌های سیاسی، بلکه در قیمت نان و دارو، اجاره خانه، قدرت خرید و گاهی حتی با جان خود تجربه می‌کنند.

یک سیاستمدار ممکن است درباره تحریم یا ایران چند جمله در یک کنفرانس خبری بگوید و بعد به جلسه بعدی برود. اما همان تصمیم برای یک کارگر ایرانی ممکن است معنای دیگری داشته باشد: کاهش درآمد، از دست رفتن شغل، کوچک‌تر شدن سفره یا عقب افتادن درمان بیماری.

این فاصله میان تصمیم و نتیجه، شاید یکی از مهم‌ترین فاصله‌های جهان امروز باشد: تصمیم در بالا گرفته می‌شود، اما هزینه آن اغلب در پایین و از جیب مردم پرداخت می‌شود.

ایران امروز نمونه بسیار روشنی از همین وضعیت است. اقتصاد کشور سال‌هاست زیر فشار مجموعه‌ای از مشکلات داخلی و خارجی قرار دارد؛ از تحریم و محدودیت تجارت خارجی گرفته تا کاهش ارزش پول ملی، تورم، ضعف سرمایه‌گذاری و مشکلات ساختاری، و در کنار آنها تنش‌های منطقه‌ای، رویارویی با آمریکا و اسرائیل و اکنون پیامدهای جنگ. گزارش‌های تازه بانک جهانی نیز از فشار درگیری، تحریم‌ها و اختلال در تجارت بر اقتصاد ایران، افزایش هزینه‌های زندگی و افزایش خطر فقر سخن می‌گویند.

اما عددها، هرچقدر هم بزرگ باشند، خود واقعیت زندگی مردم نیستند.

واقعیت را باید در مغازه و بازار و داروخانه دید؛ در صف نانوایی و در چهره پدری که پیش از خرید، قیمت‌ها را چند بار با هم مقایسه می‌کند؛ در مادری که می‌داند فرزندش به چیزی نیاز دارد، اما باید میان چند نیاز ضروری یکی را انتخاب کند؛ در جوانی که سال‌ها درس خوانده اما نمی‌داند با مدرکش چه آینده‌ای خواهد داشت؛ در بازنشسته‌ای که هر ماه باید میان دارو و سایر هزینه‌های زندگی تعادل برقرار کند؛ و در کارگری که شاید شغل داشته باشد، اما درآمدش دیگر برای یک زندگی معمولی کافی نباشد.

اگر بخواهیم آن ضرب‌المثل قدیمی را با زبان امروز معنا کنیم، «گدا» دیگر لزوماً کسی نیست که دست گدایی دراز کرده باشد. در جهان امروز، می‌تواند انسانی باشد که کار می‌کند اما درآمدش کفاف زندگی را نمی‌دهد؛ تحصیل کرده است اما چشم‌انداز روشنی برای آینده ندارد؛ خانه‌ای اجاره کرده اما هر افزایش اجاره امنیت زندگی‌اش را تهدید می‌کند؛ یا درآمدی دارد که روی کاغذ شاید مناسب به نظر برسد، اما در عمل هر ماه بخش بیشتری از قدرت خرید خود را از دست می‌دهد.

بسیاری از این افراد حتی خود را فقیر نمی‌دانند و شاید از بیان مشکلات مالی‌شان نیز پرهیز کنند. هنوز تلاش می‌کنند زندگی را عادی نشان دهند، آبرو و استقلال خود را حفظ کنند و فرزندانشان را تا حد ممکن از دشواری‌های اقتصادی خانواده دور نگه دارند. ممکن است همچنان سر کار بروند، لباس مناسبی بپوشند و در مهمانی حاضر شوند و زندگی‌شان از بیرون عادی به نظر برسد؛ اما پشت این ظاهر، نگرانی دائمی درباره اجاره خانه، هزینه درمان، تحصیل فرزندان و مخارج روزمره جریان داشته باشد.

اینجاست که مسئله طبقه متوسط اهمیت پیدا می‌کند؛ طبقه‌ای که معمولاً یکباره فقیر نمی‌شود، بلکه به‌تدریج و در سکوت فرسوده می‌شود.

فقر همیشه با سفره خالی، لباس مندرس یا نداشتن شغل دیده نمی‌شود. گاهی در خانه‌ای اجاره‌ای، مدرک دانشگاهی، خودرویی قدیمی و حساب بانکی‌ای ظاهر می‌شود که پس از پرداخت هزینه‌های ضروری، چیز چندانی در آن باقی نمی‌ماند.

کسی که سال‌ها پیش با یک شغل می‌توانست زندگی نسبتاً باثباتی داشته باشد، خانواده تشکیل دهد، برای فرزندش پس‌انداز کند، خانه‌ای تهیه کند یا دست‌کم به خرید آن امیدوار باشد و گاهی برای تفریح و سفر هزینه کند، ممکن است امروز با همان شغل و حتی با حقوق بیشتر، از عهده بسیاری از همان خواسته‌ها برنیاید؛ چون افزایش درآمد، لزوماً به معنای افزایش قدرت خرید نیست.

وقتی هزینه‌های زندگی با سرعتی بیشتر از درآمد افزایش پیدا می‌کند، ممکن است انسان از نظر شغلی و ظاهری همچنان در همان جایگاه قبلی باشد، اما کیفیت زندگی‌اش به‌تدریج کاهش یافته باشد. بخشی از خریدهای روزمره حذف می‌شود، تفریح و سفر به تعویق می‌افتد، درمان گاهی عقب می‌افتد و برنامه‌ریزی برای آینده دشوارتر می‌شود.

آنچه در این میان از بین می‌رود فقط بخشی از درآمد نیست؛ احساس امنیت و اطمینان نسبت به آینده است.

ممکن است فردی هنوز در تعریف رسمی فقیر نباشد، اما اگر با از دست دادن شغل، بیماری، افزایش اجاره یا یک هزینه پیش‌بینی‌نشده، تمام زندگی‌اش در معرض فروپاشی قرار گیرد، یعنی از نظر اقتصادی در موقعیتی بسیار شکننده قرار گرفته است. فقر در اینجا فقط نداشتن پول نیست؛ نداشتن امکان انتخاب است.

کسی که نمی‌تواند شغل نامناسبش را ترک کند، چون جای دیگری برای کار ندارد؛ نمی‌تواند خانه‌اش را تغییر دهد، چون توان پرداخت اجاره بیشتر را ندارد؛ درمان مناسب را انتخاب نمی‌کند، چون هزینه آن از توانش خارج است؛ یا نمی‌تواند برای آینده فرزندش آن‌گونه که می‌خواهد برنامه‌ریزی کند، تنها با کمبود درآمد روبه‌رو نیست؛ بلکه با محدود شدن انتخاب‌های زندگی خود مواجه است.

شاید یکی از تلخ‌ترین شکل‌های فقر همین باشد: انسان هنوز کار می‌کند، هنوز زندگی می‌کند و هنوز ظاهراً بخشی از طبقه متوسط است، اما دیگر احساس نمی‌کند اختیار آینده زندگی‌اش در دست خودش است.

در چنین شرایطی، اخبار مربوط به قدرتمندان نیز معنای دیگری پیدا می‌کند. در آمریکا، زندگی خصوصی رئیس‌جمهور و نزدیکان او می‌تواند به موضوعی بزرگ رسانه‌ای تبدیل شود؛ چنان‌که حاشیه‌های پیرامون ترامپ و حضور پررنگ برخی افراد نزدیک به او، از جمله ناتالی هارپ، توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرده است. درباره میزان نفوذ او، نقش او در حلقه نزدیک ترامپ و مرز میان رابطه حرفه‌ای و شخصی، پرسش‌ها و گمانه‌زنی‌های مختلفی مطرح شده است. فارغ از اینکه سرانجام این حواشی به چه نتیجه‌ای برسد، خود این توجه رسانه‌ای یک واقعیت را نشان می‌دهد: زندگی قدرتمندان، حتی در خصوصی‌ترین جنبه‌های آن، ارزش خبری پیدا می‌کند.

دلیلش شاید چندان پیچیده نباشد: قدرت، ارزش خبری ایجاد می‌کند. رفتار یک فرد قدرتمند، تصمیم‌های او، اشتباهاتش و حتی رسوایی‌های احتمالی‌اش می‌تواند به موضوعی عمومی و گاه جهانی تبدیل شود.

اما در سوی دیگر، زندگی میلیون‌ها انسان عادی قرار دارد؛ کارگری که صبح زود سر کار می‌رود، معلمی که باید درآمد خود را با هزینه‌های خانواده هماهنگ کند، پرستاری که پس از ساعت‌ها کار همچنان نگران اجاره خانه است، راننده‌ای که افزایش هزینه خودرو مستقیماً درآمدش را کاهش می‌دهد و بازنشسته‌ای که میان دارو و سایر هزینه‌های ضروری زندگی ناچار به انتخاب است.

زندگی این آدم‌ها معمولاً خبر نیست؛ نه به این دلیل که اهمیت ندارد، بلکه چون تکرار شده است.

رنجی که یک‌بار اتفاق می‌افتد، خبر می‌شود؛ اما رنجی که هر روز تکرار می‌شود، کم‌کم به بخشی از زندگی عادی تبدیل می‌شود. افزایش قیمت یک کالا در روز نخست واکنش ایجاد می‌کند، اما وقتی همان افزایش‌ها بارها تکرار شود، جامعه به جای پرسیدن اینکه چرا چنین اتفاقی افتاده، گاهی فقط می‌گوید: «باز هم گران شد.»

آنچه زمانی بحران بود، به‌تدریج به عادت تبدیل می‌شود؛ و عادت کردن به بحران، شاید خود یکی از خطرناک‌ترین شکل‌های بحران باشد.

جامعه‌ای که به فقر عادت کند، ممکن است دیگر فقر را آن‌گونه که باید نبیند. تورم دیگر فقط یک شاخص اقتصادی نیست؛ به کوچک‌تر شدن سبد خرید و حذف تدریجی بسیاری از نیازها از زندگی مردم تبدیل می‌شود. مهاجرت جوانان نیز ممکن است از یک اتفاق نگران‌کننده به پدیده‌ای عادی بدل شود و بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی چنان تکرار شود که نسل تازه، ثبات را نه یک حق طبیعی، بلکه امتیازی دست‌نیافتنی تصور کند.

شاید در همین نقطه بتوان معنای «مُردن گدا» را گسترده‌تر دید. مسئله فقط این نیست که انسانی فقیر چگونه می‌میرد؛ مسئله این است که آیا در طول زندگی دیده و شنیده شده است یا نه.

ممکن است انسانی سال‌ها با فقر، بدهی، بیماری، نگرانی و چشم‌پوشی از خواسته‌هایش زندگی کند، بی‌آنکه رنج او هرگز به یک مسئله عمومی تبدیل شود. فقر در این معنا فقط کمبود پول نیست؛ نوعی بی‌صدایی اجتماعی است، وضعیتی که در آن انسان به‌تدریج از امکان دیده شدن، شنیده شدن و اثر گذاشتن بر سرنوشت خود دور می‌شود.

در سوی دیگر این بی‌صدایی، «بزرگان» قرار دارند؛ و منظور از بزرگان فقط ثروتمندان یا سیاستمداران نیست. هرکس که قدرت تصمیم‌گیری، سرمایه، رسانه یا نفوذ بیشتری در اختیار دارد و می‌تواند از پیامدهای تصمیم‌های خود آسان‌تر عبور کند، به نوعی در این سوی معادله قرار می‌گیرد.

این مسئله فقط به آمریکا یا ایران محدود نیست. در هر جامعه‌ای این خطر وجود دارد که فاصله میان صاحبان قدرت و واقعیت زندگی مردم آن‌قدر زیاد شود که یک مفهوم واحد، برای این دو گروه معنای کاملاً متفاوتی پیدا کند.

کسی که در اتاقی امن درباره «تورم» سخن می‌گوید، ممکن است آن را در قالب یک شاخص اقتصادی ببیند؛ اما خانواده‌ای که در فروشگاه ایستاده، تورم را در کم شدن کالاهایی که می‌تواند از قفسه بردارد تجربه می‌کند.

تحریم برای سیاستمدار ممکن است یک ابزار فشار در سیاست خارجی باشد، اما برای بیماری که دسترسی به دارو برایش دشوار شده، معنایی کاملاً ملموس و شخصی دارد.

جنگ برای تصمیم‌گیرندگان می‌تواند مجموعه‌ای از اهداف و محاسبات نظامی باشد، اما برای مردم عادی، پیش از هر چیز به معنای امنیت خانه، شغل و خانواده و آینده فرزندانشان است؛ و گاهی حتی به معنای از دست دادن آنها.

حتی «مقاومت» نیز برای سیاستمدار می‌تواند یک مفهوم راهبردی باشد، در حالی که شهروند عادی حق دارد بپرسد: هزینه آن چیست، چه کسی آن را می‌پردازد و این هزینه تا کجا ادامه خواهد داشت؟

این پرسش به معنای نادیده گرفتن منافع ملی یا انکار پیچیدگی‌های سیاست خارجی نیست. ایران در منطقه‌ای پرتنش قرار دارد و امنیت، استقلال و منافع ملی مسائل واقعی و جدی‌اند. اما اگر از مردم انتظار تحمل هزینه‌های سنگین وجود دارد، آنان نیز حق دارند درباره ضرورت این هزینه‌ها، نحوه توزیع آنها و افق آینده سؤال کنند.

هیچ سیاست خارجی‌ای در خلأ اجرا نمی‌شود؛ پشت هر تصمیم سیاسی، زندگی انسان‌ها قرار دارد.

از همین‌جا است که ماجرای ترامپ و ایران، با وجود همه تفاوت‌هایشان، در یک تصویر مشترک قرار می‌گیرند. ترامپ در واشنگتن درباره ایران تصمیم می‌گیرد و مقام ایرانی در تهران درباره سیاست کشور تصمیم می‌گیرد. هر دو سوی ماجرا ممکن است از امنیت، منافع ملی، قدرت، بازدارندگی، تحریم، فشار و پیروزی سخن بگویند؛ اما در پایین‌ترین سطح، یک انسان عادی در تهران، کردستان، مشهد، تبریز، اهواز، بلوچستان، شیراز، رشت، اصفهان یا یک روستای دورافتاده ممکن است فقط یک پرسش داشته باشد:

فردا زندگی من چه خواهد شد؟

این سؤال شاید از بسیاری از شعارهای سیاسی ساده‌تر باشد، اما برای مردم واقعی‌تر است.

کاهش ارزش پول ملی را آنها نه در نمودارهای اقتصادی، بلکه در قیمت کالایی می‌بینند که هفته پیش خریده بودند. تورم را نه لزوماً در ارقام رسمی، بلکه در کوچک‌تر شدن سبد خریدشان احساس می‌کنند. رکود اقتصادی را در کاهش سفارش‌ها، کم شدن اضافه‌کاری، آسیب دیدن کسب‌وکار یا از دست رفتن شغل تجربه می‌کنند. و وقتی بحران خارجی شدت می‌گیرد، مردم ابتدا بیانیه‌های دیپلماتیک را نمی‌خوانند؛ آنها به قیمت ارز، دارو، مواد غذایی و آینده شغلی خود نگاه می‌کنند.

به همین دلیل، فاصله میان سیاست و زندگی مردم نباید آن‌قدر زیاد شود که سیاستمداران یک جهان را ببینند و مردم جهان دیگری را تجربه کنند.

در ایران، این فاصله برای بسیاری از مردم ملموس است. فشار اقتصادی، تحریم، اختلال در تجارت، کاهش قدرت خرید و افزایش هزینه‌های زندگی، در نهایت به زندگی انسان‌هایی بازمی‌گردد که خواسته‌هایشان چندان پیچیده نیست: کار کردن، تشکیل خانواده، داشتن خانه‌ای امن، بزرگ کردن فرزند، برخورداری از درمان و رسیدن به دوران پیری بدون ترس از بی‌پناهی.

اینها خواسته‌های سیاسی نیستند؛ ابتدایی‌ترین خواسته‌های یک زندگی عادی‌اند.

شاید یکی از نشانه‌های یک جامعه سالم همین باشد که بتوان هم درباره امنیت کشور سخن گفت و هم درباره امنیت یک خانواده؛ هم از قدرت ملی گفت و هم از قدرت خرید مردم؛ هم درباره نفت، موشک، دلار، تنگه هرمز و سیاست خارجی بحث کرد و هم پرسید سهم یک کارگر، یک معلم، یک پرستار، یک بازنشسته و یک جوان از آینده چیست.

کشور فقط مرز، حکومت و سیاست خارجی نیست؛ کشور مجموعه انسان‌هایی است که در آن زندگی می‌کنند.

شاید به همین دلیل، قدرت واقعی یک کشور را نتوان فقط با نفت، دلار، ارتش، موشک یا نفوذ منطقه‌ای سنجید. باید دید انسان معمولی آن کشور چقدر امنیت، امید و کرامت دارد.

قدرت زمانی معنا پیدا می‌کند که بتواند برای مردم آینده‌ای قابل تصور بسازد؛ آینده‌ای که در آن جوان به جای پرسیدن «چگونه دوام بیاورم؟» بتواند بپرسد «چگونه پیشرفت کنم؟» و طبقه متوسط به جای جنگیدن برای سقوط نکردن، فرصت بهتر کردن زندگی خود را داشته باشد.

شاید همین‌جا است که نوشته رفیق شهرام دوباره به ذهن من برمی‌گردد. یک یادداشت درباره ترامپ، یک حاشیه در کاخ سفید و یک ضرب‌المثل قدیمی، مرا به پرسشی رساند که دیگر فقط درباره ترامپ یا آمریکا نیست؛ درباره نسبت قدرت و انسان است:

در جهانی که قدرتمندان همیشه راهی برای شنیده شدن دارند، چه کسی صدای کسانی را می‌شنود که بلندگو ندارند؟ شاید عدالت از همین‌جا آغاز شود؛ از جایی که صدای انسان ضعیف‌تر، فقط به دلیل ضعیف‌تر بودنش کم‌ارزش‌تر تلقی نشود.

عدالت فقط این نیست که خطای قدرتمند دیده شود و او پاسخگو باشد؛ عدالت این هم هست که انسان بی‌قدرت فراموش نشود. مسئله فقط این نیست که فقیر چگونه می‌میرد؛ مسئله این است که چگونه زندگی کرده است.

آیا توانسته از حاصل کارش زندگی کند؟
آیا فرزندش فرصت برابر داشته است؟
آیا بیماری برای خانواده‌اش به فاجعه اقتصادی تبدیل نشده است؟
آیا توانسته برای فردا برنامه‌ای داشته باشد؟
و آیا در جامعه‌ای که در آن زندگی کرده، فارغ از مقدار پول و قدرتی که داشته، احساس کرده است که انسان بودنش ارزش دارد؟

ترامپ می‌آید و می‌رود. رؤسای‌جمهور تغییر می‌کنند، دولت‌ها عوض می‌شوند، تحریم‌ها و جنگ‌ها پایان می‌یابند و بحران‌ها سرانجام به تاریخ می‌پیوندند، اما مردم می‌مانند؛ همان‌هایی که صبح بیدار می‌شوند، کار می‌کنند، برای خانواده‌شان تلاش می‌کنند و فقط می‌خواهند مطمئن باشند فردایشان از امروز بدتر نخواهد بود.

شاید در نهایت، معنای آن ضرب‌المثل قدیمی همین باشد: در هیاهوی قدرت، نباید کسانی را فراموش کرد که صدایشان ضعیف‌تر است. زیرا خطر فقط فقر نیست؛ خطر آن روزی است که جامعه به فقر عادت کند، به بی‌عدالتی خو بگیرد و سکوت بی‌قدرتان را طبیعی بداند. و شاید آن روز، «مُردن گدا» دیگر فقط یک تعبیر قدیمی نباشد؛ تصویری باشد از انسانی که پیش از آنکه بمیرد، سال‌ها دیده و شنیده نشده است.

شاید اگر بخواهیم آن تعبیر را با زبان امروز بازگو کنیم، بتوانیم بگوییم: دو چیز در دنیا ندارد صدا؛
ننگ آن‌کس که قدرت دارد،
و رنج آن‌کس که قدرت ندارد. اما شاید هنوز بتوان کاری کرد که بخش دوم این جمله، حقیقتی همیشگی نباشد؛ اینکه مرگ فقیر بی‌صدا نباشد، زندگی و رنجش دیده شود و امیدش به آینده، آخرین چیزی نباشد که از او گرفته می‌شود.

چون در پایان، ترامپ‌ها و رؤسای‌جمهور می‌روند، دولت‌ها تغییر می‌کنند و بحران‌ها به تاریخ می‌پیوندند؛ اما آنچه باقی می‌ماند، زندگی انسان‌هاست.
و هیچ قدرتی نباید بتواند کرامت انسان را از او بگیرد.

نوشته دو چیز در دنیا ندارد صدا؛ ننگ بزرگان و مُردن گدا اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

۱۰ آگوست ۲۰۲۶

امضای «توافق دفاع مشترک مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان را نمی‌توان صرفاً یک توافق نظامی دیگر در خاورمیانه دانست. اهمیت این توافق در عبارت محوری آن ــ اینکه حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد ــ خلاصه نمی‌شود؛ اهمیت واقعی آن در روندی است که پشت این عبارت در حال شکل‌گیری است: تلاش قدرت‌های منطقه‌ای برای بازتعریف مناسبات امنیتی خود و کاهش وابستگی به ترتیباتی که طی دهه‌ها عمدتاً تحت نفوذ قدرت‌های خارجی شکل گرفته‌اند.

این توافق در مکه و در شرایطی امضا شده است که محیط امنیتی خاورمیانه به‌شدت متحول شده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، سه کشور اصل دفاع متقابل را پذیرفته‌اند و برای هماهنگی‌های بعدی نیز ایجاد یک کمیته وزارتی و دبیرخانه دائمی در عربستان پیش‌بینی شده است. وزیر خارجه ترکیه، هاکان فیدان، این اصل را از نظر فنی مشابه ماده پنجم ناتو دانسته، اما هم‌زمان تأکید کرده است که توافق علیه کشور مشخصی طراحی نشده و نوع و میزان واکنش در صورت حمله، با توجه به شرایط تعیین خواهد شد. همچنین احتمال پیوستن کشورهای دیگری، از جمله مصر، مطرح شده است.[۱]

از همین‌جا باید میان واقعیت و تبلیغات سیاسی تفکیک کرد. توافق مکه را هنوز نمی‌توان «ناتوی اسلامی» به معنای دقیق کلمه نامید. ناتو حاصل دهه‌ها نهادسازی، ایجاد فرماندهی مشترک، برنامه‌ریزی نظامی، استانداردسازی عملیاتی و تجربه عملی است. توافق مکه هنوز در ابتدای چنین مسیری قرار دارد. اما اگر سازوکارهای اعلام‌شده در سال‌های آینده به همکاری عملیاتی، رزمایش‌های مشترک، اشتراک اطلاعات، هماهنگی دفاعی و همکاری صنعتی منجر شود، آن‌گاه با چیزی فراتر از یک بیانیه سیاسی روبه‌رو خواهیم بود.

بنابراین مسئله اصلی این نیست که آیا امروز یک «ناتوی اسلامی» ایجاد شده است یا نه. پرسش مهم‌تر این است که آیا توافق مکه می‌تواند هسته یک معماری امنیتی جدید در جهان اسلام شود؟

برای پاسخ به این پرسش باید از خود توافق فراتر رفت و نیروهای مادی‌ای را بررسی کرد که سه کشور را به یکدیگر نزدیک کرده‌اند.

سه قدرت، سه ظرفیت متفاوت

عربستان، ترکیه و پاکستان از نظر ساختار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تفاوت‌های زیادی دارند. عربستان یک قدرت بزرگ انرژی و سرمایه در جهان عرب است؛ ترکیه دارای اقتصاد صنعتی، صنایع دفاعی رو به گسترش و موقعیتی ژئوپلیتیکی میان اروپا، آسیا و خاورمیانه است؛ و پاکستان یک قدرت نظامی مهم در جنوب آسیا و کشوری دارای سلاح هسته‌ای است.

اما همین تفاوت‌ها می‌تواند پایه قدرت مشترک آنها باشد.

عربستان سرمایه، انرژی و منابع مالی در اختیار دارد. ترکیه ظرفیت صنعتی، فناوری و تجربه رو به رشد در تولید تجهیزات دفاعی دارد. پاکستان نیز نیروی نظامی قابل توجه، تجربه امنیتی و توان بازدارندگی هسته‌ای دارد. بنابراین اگر این سه ظرفیت در قالب یک ساختار پایدار به یکدیگر متصل شوند، موضوع صرفاً همکاری سه ارتش نیست؛ بلکه اتصال سرمایه، صنعت و قدرت نظامی است.

این نکته ضرورت نگاه مادی به توافق را روشن می‌کند.

دولت‌ها تنها بر اساس شعارها و ملاحظات ایدئولوژیک تصمیم نمی‌گیرند. موقعیت اقتصادی، نیازهای امنیتی، ساختار تولید، بازارها، سرمایه و منافع گروه‌های مسلط نیز در تعیین سیاست خارجی نقش دارند. توافق مکه را نیز باید در چنین چارچوبی دید.

عربستان؛ امنیت برای حفاظت از یک پروژه اقتصادی

عربستان سعودی در حال اجرای یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های تحول اقتصادی در تاریخ معاصر خود است. «چشم‌انداز ۲۰۳۰» تنها برنامه‌ای برای متنوع‌سازی اقتصاد نیست؛ پروژه‌ای برای تغییر جایگاه عربستان در اقتصاد جهانی است؛ از گردشگری و لجستیک گرفته تا فناوری، انرژی، زیرساخت و صنایع جدید.

در چنین شرایطی، امنیت برای ریاض فقط حفاظت از مرزها نیست. امنیت به معنای حفاظت از شرایطی است که امکان سرمایه‌گذاری و انباشت سرمایه را فراهم می‌کند. وقتی دولت میلیاردها دلار در پروژه‌های زیرساختی، شهرهای جدید، گردشگری، انرژی و فناوری سرمایه‌گذاری می‌کند، هر جنگ منطقه‌ای یا بی‌ثباتی گسترده می‌تواند تهدیدی علیه همین پروژه باشد.

از این منظر، توافق مکه را می‌توان بخشی از تلاش عربستان برای کاهش ریسک ژئوپلیتیکی پروژه تحول اقتصادی خود دانست.

این مسئله همچنین با سیاست عربستان برای توسعه صنایع دفاعی داخلی پیوند دارد. ریاض در کنار خرید گسترده تسلیحات، به دنبال بومی‌سازی بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های دفاعی و ایجاد زیرساخت تولید داخلی است.[۲]

اینجاست که امنیت و صنعت به یکدیگر متصل می‌شوند.

برای دولت سعودی، توسعه صنعت دفاعی به معنای کاهش وابستگی خارجی و افزایش استقلال راهبردی است؛ برای شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران، ایجاد بازار و فرصت انباشت سرمایه؛ و برای اقتصاد کشور، امکان انتقال فناوری و ایجاد ظرفیت‌های صنعتی جدید.

اما نگاه طبقاتی پرسش دیگری مطرح می‌کند: این تحول در نهایت به سود چه کسانی است و هزینه آن بر دوش چه کسانی قرار می‌گیرد؟

دولت، خاندان حاکم، شرکت‌های بزرگ دولتی و خصوصی و سرمایه‌گذاران بین‌المللی ممکن است از گسترش صنایع دفاعی و زیرساخت‌های مرتبط سود ببرند؛ در حالی که هزینه‌های امنیتی در نهایت از منابع عمومی و درآمدهای دولت تأمین می‌شود.

بنابراین «امنیت ملی» هرگز کاملاً از مسئله توزیع منابع در جامعه جدا نیست.

ترکیه؛ هنگامی که صنعت دفاعی به ابزار سیاست خارجی تبدیل می‌شود

در ترکیه پیوند میان اقتصاد، صنعت دفاعی و سیاست خارجی حتی آشکارتر است.

صنایع دفاعی این کشور طی سال‌های گذشته رشد قابل توجهی داشته‌اند و صادرات دفاعی و هوافضایی ترکیه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۰ میلیارد دلار رسید.[۳] این صنعت دیگر یک بخش فرعی اقتصاد نیست. پهپادها، سامانه‌های موشکی، شناورها، خودروهای زرهی، تجهیزات الکترونیکی و دیگر محصولات دفاعی بخشی از سیاست صنعتی ترکیه شده‌اند.

اما صنعت دفاعی فقط درآمد صادراتی ایجاد نمی‌کند؛ برای دولت ترکیه یک ابزار ژئوپلیتیکی نیز هست.

هر کشوری که بتواند سلاح، فناوری و خدمات نظامی صادر کند، بخشی از روابط امنیتی کشورهای خریدار را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. از این زاویه، توافق مکه می‌تواند برای آنکارا فرصت مهمی باشد. همکاری سه کشور ممکن است در آینده به خرید مشترک، تولید مشترک، انتقال فناوری، آموزش، تعمیر و نگهداری و استانداردسازی تجهیزات نظامی منجر شود.

در چنین شرایطی، صنعت دفاعی ترکیه نه‌تنها از این همکاری سود اقتصادی می‌برد، بلکه نفوذ سیاسی ترکیه را نیز گسترش می‌دهد.

اینجا منافع دولت و بخش‌هایی از سرمایه صنعتی به یکدیگر نزدیک می‌شوند: دولت به دنبال استقلال راهبردی و نفوذ منطقه‌ای است و صنایع دفاعی به دنبال بازار، سرمایه‌گذاری و صادرات.

بنابراین توضیح سیاست خارجی ترکیه فقط با مفاهیمی مانند «اسلام‌گرایی»، «نوعثمانی‌گری» یا رقابت ژئوپلیتیکی کافی نیست. پشت این سیاست، یک پایه مادی و صنعتی نیز وجود دارد.

پاکستان؛ میان امنیت، سرمایه و بازدارندگی

پاکستان وضعیت متفاوتی دارد.

اقتصاد این کشور با مشکلات ساختاری و فشارهای مالی مواجه است و ارتش در ساختار سیاسی پاکستان وزن بسیار بالایی دارد. در چنین شرایطی، رابطه با عربستان برای اسلام‌آباد تنها یک رابطه نظامی نیست؛ با انرژی، سرمایه، اشتغال، روابط مالی و جایگاه پاکستان در جهان اسلام نیز پیوند دارد.

مهم‌ترین ظرفیت پاکستان برای این توافق، توان نظامی و هسته‌ای آن است. البته این نکته باید با دقت بیان شود. توافق مکه به معنای انتقال سلاح هسته‌ای پاکستان به عربستان یا ایجاد یک «چتر هسته‌ای رسمی» برای ریاض نیست و چنین نتیجه‌ای از متن و اطلاعات موجود به دست نمی‌آید. با این حال، حضور یک قدرت هسته‌ای در یک پیمان دفاعی جمعی، به‌طور بالقوه وزن بازدارندگی آن پیمان را افزایش می‌دهد.

پاکستان در عین حال نمی‌تواند منافع خود در جنوب آسیا و رابطه جغرافیایی و امنیتی‌اش با ایران را نادیده بگیرد. ورود به یک جنگ منطقه‌ای گسترده برای اسلام‌آباد هزینه‌های بسیار سنگینی خواهد داشت.

از این منظر، در خود توافق نیز یک تضاد ساختاری وجود دارد: سه کشور منافع مشترکی دارند، اما منافعشان یکسان نیست. همین تفاوت می‌تواند یکی از مهم‌ترین عواملی باشد که در آینده، دامنه و عمق همکاری آنها را تعیین خواهد کرد.

آیا این یک «ناتوی اسلامی» است؟

تشبیه توافق مکه به ناتو از نظر سیاسی جذاب است، اما از نظر تحلیلی باید محتاط بود.

ماده پنجم ناتو اصل دفاع جمعی را بیان می‌کند، اما قدرت واقعی ناتو فقط از این ماده نمی‌آید. ساختار فرماندهی، برنامه‌ریزی نظامی، بودجه، استانداردهای عملیاتی، رزمایش‌ها و نهادهای دائمی طی دهه‌ها ایجاد شده‌اند.

توافق مکه هنوز چنین ساختاری ندارد. با این حال، گزارش‌های جدید نشان می‌دهند که موضوع فقط یک جمله نمادین نیست؛ ایجاد کمیته وزارتی و دبیرخانه دائمی برای هماهنگی نیز مطرح شده و درهای توافق برای پیوستن کشورهای دیگر باز گذاشته شده است.[۱]

این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تفاوت میان یک پیمان نمادین و یک ائتلاف واقعی دقیقاً در نهادسازی مشخص می‌شود.

اگر توافق در همین سطح باقی بماند، اهمیت آن بیشتر سیاسی خواهد بود. اما اگر به مرور زمان ساختارهای نظامی و اقتصادی مشترک ایجاد کند، آن‌گاه می‌توان از شکل‌گیری یک بلوک امنیتی جدید سخن گفت.

ایران؛ میان تهدید واقعی و تفسیر شتاب‌زده

ایران در این معادله جایگاه ویژه‌ای دارد.

از یک سو، نمی‌توان انکار کرد که امنیت ایران یکی از متغیرهای مهم در محاسبات کشورهای منطقه است. از سوی دیگر، مقامات ترکیه صریحاً گفته‌اند که این توافق علیه ایران یا کشور مشخص دیگری طراحی نشده است.[۱] بنابراین تبدیل فوری توافق مکه به یک «ائتلاف ضدایرانی» نتیجه‌گیری قطعی و دقیقی نیست.

اما این نیز به معنای بی‌ارتباط بودن توافق با محیط امنیتی ایران نیست.

عربستان در سال‌های اخیر تلاش کرده است روابط خود با تهران را از مسیر تقابل مستقیم خارج کند، اما هم‌زمان به دنبال افزایش توان دفاعی و بازدارندگی خود نیز بوده است. این دو سیاست الزاماً با یکدیگر تناقض ندارند. یک دولت می‌تواند با رقیب خود مذاکره کند و در همان حال ظرفیت بازدارندگی‌اش را افزایش دهد. حتی در بسیاری از موارد، مذاکره زمانی از پشتوانه بیشتری برخوردار است که طرفین بدانند در صورت شکست دیپلماسی، گزینه‌های دیگری نیز در اختیار دارند.

از این منظر، توافق مکه را بهتر است نه پایان روند تنش‌زدایی میان ایران و عربستان، بلکه تلاشی از سوی ریاض برای قرار دادن دیپلماسی در کنار بازدارندگی دانست.

با این حال، اگر این توافق در آینده به یک بلوک امنیتی منسجم تبدیل شود، طبیعتاً محیط امنیتی ایران دشوارتر خواهد شد. اما واکنش ایران به این تحول نیز می‌تواند بر مسیر آینده پیمان تأثیر بگذارد. سه کشور عضو توافق را نباید یک واحد یکپارچه تصور کرد.

ترکیه یک قدرت مستقل منطقه‌ای است که منافع و محاسبات خاص خود را دارد و نمی‌خواهد سیاست خارجی‌اش تابع عربستان باشد. پاکستان به روابط اقتصادی و امنیتی خود با ریاض نیاز دارد، اما هم‌زمان نمی‌خواهد در یک جنگ منطقه‌ای گرفتار شود که مستقیماً با منافع آن ارتباط ندارد. عربستان نیز در نهایت منافع دولت، امنیت داخلی و پروژه تحول اقتصادی خود را در اولویت قرار خواهد داد.

همین تفاوت منافع، یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های بالقوه توافق مکه است. اتحاد میان سه دولت لزوماً به معنای یکسان بودن اهداف آنها نیست؛ همان‌گونه که همکاری دفاعی الزاماً به معنای پذیرش یک دشمن مشترک دائمی نیست.

از این رو، برای ایران، پاسخ هوشمندانه الزاماً ایجاد یک ائتلاف متقابل نیست. تهران می‌تواند با حفظ و گسترش روابط اقتصادی و سیاسی با ترکیه و پاکستان و هم‌زمان باز نگه داشتن مسیر گفت‌وگو با عربستان، مانع از آن شود که تفاوت منافع سه کشور به تدریج از میان برود و یک انسجام امنیتی پایدار علیه ایران شکل بگیرد.

این راهبرد البته ساده نیست و هیچ تضمینی برای موفقیت آن وجود ندارد. اما از منظر مادی و ژئوپلیتیکی، می‌تواند از واکنش هیجانی و ورود شتاب‌زده به یک رقابت بلوکی مؤثرتر باشد. در نهایت، مسئله برای تهران فقط این نیست که توافق مکه را تهدید بداند یا نداند؛ مسئله مهم‌تر این است که چگونه از تفاوت منافع میان اعضای این توافق برای جلوگیری از تبدیل یک همکاری دفاعی محدود به یک بلوک امنیتی منسجم استفاده کند.

اسرائیل؛ متغیر غایب در ظاهر، حاضر در محاسبات

در تحلیل توافق مکه، حذف اسرائیل از تصویر کلی می‌تواند باعث شود بخشی از واقعیت امنیتی منطقه نادیده گرفته شود. این به معنای آن نیست که توافق مکه را باید یک پیمان ضداسرائیلی دانست؛ چنین نتیجه‌ای نیز از متن علنی توافق به دست نمی‌آید. مسئله این است که اسرائیل یکی از قدرت‌های اصلی شکل‌دهنده به محیط امنیتی خاورمیانه است و سیاست‌های آن بر محاسبات عربستان، ترکیه، پاکستان و ایران اثر می‌گذارد.

در واقع، پیوند میان توافق مکه و مسئله اسرائیل را باید در سطح محیط امنیتی منطقه تحلیل کرد، نه لزوماً در سطح هدف اعلام‌شده پیمان.

برای عربستان، مسئله فلسطین با جایگاه این کشور در جهان عرب و اسلام، مشروعیت منطقه‌ای و روابطش با آمریکا گره خورده است. برای ترکیه، مسئله فلسطین و سیاست اسرائیل بخشی مهم از سیاست خارجی منطقه‌ای آنکاراست. پاکستان نیز موضعی سنتی در حمایت از تشکیل کشور فلسطینی دارد و اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد.

اما مسئله فقط ایدئولوژی نیست.

برای عربستان، رابطه با اسرائیل و آمریکا تنها یک موضوع سیاسی یا هویتی نیست؛ با امنیت، فناوری، سرمایه‌گذاری، تجارت و جایگاه ژئوپلیتیکی نیز ارتباط دارد. ریاض در سال‌های گذشته میان دو ضرورت حرکت کرده است: از یک طرف، حفظ روابط راهبردی با آمریکا و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناوری و امنیتی غرب؛ و از طرف دیگر، پاسخ دادن به افکار عمومی عرب و اسلامی درباره فلسطین و حفظ جایگاه خود در جهان اسلام.

در نتیجه، هر تحول بزرگ در روابط عربستان و اسرائیل می‌تواند بر آینده معماری امنیتی منطقه اثر بگذارد.

از سوی دیگر، توافق مکه می‌تواند نشان‌دهنده این باشد که کشورهای منطقه نمی‌خواهند امنیت خود را صرفاً به رابطه با اسرائیل یا به چتر امنیتی آمریکا وابسته کنند. این مسئله به‌خصوص در شرایطی اهمیت دارد که جنگ‌های اخیر آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و محدودیت‌های ترتیبات امنیتی موجود را آشکار کرده‌اند.

در اینجا یک تناقض مهم وجود دارد. اسرائیل از یک سو بخشی از معادلات امنیتی مورد حمایت آمریکا در منطقه است و از سوی دیگر، اقدامات نظامی آن می‌تواند دولت‌های منطقه را به سمت ایجاد ترتیبات امنیتی مستقل‌تر سوق دهد. به عبارت دیگر، سیاست اسرائیل ممکن است ناخواسته یکی از عواملی باشد که کشورهای منطقه را به سمت تنوع‌بخشی به شرکای امنیتی خود سوق می‌دهد.

از منظر مادی و طبقاتی نیز مسئله پیچیده‌تر می‌شود. جنگ و ناامنی برای دولت‌ها هزینه دارد، اما هم‌زمان برای صنایع نظامی، شرکت‌های امنیتی و بخشی از سرمایه صنعتی می‌تواند بازارهای جدید ایجاد کند. در چنین شرایطی، باید میان منافع دولت‌ها، منافع صنایع نظامی و منافع جوامعی که هزینه جنگ را می‌پردازند تفاوت گذاشت.

بنابراین مسئله اسرائیل را نباید صرفاً به یک تقابل ایدئولوژیک میان «اسرائیل» و «جهان اسلام» تقلیل داد. واقعیت منطقه بسیار پیچیده‌تر است: دولت‌ها، سرمایه، ارتش‌ها، شرکت‌های تسلیحاتی، بازارهای انرژی، آمریکا، اسرائیل و افکار عمومی عرب و مسلمان همگی در شکل دادن به این نظم امنیتی نقش دارند.

از این زاویه، مسئله فلسطین نیز از توافق مکه جدا نیست. هرچه بحران فلسطین ادامه پیدا کند، فشار اجتماعی و سیاسی بر دولت‌های مسلمان برای بازتعریف روابط امنیتی خود افزایش خواهد یافت. در مقابل، اگر مسیر دیپلماتیک و سیاسی برای مسئله فلسطین تقویت شود، ممکن است بخشی از فشار برای شکل‌گیری بلوک‌های امنیتی متقابل کاهش پیدا کند.

آمریکا؛ حذف نشده، اما انحصارش کاهش می‌یابد

نباید توافق مکه را به معنای خروج عربستان از رابطه امنیتی با آمریکا تفسیر کرد. عربستان می‌تواند هم‌زمان روابط خود را با آمریکا حفظ کند و با ترکیه و پاکستان همکاری دفاعی داشته باشد.

آنچه در حال تغییر است، احتمالاً نه حذف آمریکا، بلکه کاهش انحصار آمریکا در تأمین امنیت منطقه است.

این تفاوت مهم است.

ریاض می‌تواند به جای تکیه کامل بر یک قدرت خارجی، سبد امنیتی خود را متنوع کند: آمریکا برای برخی نیازها، ترکیه برای فناوری و صنایع دفاعی، پاکستان برای ظرفیت نظامی و بازدارندگی و در کنار همه اینها، توسعه توان داخلی عربستان.

چنین سیاستی به ریاض قدرت چانه‌زنی بیشتری می‌دهد. در نتیجه، توافق مکه را شاید بهتر باشد بخشی از روند «تنوع‌بخشی راهبردی» عربستان بدانیم، نه اعلام جدایی از آمریکا.

مکه؛ اسلام سیاسی یا اقتصاد سیاسی؟

انتخاب مکه برای امضای این توافق از نظر نمادین بسیار مهم است. سه کشور مسلمان می‌توانند از مفهوم همبستگی اسلامی برای مشروعیت بخشیدن به همکاری خود استفاده کنند. اما نباید اجازه داد نماد، واقعیت مادی را پنهان کند.

مذهب می‌تواند زبان مشروعیت باشد، اما قدرت واقعی یک پیمان از اقتصاد، ارتش، فناوری، انرژی، سرمایه و موقعیت جغرافیایی اعضای آن می‌آید.

اگر بخواهیم توافق مکه را از منظر ماتریالیستی و طبقاتی تحلیل کنیم، باید از خود بپرسیم چه نیروهایی در پشت این توافق قرار دارند.

دولت‌ها به دنبال امنیت‌اند؛ صنایع دفاعی در پی بازار و سرمایه‌اند؛ سرمایه‌گذاران به دنبال ثبات‌اند؛ ارتش‌ها به دنبال منابع و ظرفیت بیشترند؛ و دولت‌های حاکم به دنبال حفظ موقعیت خود در برابر رقبای داخلی و خارجی‌اند.

در نتیجه، آنچه در سطح رسمی «منافع ملی» نامیده می‌شود، در درون خود حاصل تعامل مجموعه‌ای از منافع اقتصادی، نهادی و طبقاتی است.

این به معنای انکار وجود منافع عمومی یا مسئله واقعی امنیت نیست. بلکه به این معناست که باید پرسید: چه کسی امنیت را تعریف می‌کند، چه کسی از آن سود می‌برد و هزینه آن را چه کسی می‌پردازد؟

خطر نظامی‌شدن بیشتر منطقه

هر پیمان امنیتی یک تناقض بالقوه در خود دارد.

از یک طرف، بازدارندگی می‌تواند احتمال حمله را کاهش دهد. از طرف دیگر، افزایش قدرت نظامی می‌تواند رقبای دیگر را نیز به افزایش توان نظامی خود وادار کند.

این همان چیزی است که در نظریه روابط بین‌الملل «معمای امنیتی» نامیده می‌شود: یک کشور برای دفاع از خود سلاح بیشتری می‌خرد، اما همان اقدام از سوی رقیب به‌عنوان تهدید تفسیر می‌شود. در نتیجه، هر دو طرف مسلح‌تر می‌شوند، در حالی که هیچ‌کدام الزاماً احساس امنیت بیشتری نمی‌کنند.

در خاورمیانه، این مسئله می‌تواند به مسابقه‌ای در زمینه موشک، پهپاد، دفاع هوایی، جنگ الکترونیک، اطلاعات و صنایع نظامی منجر شود.

از دید اقتصاد سیاسی، این روند دو چهره دارد. از یک طرف می‌تواند به انتقال فناوری، ایجاد صنایع جدید و اشتغال تخصصی منجر شود. از طرف دیگر، می‌تواند منابع عظیمی را از بخش‌های اجتماعی و توسعه غیرنظامی به سوی بخش نظامی منتقل کند.

بنابراین مسئله فقط این نیست که «چه کسی سلاح بیشتری دارد؟» مسئله این است که چه نوع جامعه‌ای در نتیجه این نظامی‌شدن شکل می‌گیرد؟

سه آینده برای توافق مکه

آینده توافق را می‌توان در سه مسیر تصور کرد.

در مسیر نخست، توافق عمدتاً یک ابزار سیاسی و بازدارنده باقی می‌ماند. رهبران سه کشور از آن برای افزایش هزینه احتمالی حمله استفاده می‌کنند، اما همکاری نظامی عمیق شکل نمی‌گیرد.

در مسیر دوم، همکاری به تدریج عملیاتی می‌شود: رزمایش‌های مشترک، تبادل اطلاعات، دفاع هوایی، آموزش، لجستیک و همکاری صنعتی. در این حالت، توافق به یک شبکه واقعی بازدارندگی تبدیل خواهد شد، هرچند همچنان با ساختار ناتو فاصله داشته باشد.

مسیر سوم، شکل‌گیری یک بلوک گسترده‌تر است. اگر مصر یا کشورهای دیگری به توافق بپیوندند و نهادهای دائمی، فرماندهی مشترک و همکاری صنعتی گسترده ایجاد شود، آن‌گاه شاهد ظهور یک معماری امنیتی جدید در جهان اسلام خواهیم بود.[۱]

اما هیچ‌کدام از این سناریوها قطعی نیست. آینده توافق به یک عامل مهم بستگی دارد: آیا منافع مشترک سه کشور در لحظه بحران از تضاد منافع آنها قوی‌تر خواهد بود یا نه؟

توافق مکه را نه باید کوچک شمرد و نه بزرگ‌تر از واقعیت نشان داد.

این توافق هنوز یک ناتوی اسلامی کامل نیست، اما دیگر صرفاً یک بیانیه نمادین نیز به شمار نمی‌آید. ایجاد سازوکارهای هماهنگی و امکان گسترش عضویت نشان می‌دهد که سه کشور دست‌کم در پی آن هستند که همکاری خود را از سطح یک اعلام سیاسی فراتر ببرند.[۱]

اهمیت اصلی توافق در پیوند سه نوع قدرت است: سرمایه و انرژی عربستان، صنعت و فناوری نظامی ترکیه و توان نظامی و بازدارندگی پاکستان.

عربستان می‌خواهد امنیت لازم برای پروژه تحول اقتصادی خود را تأمین کند؛ ترکیه می‌تواند از همکاری دفاعی برای گسترش صنعت و نفوذ ژئوپلیتیکی خود بهره بگیرد؛ و پاکستان نیز می‌تواند از موقعیت نظامی و روابط خود با ریاض برای تقویت جایگاه اقتصادی و راهبردی‌اش استفاده کند.

با این حال، این اتحاد در درون خود تضادهایی نیز دارد. سه کشور هم‌پیمان‌اند، اما هم‌سرنوشت نیستند. همین تفاوت می‌تواند هم بزرگ‌ترین محدودیت توافق باشد و هم عاملی که مانع تبدیل شدن آن به یک بلوک کاملاً یکپارچه شود.

برای ایران، پیام توافق روشن است: محیط امنیتی منطقه در حال تغییر است و نمی‌توان با نادیده گرفتن آن واکنش نشان داد. اما پاسخ هوشمندانه نیز لزوماً نظامی‌تر شدن یا ایجاد یک بلوک متقابل نیست. حفظ روابط با ترکیه و پاکستان، ادامه گفت‌وگو با عربستان و استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی و دیپلماتیک برای جلوگیری از شکل‌گیری یک بلوک امنیتی منسجم علیه ایران می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد.

در سطحی وسیع‌تر، توافق مکه بخشی از روندی است که در آن قدرت‌های منطقه‌ای می‌کوشند امنیت خود را بیش از گذشته در دست خود بگیرند. این تحول می‌تواند به استقلال بیشتر منطقه از قدرت‌های خارجی منجر شود؛ اما می‌تواند نتیجه معکوس نیز داشته باشد و خاورمیانه را وارد مرحله تازه‌ای از رقابت تسلیحاتی و بلوک‌بندی کند.

در نهایت، مسئله اصلی این نیست که «ناتوی اسلامی» متولد شده یا نه. مسئله این است که چه نوع نظم امنیتی در حال تولد است؛ نظمی که در آن دولت‌های منطقه‌ای بتوانند با همکاری متقابل از جنگ جلوگیری کنند، یا نظمی که در آن هر ائتلاف جدید، ائتلاف دیگری را به وجود آورد و منطقه را در چرخه‌ای از بازدارندگی، تسلیح و بی‌اعتمادی گرفتار کند.

و در این میان، نگاه مادی و طبقاتی یک پرسش اساسی را پیش روی ما می‌گذارد:

این امنیت برای چه کسانی ساخته می‌شود و هزینه آن را چه کسانی خواهند پرداخت؟

اگر پاسخ، جلوگیری از جنگ، ثبات اقتصادی و ایجاد شرایط بهتر برای زندگی مردم باشد، توافق مکه می‌تواند بخشی از یک نظم منطقه‌ای جدید و مستقل‌تر باشد.

اما اگر امنیت به معنای گسترش دائمی بودجه‌های نظامی، بازارهای تسلیحاتی و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای تعریف شود، ممکن است دولت‌ها قدرتمندتر شوند و صنایع نظامی ثروتمندتر، بی‌آنکه جامعه‌ها الزاماً امن‌تر شوند.

به همین دلیل، ارزش واقعی توافق مکه را نه مراسم امضا، نه شعارهای سیاسی و نه حتی تشبیه آن به ناتو تعیین خواهد کرد.

آزمون واقعی زمانی آغاز می‌شود که نخستین بحران جدی فرا برسد.

آن زمان روشن خواهد شد که «حمله به یکی، حمله به همه» صرفاً یک عبارت سیاسی بوده است یا نخستین اصل یک نظم امنیتی جدید.

از این منظر، توافق مکه را باید نه پایان یک تحول، بلکه آغاز یک فرآیند دانست؛ فرآیندی که می‌تواند طی سال‌های آینده یکی از عوامل مهم بازآرایی قدرت در خاورمیانه و جهان اسلام باشد.

منابع

[۱] Reuters، «Turkey, Pakistan, Saudi Arabia defence pact technically same as NATO’s Article 5, Turkish minister says»، ۸ اوت ۲۰۲۶.

[۲] Saudi Press Agency (SPA)، «HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement»، ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵.

[۳] Reuters، «Turkey targets more defence sales as West rearms, alliances shift»، ۵ ژوئن ۲۰۲۶.

نوشته توافق مکه؛ از پیمان دفاعی تا بازآرایی قدرت در جهان اسلام اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

✍️: ایوب دباغیان

امسال ۸ مارس، روز جهانی زن، در حالی فرا می‌رسد که ایران یکی از تلخ‌ترین و پرآشوب‌ترین روزهای تاریخ معاصر خود را تجربه می‌کند. صدای انفجار و حملات هوایی و موشکی بر فراز بسیاری از شهرهای کشور شنیده می‌شود و جنگی که میان آمریکا، اسرائیل و جمهوری اسلامی درگرفته، زندگی میلیون‌ها انسان را در معرض خطر قرار داده است. در چنین فضایی، سخن گفتن از روز جهانی زن دیگر تنها یادآوری یک مناسبت تاریخی نیست؛ بلکه یادآوری ارزش زندگی، صلح و کرامت انسانی در دل ویرانی و خشونت است.

روز جهانی زن از دل مبارزات زنان کارگر و جنبش‌های آزادی‌خواهانه بیش از یک قرن پیش شکل گرفت و به نمادی جهانی برای مبارزه با تبعیض، بی‌عدالتی و ستم تبدیل شد. این روز همواره یادآور آن بوده است که آزادی و برابری بدون مبارزه به دست نمی‌آید. در کشورهایی که مردم با استبداد، فقر و جنگ روبه‌رو هستند، معنای این روز حتی عمیق‌تر می‌شود. در چنین جوامعی، زنان نه تنها برای حقوق خود، بلکه برای آزادی و کرامت کل جامعه مبارزه می‌کنند.

زنان ایران؛ میان تبعیض و مقاومت

زنان ایران دهه‌هاست که با تبعیض‌های قانونی، محدودیت‌های اجتماعی و فشارهای سیاسی زندگی می‌کنند. قوانین نابرابر و سیاست‌های سرکوبگرانه بخش بزرگی از زندگی آنان را تحت تأثیر قرار داده است. با این حال، همین زنان در سال‌های اخیر بارها نشان داده‌اند که نیرویی مهم و تعیین‌کننده در مبارزه برای آزادی و تغییر در جامعه هستند. حضور گسترده آنان در اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی نشان داد که خواست آزادی و برابری در جامعه ایران ریشه‌ای عمیق دارد.

اکنون اما این مبارزه در سایۀ جنگی ویرانگر ادامه دارد. در همه جنگ‌ها، زنان و کودکان نخستین قربانیان هستند. خانه‌ها ویران می‌شوند، خانواده‌ها از هم می‌پاشند و آینده نسل‌ها در معرض خطر قرار می‌گیرد. جنگ تنها جان انسان‌ها را نمی‌گیرد؛ بلکه امنیت، امید و ثبات اجتماعی را نیز نابود می‌کند. در چنین شرایطی زنان اغلب ناچارند همزمان با تحمل رنج‌های جنگ، مسئولیت حفظ خانواده و ادامه زندگی را نیز بر دوش بکشند.

نه به جنگ، آری به زندگی و آزادی

واقعیت تلخ این است که جنگ امروز نتیجه سال‌ها تنش سیاسی، سیاست‌های خطرناک و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی است. از یک سو، حکومت جمهوری اسلامی با سرکوب داخلی و سیاست‌هایی که کشور را در مسیر بحران‌های بزرگ قرار داد، سهم بزرگی در این وضعیت داشته است. از سوی دیگر، حملات نظامی قدرت‌هایی مانند آمریکا و اسرائیل نیز بار دیگر نشان می‌دهد که جنگ و مداخله خارجی هرگز راهی برای آزادی مردم نبوده و اغلب تنها به ویرانی بیشتر و گسترش خشونت انجامیده است.

در میان این کشمکش‌ها، مردم ایران هستند که بهای اصلی را می‌پردازند؛ مادرانی که فرزندان خود را از دست می‌دهند، زنانی که باید بار سنگین زندگی در شرایط ناامن را تحمل کنند و کودکانی که آینده‌شان زیر سایۀ جنگ قرار گرفته است.

با این همه، تاریخ بارها نشان داده است که امید حتی در تاریک‌ترین زمان‌ها نیز از میان نمی‌رود. زنان در بسیاری از جوامع، حتی در دل جنگ و ویرانی، نقشی اساسی در حفظ زندگی و بازسازی جامعه داشته‌اند. آنان با ایستادگی و همبستگی، چراغ امید را روشن نگه داشته‌اند.

۸ مارس امسال در ایران شاید روزی برای جشن نباشد، اما می‌تواند روزی برای یادآوری یک حقیقت مهم باشد: آرزوی آزادی، صلح و عدالت را نمی‌توان با سرکوب یا جنگ خاموش کرد. خواست مردم برای زندگی آزاد و انسانی همچنان زنده است.

روز جهانی زن در چنین روزهایی یادآور این حقیقت است که آینده‌ای عادلانه‌تر تنها با صلح، آزادی و برابری ساخته خواهد شد.

٧ مارس ٢٠٢۶

نوشته ۸ مارس در سایۀ جنگ، سرکوب و مقاومت زنان اولین بار در کومه له سازمان کردستان حزب کمونیست ایران. پدیدار شد.

نبرد، ساختار قدرت، اقتصاد سیاسی و آینده کردستان در تقاطع چهار منطقه و عرصه جهان

✍️: ایوب دباغیان

۲۴ فوریه ۲۰۲۶

در روایت‌های سیاسی خاورمیانه، همواره گرایشی قدرتمند به قهرمان‌سازی وجود داشته است؛ گرایشی که تحولات پیچیده و چند لایه را به اراده، شجاعت یا نبوغ چند چهره تقلیل می‌دهد. این شیوه روایت، هرچند برای افکار عمومی جذاب است، اما اغلب مانع فهم عمیق‌تر سازوکارهای قدرت می‌شود. تاریخ، به‌ویژه در جوامعی که زیر فشار جنگ‌های فرسایشی، سرکوب دولتی و مداخله قدرت‌های خارجی زیسته‌اند، با منطق فردی توضیح داده نمی‌شود؛ بلکه در بستر ساختارها، بحران‌ها، توازن قوا و نیروهای اجتماعی شکل می‌گیرد.

افراد مهم‌اند، اما تعیین‌کننده نهایی نیستند. آنان برآمده از شرایط تاریخی‌اند؛ محصول تلاقی ضرورت‌ها و امکانات. شخصیت‌های سیاسی در لحظه‌های بحرانی برجسته می‌شوند، اما این بحران‌ها هستند که آن‌ها را به صحنه می‌آورند.